Në foto janë Stafë Lleshi me autorin, Tiranë 1994
Nga: Nafi Çegrani
Ngjyra jete
SI E NJOHA STAFË LLESHIN
( Si u arratisën familja e Aqif dhe Stafë Lleshit në mes të drekës për në Shqipëri!)
Përse u arratisën? Përse UDB-a dhe KOS-i jugosllav donte ti likuidonte Lleshët e Dibrës?
Kjo histori që po ju shkruaj është e ngarkuar emocionalisht, duke përfshirë aspekte të fenomeneve siç janë liria, frika, dhe krenaria që i di dhe i rrjedhin në dejt e damarëve, por edhe të pasionit, kurajës, dhe sakrificës. Jeta ka edhe episode që kapin jo vetëm dramatizmin e ngjarjes, por edhe thellësinë e ndjenjave të atyre që jetuan në kohët e errëta të UDB-së dhe diktarturës komuniste jugosllave…
Ato vite të kohës së Informbyrosë dhe gjatë Luftës së Ftohtë, mes Shqipërisë komuniste dhe Jugosllavisë titiste, ishin të mbushura me tensione dhe konflikte të pandërprera. Hendeku i madh i antagonizmave mes dy vendeve ishte shenjë e një periudhe ku çdo lëvizje dhe vendim politik kishte ndikime të thella të doktrinës dhe ideologjisë kominterniste moskovike, jo vetëm për sigurinë kombëtare në Shqipëri, por edhe për fatin e të ardhmes së rajonit. Kjo periudhë ishte një arenë e heshtur betejash, ku të dyja palët përpiqeshin të mbroheshin dhe të forcoheshin, ndonëse nën sipërfaqe po ndihej gjithmonë një luftë ideologjike shoviniste antishqiptare jugosllave, që nuk dilte kurrë në dritë, por që vepronte ngadalë dhe tinëzisht , duke ndikuar në çdo aspekt të jetës politike, shoqërore dhe ushtarake në këtë cep të Ballkanit.
Në Shqipëri, ushtria dhe organet e Sigurimit të Shtetit shqiptarë kishin krijuar një sistem të ngushtë kontrolli dhe mbrojtjeje, që ishte në harmoni pikërisht me doktrinat marksist-leniniste. Ata e shihnin veten si mbrojtës të “korrigjimeve” progresive të Partisë së Punës dhe të udhëheqësit të saj, Enver Hoxhës. Rruga e Shqipërisë, e shtruar me një ideal të ngritur dhe të pakompromis, ishte një udhëkryq ku të gjitha vendimet duhej të shërbenin për forcimin e shtetit dhe për mbrojtjen e ideologjisë së tij. Ky ishte një vizion që asokohe dukej si i domosdoshëm, dhe pasojat e çdo gabimi apo luhatjeje ishin të rënda dhe të papërballueshme, madje edhe si një adhurim i frikshëm.
Një elitë ushtarake e zgjedhur, e përbërë nga oficerë dhe specialistë të shërbimit të zbulimit, mbante ngarkesën e këtyre sfidave. Ata kishin dijen dhe përvojën për të drejtuar betejat e ftohta të kohës, për të mbrojtur kufijtë dhe për të garantuar se Shqipëria, si një shtet i varur nga disa rrethana të jashtme, do të ruante integritetin e saj të brishtë. Përballë këtij trupi të fortë dhe të organizuar, gjithçka që mund të ndodhte në terrenin e luftës ideologjike, kishte pasoja të drejtpërdrejta për politikën e jashtme dhe për marrëdhëniet ndërkombëtare.
Një nga sfidat kryesore ishte se të dyja shtetet, Shqipëria dhe Jugosllavia, përpiqeshin të ruanin pavarësinë ideologjike dhe kombëtare, ndërsa përballeshin me interesat e kundërta të fuqive të tjera botërore. Në këtë përplasje të heshtur, Shqipëria u bë një fushë betejash, jo vetëm ushtarake, por edhe një labirint diplomatik, ku çdo hap i gabuar mund të çonte në pasoja jo të volitshme.
