Si shkas tjeter shume i rendesishem per pjesemarrjen e nje numri malesoresh ne ushtrine malazeze sigurisht qe ishte edhe mbrojtja e Shkodres nen flamurin osman. Shumica e malesoreve dhe sigurisht edhe nje pjese e mire e klerit katolik e shihnin perandorine osmane si armikun me te pare, shekullor, fetar, kulturor, politik. Kjo beri qe disa klerike katolike, nder ta edhe Jak Serreqi, direkt te bisedonin me Hasan Riza Pashen per kushtet qe malesoret te behen pjese e mbrojtesve te Shkodres. I vetmi kusht i malesoreve ishte qe Shkodra te mos mbrohej me flamur osman por te mbrohej me flamurin shqiptar. Me 27 janar 1913 Hasan Riza mblodhi shtabin e garnizonit dhe deklaroi se nuk mendonte ta mbronte me Shkodren ne favor te Turqise por per llogari te Shqipnise. Data 31 janar 1913 ishte caktuar dita e ngritjes se flamurit shqiptar ne kalane e Rozafes dhe dita e fillimit te sulmit te perbashket te forcave te garnizonit te Shkodres dhe malesoreve shqiptar kunder trupave malazeze dhe serbe. “Barren” e qendisjes se flamurit shqiptar e mori vajza shkodrane me emrin Bernardina Marubi. Fatkeqesisht dikush nuk deshi qe te behet bashkimi ne mes shqiptareve. Me 30 janar, nje dite para se te fillonte sulmi i perbashket kunder malazezeve dhe serbeve u vra Hasan Riza Pasha. Ai ishte ftuar per darke te Esad Pashe Toptani dhe vetem pak caste pasi leshoi shtepine e tij u vra nga dora e djathte e Esadit, Osman Bali.
Sigurisht qe rreshtimi i nje pjese te malesoreve katolikë ne krah te malazezeve nuk i nderon ata, por duhet pare edhe aresyet se perse ata vepruan ashtu. Dhe nese ne i analizojme rrethanat pa emocione dhe me mendje te shendoshe, ajo cka me se paku mund te themi eshte se malesoret gjithmone ishin ne krahun e drejte te historise sone.

Me 24 mars te vitit 1911 filloi kryengritja e Malesise se Madhe. Ate e udheheqte malesori Dede Gjo’ Luli. Lufta ishte shume e rrepte. Lufta me e madhe u be ne malin e Deciqit. Turqit gjuanin kryengritesit me topa nga Shipshaniku. Pas nje beteje te madhe me ne fund malesoret triumfuan dhe ne Bratilë me 6 prill e ngriten flamurin kombetar. Ka shume gjasa qe ky flamur u ngrit per here te pare ne tere shqiptarine pas pushtimit 450 vjecar osman-turk. Kjo kryengritje solli Memorandumin e Grecës te mbajtur ne Pllajen e Greces me 23 qershor te vitit 1911. Memorandumi u shkrua bashkerisht nga Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi.
Derisa vazhdonte lufta e malesoreve kunder turqeve, valiu i Shkodres, Bedri Pasha u vu te shfrytezonte fanatizmin fetar te myslimaneve duke ju thene se “dini ishte ne rrezik” dhe se duhet luftuar kunder malesoreve kaurrë. Fatkeqesisht myslimanet e Shkodres u organizuan dhe shqiptari Emin Beu u be komandant i mijerave vullnetareve shkodranë te cilet u bene me turkun kunder kryengritesve shqiptare. Po keta fanatike perseri ju bashkuan Shefqet Turgut Pashes i cili u mundua qe malesoret t’i disiplinoje duke ju djegur shtepite dhe grabite gjene e gjalle. Nuk mbet shtepi malesori pa u djegur nga Shefqe Turgut Pasha dhe vullnetaret shkodrane.

A pajtohesh ti me kete menim te shkdranes,..? eshte pune jotja, jo e shkodranes.

