1. Prania shqiptare në Vranjë para vitit 1878
Sipas defterëve osmanë Nüfus dhe Temettuat, si dhe studimeve të Jovan Hadži-Vasiljević-it, shqiptarët përbënin një pjesë të konsiderueshme të popullsisë së Vranjës para dëbimit masovik të vitit 1878. Qyteti i Vranjës dhe rrethina e tij formonin një hapësirë me prani të hershme autoktone shqiptare, të dokumentuar në burime osmane, udhëpërshkrime dhe studime historike të periudhës.
Para vitit 1878, shqiptarët në Vranjë dhe rrethinë ishin të pranishëm si popullsi myslimane dhe të krishterë (ortodoksë dhe një pakicë e vogël katolikë), të organizuar në qytet dhe në fshatra përreth. Burimet osmane dëshmojnë për familje shqiptare me role të rëndësishme në zejtarinë urbane, tregtinë, administratën lokale dhe bujqësinë. Në qytet ekzistonin mahalla me identitet të qartë shqiptar, ndërsa në fshatra ruhej kontinuiteti i pronësisë dhe i toponimisë.
2. Jeta shoqërore, ekonomike dhe institucionale
Prania e xhamive, teqeve, kishave, medreseve dhe shkollave fetare dëshmon për një jetë institucionale aktive të shqiptarëve të Vranjës. Ata kontribuuan ndjeshëm në rrjetet tregtare rajonale që lidhën Vranjën me Shkupin, Preshevën, Prishtinën dhe më tej.
Gjuha shqipe dhe zakonet lokale ruheshin në jetën familjare dhe komunitare, edhe pse administrata osmane përdorte turqishten si gjuhë zyrtare. Ky bashkëjetim institucional dhe kulturor pasqyron një strukturë shoqërore të konsoliduar, e cila u ndërpre dhunshëm pas vitit 1878.
3. Lufta ruso-turke dhe rruga drejt spastrimit etnik (1877–1878)
Lufta ruso-turke (1877–1878) dhe avancimi i ushtrisë serbe në Serbinë jugore ushtruan dhunë të paparë ndaj popullsisë shqiptare myslimane. Masakra, plaçkitje dhe dhunime të pamëshirshme ndaj shqiptarëve të paarmatosur dhe të pambrojtur krijuan kushtet për spastrime etnike të qëllimshme.
Vendimet e Kongresit të Berlinit (qershor–korrik 1878) patën një ndikim direkt dhe dramatik, duke legjitimuar zgjerimin territorial të Serbisë dhe duke lënë jashtë çdo mbrojtjeje ndërkombëtare komunitetin shqiptar të Vranjës, Toplicës, Nishit dhe rrethinave.
Dëbimi u krye në mënyrë të dhunshme dhe të përshpejtuar. Familje të tëra u detyruan të lënë shtëpitë, tokat dhe pasuritë e tyre, shpesh pa asnjë mundësi rikthimi. Procesi u shoqërua me shkatërrimin e objekteve fetare myslimane, konfiskimin e pronës dhe zhdukjen sistematike të gjurmëve materiale shqiptare.
Shqiptarët e dëbuar u njohën më vonë si muhaxhirë, një term që përmbledh dramën e një popullsie të shkulur nga trojet e veta historike.
5. Rrugët e shpërnguljes dhe vendosja e muhaxhirëve
Migrimi u shoqërua me humbje të mëdha materiale dhe sociale. Rrugët e shpërnguljes drejt Kosovës, Luginës së Preshevës, Anamoravës dhe Maqedonisë së sotme krijuan trauma kolektive dhe varfëri të përkohshme, por njëkohësisht edhe forma të reja solidariteti komunitar.
Muhaxhirët u vendosën kryesisht në Luginën e Preshevës, Kosovë dhe Anamoravë, ku krijuan fshatra të reja ose u integruan në vendbanime ekzistuese. Ata ruajtën kujtesën e origjinës nga Vranja përmes mbiemrave, rrëfimeve familjare, riteve dhe toponimisë së re.
6. Pasojat demografike dhe kulturore pas vitit 1878
Pas dëbimit të shqiptarëve, struktura etnike e Vranjës ndryshoi rrënjësisht. Shqiptarët u reduktuan në një pakicë të papërfillshme, ndërsa serbët dhe popullsi të tjera sllave u bënë shumicë. Vendbanimet shqiptare u kolonizuan dhe gjurmët kulturore shqiptare u zhdukën ose u asimiluan gradualisht.
7. Rëndësia e studimit shkencor
Dëbimi i vitit 1878 përbën një nyje kyçe për të kuptuar historinë moderne të shqiptarëve në Serbinë jugore. Studimi i defterëve osmanë, dokumenteve konsullore, literaturës serbe dhe shqiptare, si dhe dëshmive gojore të muhaxhirëve, është thelbësor për rindërtimin e një pasqyre të plotë, kritike dhe të balancuar historike.
Përfundim
Historia e shqiptarëve të Vranjës para dhe pas vitit 1878 dëshmon për një kontinuitet historik të shqiptarëve myslimanë të kësaj treve, të ndërprerë me dhunë, por edhe për aftësinë e komuniteteve të dëbuara për t’u ringritur dhe për të ruajtur identitetin e tyre kombëtar, kulturor dhe historik.
Trajtimi shkencor i kësaj teme është i domosdoshëm për drejtësinë historike dhe për kuptimin, zbardhjen dhe sqarimin e proceseve demografike, si dhe të dëbimeve të dhunshme dhe masakrave të pamëshirshme që ndodhën në Ballkan gjatë shekujve XIX–XX.