Këto periudha të vështira formuan një shoqëri të ndarë mes dëshirës për mbijetesë dhe nevojës për të mbajtur të patundur standardet e revolucionit, një mesazh që ishte thelbësor për çdo veprim dhe mendim të shprehur nga organet e Sigurimit dhe ushtarakët e vendit. Ata, me përkushtimin dhe besnikërinë e tyre ndaj Partisë dhe atdheut, e vendosën fatin e shumë betejave – disa herë të shkuara, disa herë ende në zhvillim, por gjithmonë të thella dhe të domosdoshme në përpjekjen e tyre për të ruajtur dhe siguruar një të ardhme që, në atë kohë, dukej ende e largët dhe e panjohur.
Stafë Lleshi si komandant i vijës kufitare që kishte qenë me detyrë që nga Ohri e Struga me Dibër dhe gjer në Zhur e Dragasg. Por, duke qenë i biri i Aqif Lleshit dhe për xhaxha kishte Haxhi Lleshin, lëvizjet e diversantëve nga të dy anët kishte qenë e shpeshtuar. Për këtë, sipas rrëfimeve të tija gjatë bisedës që kisha në Tiranë, nuk kishte bërë raporte zyrtare për intereset e UDB-së dhe KOS-it jugosllav. Këtë e kishin hetuar Beogradi përmes kanaleve të spiunazhit dhe kundërspiunazhit, andaj Stafën e kishin vë në ndjekje e survejim, me plan sekret që ta burgosnin. Megjithatë, nga intuita dhe inteligjenca që posedonte Stafë Lleshi, i rrëfen për gjendjen babait të vetë , plakut Aqif Lleshit, i cili ishte vrejtur në fytyrë, vetullat e trasha i kishin rënë si hark mjegulle, duke i thënë të birit që asaj nate , pasi ishte verë dhe hëna ndriste si ditë, të pregatiteshin me gra e fëmijë, duke marrë me vete kafshë dhe bagëti, plang e çdo gjë nga shtëpia dhe ishin nis rrëgës së rrëmetit drejtë Fushës së Gjuricës, duke e kaluar kufirin… Kështu Stafë dhe Aqif Lleshi u arratisën në Shqipëri ku Haxhiu i vëndosi në Tiranë. Kjo gjë e iritoi shumë UDB-në jugosllave dhe krerët e saj në Beograd, pasi nuk arritën ta burgosnin. Stafa ishte i martuar me të motrën e shkrimtarit Haki Stërmillit, dhe ajo atë ditë që i vcizitova në Tiranë , si një grua fisnike që ishte , na priti me mirësi e bujari, me kafe me llokume. Por,që kishte edhe ankesat e saja, sepse Stafa , i cili kishte punuar me vite e vite në një fabrikë për përpunimin e drurit, nuk ishte trajtuar mirë nga shteti dhe Enveri, disi kishin qënë të lënë si „pas dore“ edhepse Haxhiu ishte faktor në Byron e Tiranës. Madje edhe Sigurimi kishin arritur të realizonin planet e tyre, duke e „zbërthyer“ Stafën rreth diversantëve, dhe agjentët e Beogradit, për vajtjet dhe ardhjet e tyre si ato nga Shqipëria, njashtu edhe për ata nga Jugosllavija, për të cilët Stafa, si komandant kufiri me vite, kishte në dijeni informacione të kësaj natyre.
Ai mbante, si një person që kryente një detyrë specifike të mbikqyrjes kufitare, mbante një ngarkesë të fortë historike dhe politike, duke vërejtur me syrin e tij, si në një pasqyrë , tensionet e asaj periudhe të rëndë, ku secili veprim dhe zgjedhje e bëra kishte pasoja të rënda për individët dhe familjet e përfshira. Rrëfimi i Stafë Lleshit dhe familjes së tij, që luftonin për mbijetesë dhe arratisje nën një sistem të rreptë dhe të pamëshirshëm, është një tablo e thellë e dramës njerëzore që shoqëronte luftën për liri dhe dinjitet.