2- Ne lidhje me qendrimin e Malsorve te Mbishkodres:
A) Malsort e veriut GEGNISE ne pergjithesi dhe ne veçanti ato te Mbishkodres kan pas me shekuj dy armiq, Turqit dhe shkijet (sllavt) te cilve nuk ua kan nda kurr pushken. Ata ishin te paret ne te gjithe trojet shqiptare qe mbas gati 450 vjetve e ngriten me 11 prill 1911 ne Deçiç “FLAMURIN E LIRISE”. Ka boll shkirme per kete veprim heroik.
Gjate luftave te ketyne SHQIPTARVE TRIMA MAOLESOR GEGE kundra pushtuesit osman, atyne iu kundravu ne vitin 1908 Turgut PASHA. Atehere MYFTINIA e Shkodres, kjo pjedhe dhe sherbetore kuislinge e pushtuesit turk-osman, i bani thirrje xhamatit te Shkodres qe kush te jete TURK ELAHAMDULLILAH ti bashkohet ushtrive turk-osmane dhe te luftojne malsort e Mbishkodres. Per kete ka fakte te shkrume te asaj kohe me nji pershkrim te hollesishem te ngjarjeve. Malsort rrezistune dhe i shkaktune humbje te mdhaja njerzore dhe materjale animqve turq dhe xhametit shkodran (Kete materjal e kam edhe un ne shtepi).
B) Gjate rrethimit te Shkodres nga malazezt, malsort e Shkodres u gjinden njikohesisht ne mes dy zjareve, ne mes dy anmiqve, atyne turq qe e mbajshin popullin shqiptar per 450 vjet, dhe anmiqve malazez qe dojshin me aneksu Shkodren me malesi. Ne ate kohe fuqite e mdha nuk kishin nderhy edne ne kete konflikt. Keshtu, simbas mendimit tem, malsort zgodhen si kresore luften kundra turkut ne aleance me malazezt. Ndersa kundra malazezve ishin Fuqite e Mdha europiane, te cilat ishin kundra kalimit te Shkodres Malit te Zi te Car Nikolles. Ne fakt Fuqite e Mdha detyruen ushtrite serbo.malazeze ta dorezojne shkodren. Me kete rast ne kalane Rozafat u mblodh populli liridashes shkodrane dhe bani nji tubim ku fjalimin e rastit e mbajti Monsinjor Vinçens Prendishi. Mosninjor Prendushi, mbas te ashtu quejtun Clirim te Shkodres nga partizant komunista te ardhun nga Tosnkia, u arrestu, u torturu dhe vdiç ne burgjet komuniste ne Shqipni. Keshtu e psuen ma vone edhe shume e shume atdhetar te tjere. Shqiptart e Kosoves duhet te lexojne ma shume mbi ngjarjet dhe krimet ne Shqipni gjate kohes se komuniszmit te vendosun nga sllavt.
Edhe gjate luftes dyte botnore psh Stalini u ba aleat me Hitlerin ne nji aleance ushtarake (jo ideologjike) kundra Aleatve anglo-amerikan. Kur Hitleri sulmoi Rusine, atehere Stalini bani aleance ushtarak (jo ideologjike) me Aleatet anglo-amerikan Keshtu e ka politika, kur simbas rrethanave detyrohesh te bahesh aleat edhe me kundershtarin. Kjo nuk asht gja e re ne historine botnore.

Ne pergjithesi raportet e Malit te Zi me shqiptaret ne ato vite nuk ishin te keqia. Mali i Zi ishte shtylla mbeshtetese e kryengritesve shqiptare. Mali i Zi gjate dimrit te vitit 1910-1911 pranoi rreth 800 familje qe numeronin permbi 3000 veta, te gjithe shqiptare Ata ishin te arratisur qe ishin shtrenguar te hidheshin ne Malin e Zi. Ne mes të të ikurve ishte edhe kapedani me famë Isa Boletini. Kete e thot Skender Luarasi duke e cituar Fletoren Tajms (29. 10. 1910) Pra ne kete rast malazezet ju dolen ne ndime shqiptareve duke i strehuar nga zullumi i ushtrise turke. Gjithashtu malazezet ishin edhe furnizuesit kryesor te shqiptareve me arme. Edhe pse ato arme ishin te vjetra, sic e thot edhe mis Edit Durham ne librin e saj “Lufta per Shkodren”, shqiptaret pothuajse nuk kishin mundesi tjeter te furnizimeve. Me vone Mali i Zi nderroi mendje dhe u mundua qe me shqiptaret te manipulojë dhe t’i shfrytezoj per qellime te veta.

https://www.botasot.info/opinione/844445/lufta-e-shkodres-per-mbrojtjen-e-tokave-shqiptare-kunder-malit-te-zi-me-1913/