Nga Safet Sadiku
____
Ese filozofike
Në të kaluarën, në shumë shoqëri, përfshirë edhe shoqërinë shqiptare, e keqja shpesh është përballur me të keqe. Kjo logjikë është trashëguar nga periudha të gjata pushtimesh, konfliktesh dhe mungesë të institucioneve të forta, ku drejtësia shpesh zëvendësohej nga hakmarrja ose nga përballja e drejtpërdrejtë.
Si pasojë, në mentalitetin shoqëror kanë mbetur gjurmë të kësaj mënyre të të menduarit, të cilat në njëfarë mënyre janë një trashëgimi e vështirë nga koha e okupimeve dhe e mungesës së rendit juridik.
Megjithatë, në një shoqëri demokratike, logjika e përballjes të së keqes me të keqen nuk mund të jetë më mënyra e zgjidhjes së konflikteve. Në një shtet modern, e keqja përballet dhe kufizohet përmes ligjit, institucioneve dhe drejtësisë. Shkeljet ndëshkohen me mekanizma juridikë, përmes gjobave, sanksioneve dhe përgjegjësisë ligjore, dhe jo përmes reagimeve personale apo hakmarrjes.
Urtësia popullore shqiptare është e pasur me shprehje që përmbledhin përvojën morale të brezave. Ato janë krijuar nga vëzhgimi i jetës dhe nga përballja e njeriut me rrethanat e përditshme. Ndër këto shprehje dallojnë edhe thëniet: “E keqja mundet me të keqe” dhe “I keqi me të keqin”. Në pamje të parë ato duken si përshkrime të thjeshta të realitetit shoqëror, por në të vërtetë përmbajnë një reflektim të thellë mbi natyrën e së keqes dhe mbi mënyrën se si njerëzit janë përpjekur ta përballojnë atë.
Shprehja “E keqja mundet me të keqe” pasqyron një këndvështrim realist mbi historinë njerëzore. Në shumë raste, padrejtësia, dhuna ose tirania nuk janë ndalur vetëm me fjalë të mira. Përballë forcës së së keqes është kërkuar shpesh një reagim i fortë për të mbrojtur drejtësinë dhe rendin shoqëror. Në këtë kuptim, shprehja nuk është domosdoshmërisht një thirrje për të bërë të keqen, por një vëzhgim i një realiteti që njerëzit e kanë parë gjatë historisë: e keqja shpesh ndalet vetëm kur përballet me një forcë që e kufizon. Megjithatë, nga pikëpamja etike kjo ide ngre një pyetje të rëndësishme: a mund të luftohet e keqja duke përdorur mjetet e saj?
Filozofia morale ka debatuar gjatë mbi këtë dilemë. Filozofi i lashtë grek Aristotli theksonte se virtyti gjendet në ekuilibër dhe në maturi. Sipas tij, drejtësia kërkon që njeriu të mos reagojë vetëm me emocione apo impulse, por të përdorë arsyen për të zgjedhur veprimin e drejtë.
Nga një këndvështrim tjetër, filozofi gjerman Immanuel Kant argumentonte se morali nuk duhet të varet nga rrethanat apo nga interesat e momentit. Ai formuloi idenë e imperativit kategorik, sipas së cilës njeriu duhet të veprojë vetëm sipas atij parimi që mund të bëhet ligj universal për të gjithë. Në këtë kuptim, e keqja nuk mund të justifikohet si mjet për të arritur një qëllim të mirë. Një reflektim i rëndësishëm mbi natyrën e së keqes është dhënë edhe nga filozofja Hannah Arendt, e cila, duke analizuar regjimet totalitare të shekullit të njëzetë, formuloi konceptin e “banalitetit të së keqes”.
Sipas saj, e keqja shpesh nuk lind nga urrejtje të mëdha, por nga mungesa e reflektimit dhe nga bindja e verbër ndaj autoritetit. Njerëzit mund të bëhen pjesë e së keqes thjesht duke mos menduar mbi pasojat morale të veprimeve të tyre. Përvoja e vendeve evropiane ofron një krahasim të rëndësishëm. Në shumë shtete të Bashkimit Evropian është zhvilluar një kulturë institucionale që përpiqet ta luftojë të keqen jo me hakmarrje, por me ligj, transparencë dhe institucione të forta.
Në vende si Gjermania apo Holanda, korrupsioni dhe abuzimi me pushtetin trajtohen përmes mekanizmave të fortë ligjorë dhe kontrollit publik. Në vendet skandinave, si Suedia dhe Danimarka, kultura politike thekson përgjegjësinë kolektive dhe besimin te institucionet. Kur ndodh një shkelje e ligjit, reagimi nuk është hakmarrja personale, por kërkesa që drejtësia të funksionojë.
Kjo mënyrë e të menduarit synon të ndërpresë ciklin e së keqes duke e zhvendosur konfliktin nga niveli personal në nivel institucional. Krahasimi me këtë përvojë na fton të reflektojmë edhe mbi mentalitetin tonë shoqëror. Në shumë shoqëri të Ballkanit, përfshirë edhe shoqërinë shqiptare, reagimi ndaj së keqes shpesh mbetet i lidhur me logjikën e përballjes direkte ose me ndjenjën e hakmarrjes.
Kjo logjikë mund të kuptohet në kontekstin historik të një rajoni që ka kaluar konflikte të shumta dhe periudha të gjata të pasigurisë. Megjithatë, për një shoqëri që synon të ndërtojë institucione të forta dhe një kulturë demokratike, është e domosdoshme që përballja me të keqen të kalojë gjithnjë e më shumë nga reagimi personal te përgjegjësia institucionale. Në këtë kuptim, urtësia popullore nuk duhet parë vetëm si një përshkrim i së kaluarës, por edhe si një pikënisje për reflektim kritik. Filozofia dhe përvoja historike tregojnë se e keqja nuk zhduket duke u shumëfishuar, por duke u kufizuar nga drejtësia, arsimi dhe kultura e përgjegjësisë.
Shoqëritë që arrijnë ta ndërtojnë këtë kulturë nuk janë të përsosura, por janë më të afta të ruajnë stabilitetin dhe besimin midis qytetarëve. Prandaj sfida morale e kohës sonë është të gjejmë një ekuilibër të mençur: shoqëria duhet të ketë forcën për t’u përballur me të keqen, por njëkohësisht duhet të ruajë parimet që mbrojnë drejtësinë dhe dinjitetin njerëzor. Vetëm në këtë mënyrë mund të ndërtohet një rend shoqëror ku e keqja nuk përhapet si një rreth vicioz, por kufizohet nga përgjegjësia morale dhe nga fuqia e ligjit. Në fund, urtësia popullore mbetet një pasqyrë e përvojës njerëzore. Ajo na tregon se si njerëzit e kanë kuptuar botën në kohë të ndryshme.
Por një shoqëri që dëshiron të ecë përpara duhet të dijë jo vetëm ta ruajë këtë urtësi, por edhe ta interpretojë atë në dritën e mendimit filozofik dhe të përvojës demokratike evropiane.