Stafa, si komandant i vijës kufitare, ndodhej në një pozicion kyç, ku detyrat e tij ishin për të ruajtur integritetin e shtetit shqiptar, por gjithashtu për të mbrojtur familjen dhe të ardhmen e tij nga rreziqet që vinin nga të dyja anët e kufirit. Prania e diversantëve, të cilët lëviznin përtej kufirit mes Shqipërisë dhe Jugosllavisë, krijonte një atmosferë të tensionuar, ku besnikëria dhe morali shpesh përballeshin me nevojën për mbijetesë. Për Stafën, raportimi ndaj UDB-së dhe KOS-it jugosllav ishte një temë që ai e kishte shpërfillur, ndoshta për të ruajtur ndershmërinë e tij dhe për të mbrojtur një ideal që, për momentin, nuk mund të kalohej.
Ajo që e bën këtë histori edhe më dramatike është intuita e Stafës dhe biseda me të atin, Aqif Lleshin, që na tregon jo vetëm situatën e mundimshme të asaj kohe, por edhe ndjeshmërinë dhe shkathtësinë që ai kishte për të lexuar shenjat e kohës. Të dy ata e dinin se rreziku ishte i madh dhe se zgjedhja për arratisje ishte një akt i pamëshirshëm, që kërkonte vendim të shpejtë dhe guxim. Kjo situatë u shndërrua në një moment të jashtëzakonshëm të shpengimit dhe lirisë, kur ata u larguan nga sytë e organeve të Sigurimit dhe të UDB-së jugosllave, duke kaluar kufirin për në Shqipëri.
Po ashtu, rrëfimi i gruas së Stafës, e motra e Haki Stërmillit, e bën këtë histori edhe më të thellë në aspektin emocional. Si një grua fisnike dhe e dashur, ajo e priti me bujari dhe mirësi, duke e mbushur atmosferën me një ndjenjë të thellë ngushëllimi dhe ngrohtësie ndaj burrit Stafës dhe ndaj vjehrit Aqifit, por edhe nda të tjerëve të asaj familjeje me tradita dibrane. Ndoshta, më e dhimbshme për të ishte pasiviteti i shtetit shqiptar, që, përkundër gjithë angazhimit dhe sakrificës që kishte bërë Stafa, ai ishte lënë mënjanë, si “pas dore”, ndoshta për shkak të pozicionit të tij delikat dhe të lidhjeve që ai kishte me familjet e rëndësishme në rajon.
Dhe kështu, ndërsa rrëfimi vazhdon, ndjejmë tensionin mes atdhedashurisë dhe sakrificës, mes detyrës dhe dashurisë për familjen, dhe mbi të gjitha, mes kërkesës për drejtësi dhe luftës për mbijetesë. Për Stafë Lleshin dhe familjen e tij, kjo ishte një luftë që vazhdonte çdo ditë, një betejë e heshtur që shpesh nuk e shihnin të tjerët, por që ishte gjithmonë atje, në shpirtin e tyre.
Kjo histori, që mbart një ngarkesë të fortë historike, është një kujtesë për ndarjet dhe përpjekjet e jashtëzakonshme që popujt e Ballkanit e kanë kaluar gjatë periudhave të ndryshme të historisë së tyre, dhe për pasigurinë që ka përfshirë gjithçka, nga individët e thjeshtë deri te udhëheqësit dhe ata që ishin në pozita të larta ushtarake.
