Shkruan: Fatima Guemiah, Paris
___
PARIS -Francë / Sot,02.09.2025 në agjenden kulturore të gazetes prestigioze franceze “LE PARISIEN” mundeni të lexoni kritikën mbi romanin më të ri ILIRIANA nga Reshat Sahitaj, shkruar nga Fatima Guemiah. Në këtë analizë mbi romanin ILIRIANA, autori Reshat Sahitaj radhitet si autori i suksesshëm jo vetem ballkanik pas Ismail Kadaresë, Orhan Pamuk, Danilo Kish, Ugreshiq dhe sllovenit Drago Jançar.
Reshat Sahitaj
___
Pasi që shkrimi është i gjatë, për ju po i postoj vetem disa fragmente më pikante të kësaj analize:
ILIRIANA OSE STREHIM I BRENDSHËM SHPIRTËROR
Reshat Sahitaj konfirmon me Iliriana statusin e tij si një shkrimtar i madh i skenës ballkanike bashkëkohore. Ashtu si Kadare, Kiš apo Ugrešić, ai dëshmon një epokë ku kufijtë politikë dhe identitarë vizatojnë vija ndarëse në zemër të vetë jetëve intime. Por veçantia e tij qëndron tek thjeshtësia e shkrimit dhe vëmendja ndaj cenueshmërisë së një individi të vetëm. Përmes Agim Berishës, luhet fati i përjetshëm i atyre që refuzojnë përkatësitë e imponuara: atyre për të cilët dashuria dhe mendimi i lirë janë tashmë një krim. Në një botë ku identitetet po ngurtësohen sërish, Iliriana nuk është vetëm një roman kujtese: është një paralajmërim.
“Agimi kalon rrugën dhe i bashkohet kortezhit. Ky gjest, gati i papërfillshëm, bëhet i pakthyeshëm. Arrestimi pason, akuzat për irredentizëm bien, dhe burgu vulos fatin e tij. Në këtë përmbysje fillestare, Sahitaj përmbledh artin e tragjedisë: një detaj, një fustan, një hezitim mjaftojnë për të kristalizuar dhunën e një epoke. Si tek Sofokliu apo Kadareja, një hap i vetëm hap udhën drejt të pariparueshmes.
Në fund të rrëfimit, Agim Berisha imponohet si një figurë paradoksale: as hero i flaktë e as viktimë e dorëzuar, por një simbol i heshtur i një epoke ku të menduarit dhe të dashuruarit jashtë kufijve të caktuar ishte një dënim. « Ai e dinte se nuk do të mund të ecte më kurrë pa ndjerë mbi vete shikimin e të gjithëve », shkruan Sahitaj në një fjali që kumbon si një vendim. Ky personazh mishëron një të vërtetë që tejkalon Ballkanin: në çdo shoqëri të përçarë, figurat e ndërmjetme janë të parat që sakrifikohen. Agimi bëhet kështu pasqyrë e bashkëkohësive tona, ai rikujton se liria e mendimit dhe dashuria jashtë përkatësive mbeten akte politike.
Një nga cilësitë madhore të Iliriana-s qëndron tek gjuha. Sahitaj refuzon pompozitetin lirik apo freskën epike. Gjuha e tij është e thjeshtë, gati asketike, që ruan heshtjet dhe ekonominë e mjeteve. « Ai kuptoi se hapi i tij ishte i numëruar », shënon autori, « sikur çdo lëvizje mund të ndizte zemërimin e botës. » Thjeshtësia bëhet forcë: ajo rikthen mbytjen e një epoke, pafuqinë e një individi të shtypur nga forca shumë më të mëdha se ai. Romani privilegjon një fokus të ngushtë, intim, që i jep një intensitet dramatik më pranë tragjedisë antike sesa freskës historike. Aty ku një shkrimtar si Orhan Pamuk shpalos gjerësinë e rrëfimeve multigjeneracionale, Sahitaj zgjedh shkurtësinë, fragmentin, heshtjen.
Leximi i Iliriana-s fton në dialog me disa zëra të mëdhenj ballkanikë. Me Ismail Kadarenë, së pari, afërsia është e qartë. Ashtu si autori i « Kronikë në gur » apo « Piramida », Sahitaj vë në skenë individin përballë arbitraritetit politik dhe makinës ideologjike. Të dy eksplorojnë mekanizmat e frikës, manipulimin e historisë, brishtësinë e qenieve të nënshtruara një logjike që i tejkalon. Megjithatë, aty ku Kadareja priret shpesh drejt alegorisë dhe mitit, Sahitaj mbetet i ngulitur në realizmin e së thjeshtës. Iliriana nuk ndërton një metaforë universale: ai rikthen teksturën konkrete të një epoke, trenat, burgjet, dyshimet e saj.
Me Danilo Kiš, autor serbo-malazez i « Një varr për Boris Davidovich », Sahitaj ndan një pasion për fatet e shtypura nga logjikat ideologjike. Tek Kiš, saktësia dokumentare shoqërohet nga një lirizëm ironik; tek Sahitaj, është përkundrazi thjeshtësia që mbizotëron. Por të dy shqyrtojnë të njëjtën pyetje: si të mbijetosh kur historia mohon singularitetin tënd?
Mund të përmendet edhe Dubravka Ugrešić, romanet e së cilës, nga « Muzeu i dorëzimeve pa kushte » deri te « Baba Jaga ka pjellë një vezë », shkojnë në thelb të përçarjeve jugosllave përmes zërave polifonikë e të fragmentuar. Sahitaj, përkundrazi, ngushton rrëfimin rreth një figure unike, por e ndan me Ugrešić dëshirën për ta bërë të dëgjueshme një kujtesë të copëtuar, për të nxjerrë në pah individët që Historia kolektive i zhduk.
Më në fund, Drago Jančar, shkrimtar slloven, ofron një paralel tjetër. Në « Këtë natë, e pashë atë », ai eksploron fatin e një gruaje të zhdukur, të rrëfyer nga zëra të ndryshëm. Ashtu si ai, Sahitaj bën nga subjektiviteti dhe perceptimi intim vendin ku Historia gdhendet me më shumë forcë. Ky dialog me shkrimtarët ballkanikë ndriçon specifikën e Iliriana-s. Aty ku Kadareja ndërton një mitologji politike, dhe ku Kiš apo Ugrešić e fragmentojnë Historinë për të treguar kontradiktat e saj, Sahitaj zgjedh rrugën e zhveshjes narrative. Basti i tij: që një fat i vetëm, i rrëfyer me thjeshtësi, mjafton për të thënë universalen.