Stafa dhe Aqifi janë detyruar të marrin një vendim ekstrem: arratisjen. Ndërsa përballen me rrezikun nga UDB-ja, ata gjithashtu përballen me një “tradhti të dyfishtë”: jo vetëm që po ikin nga një regjimi represiv, por edhe nga një regjim shqiptar që, megjithatë, nuk i ka dhënë mbështetje. Kjo sjell një tjetër pyetje filozofike: A mund të luftosh për diçka që nuk të mbështet, dhe a mund të quhet e drejtë të arratisesh nga një sistem që të ka lënë pas dore? Nuk i dihet, ndoshta! Por, intensitet të madh tregimit, duke e ndihmuar lexuesin të përjetojë një ndjenjë shtimi të stuhisë: “shkrepje e hënës në mes të drekës”, “frika që shtrihen mbi natyrën dhe të dyja familjet”. Fusha e Ghuricës, për shembull, bëhet një vend ku e kaluara dhe e tashmja ndërthuren: ky është një hapësirë ku bëhet gjithçka për të shpëtuar nga e keqja, por që gjithashtu ka simbolikën e një “terri të panjohur” që i pret ata. Mbresëlënëse dhe sa të jetë jeta do të mbeten në kujtimet e tyre momenti i kthimit të shikimeve drejt Maleve të Dibrës është shumë i fuqishëm dhe emocional, dhe që simbolizon një lloj ndarjeje nga vatra e tyre stërgjyshore ku e kishin ndarë me kufinjë artificial atë Tokë të bekuar dhe të hyjnishme – Mëmën Shqipëri etnike, dhe guximi i tyre përfshin një kërkim për mbrojtje dhe një lajmërim të pakthyeshëm të ardhmërisë. Stafa dhe Aqifi, në atë moment të arratisjes, nuk po shpëtojnë vetëm nga një regjim që po i kërcënon, por gjithashtu po lënë pas një botë që i ka formuar, dhe një pjesë të identitetit të tyre. Ky kthim i shikimeve ndaj Maleve të Dibrës mund të interpretohet si një kthim tek kujtimet dhe historia, si dhe një shprehje e lidhjes së thellë emocionale me vendin e tyre. Malet e Dibrës mund të shihen si një simbol i forcës dhe qëndresës. Dibranët janë të njohur për burrërinë dhe dashurinë për atdhenë, dhe përmes këtij shikimi, Stafa dhe Aqifi kthehen tek një pjesë e tyre që është e palëvizshme, një pjesë që do të mbetet gjithmonë pjesë e identitetit të tyre. Pavarësisht arratisjes, lidhja me këtë territor është një lidhje thelbësore dhe e pashkëputshme. Pjesa ku Stafa dhe Aqifi bëjnë lutjen është shumë e rëndësishme për të theksuar aspektin shpirtëror dhe moral të arratisjes. Kjo lutje është një akt i shpresës dhe besimit, por gjithashtu një akt i frikës dhe dëshpërimit, pasi ata e dinë që po marrin një vendim të rrezikshëm, por duan të besojnë se ka diçka më të madhe që mund të i mbrojë. Ky është një akt që e thekson dëshirën e shpëtimit, jo vetëm për ata vetë, por edhe për Shqipërinë, e cila, për të, mund të shikohet si një simbol i mundësisë dhe shpresës në mes të një periudhe të errët të historisë. Lutja është gjithashtu një mënyrë për të sfiduar fatin dhe për të kërkuar mbrojtje nga diçka më e madhe, që është mbi ta, duke qenë një pasqyrë e besimit të fortë në Zot, si dhe një simbol i kapitullit të hapur për një jetë të re. Ky akt është një përpjekje për të ruajtur dinjitetin e njeriut nëpërmjet shpëtimit nga një regjim që po vret shpresën e atyre që ishin të përfshirë në luftë për liri. Kjo lutje i vendos ata në një pozuar shpirtëror të pasigurisë dhe besimit, që mund të trajtohet më thellë përmes analizave të shpirtit njerëzor në kushte ekstreme. Kjo arratisje shndërrohet në një akt të dyfishtë: një arratisje nga një regjim që i kërcënon me ndëshkim, dhe një kërkim për mbrojtje dhe liri në një territor të ri që mund të ofrojë një mundësi për një fillim të ri. Ky është një moment i rëndësishëm që ndihmon në njohjen e fuqisë së individit për të marrë përgjegjësi për jetën e tij, duke përballuar çdo rrezik që mund të vijë. Përmes këtij akti, Stafa dhe Aqifi bëhen një simbol i shpëtimit të individëve që janë në kërkim të një mundësie të re, pavarësisht se çfarë kanë lënë pas. Ky është një aspekt që mund të theksohet duke u përqëndruar në atë se si shoqëria i trajton ata që i mbijetojnë një sistemi të tmerrshëm dhe si ata vetë kërkojnë një mundësi për të ndihmuar vetveten dhe njëri-tjetrin. Ky moment emocional dhe i mbushur me kuptim mund të zhvillohet më tej, duke theksuar si ndjenjat e shkërmoqjes, lënies pas dhe lutjes për shpëtim janë të lidhura me një thirrje për një të ardhme më të drejtë dhe të denjë. Në këtë kontekst, mund të përdoren metafora të natyrës, ndjenjave dhe emocioneve, duke dhënë lexuesit mundësinë të jetojnë në mendjen e personazheve dhe të ndjejnë përpjekjen dhe dëshpërimin e tyre. Ashtu pra, këto janë moment emocional dhe i mbushur me kuptim mund të zhvillohet më tej, duke theksuar si ndjenjat e shkërmoqjes, lënies pas dhe lutjes për shpëtim janë të lidhura me një thirrje për një të ardhme më të drejtë dhe të denjë. Në këtë kontekst, mund të përdoren metafora të natyrës, ndjenjave dhe emocioneve, duke dhënë lexuesit mundësinë të jetojnë në mendjen e personazheve dhe të ndjejnë përpjekjen dhe dëshpërimin e tyre. Madje edhe nga fakti, siç më tregonte Stafë Lleshi me rrëfimet e tija aq rrënqethëse, kur e takova në verë të vitit 1994 dhe gjatë 1995, kur e vizitova në apartamentin e tij, pos tjerash me tha se kur kishin dalë në një bregore andej Fushës së Gjuricës, nga malli dhe guximi, bashkë me babain e tij , plakun, Aqif Lleshin ia kishin nisë këngës së mirënjohur “Hajredin Pasha”., kurse gratë dhe fëmijët të gëzuar nga ai admirim i frikshëm kishin ni9s një valle malësorçe të anës së tyre dibrane!
Arratisja e Stafë Lleshit dhe Aqif Lleshit shërben si një akt i fuqishëm, i mbushur me ngarkesë filozofike dhe emocionuese, që ndihmon për të shpalosur thellësinë e jetës dhe luftës së tyre. Ky moment është një përpjekje e jashtëzakonshme për mbijetesë dhe shpëtim, por gjithashtu një akt që sfidon realitetin dhe kërkon një lloj ndihme më të lartë, ndoshta një përfaqësim shpirtëror të besimit dhe shpresës për të kapërcyer pengesat e jetës. Guximi i tyre është një akt që ngre një pyetje të thellë filozofike: A mund të luftosh për një sistem që nuk të mbështet? A mund të quhet e drejtë të arratisesh nga një regjim që të ka lënë pas dore dhe nuk të ka ofruar ndihmën që meriton? Ky është një dilemë e rëndësishme që shtron pyetje mbi moralitetin, besnikërinë dhe detyrat ndaj një shoqërie që nuk e trajton individin si duhet. Në rastin e Stafës, ai nuk po ikën vetëm nga një regjimi represiv dhe kërcënues, por edhe nga një vend që nuk ofronte mundësinë e një mbështetjeje të ndershme dhe të duhur për ata që kishin luftuar për lirinë e tij.
Intensiteti i rrëfimit rritet kur natyra dhe simbolet e saj përdoren për të theksuar pasigurinë, frikën dhe dramën që ndodhin gjatë arratisjes. “Shkrepje e hënës në mes të drekës” dhe “frika që shtrihen mbi natyrën dhe të dyja familjet” janë pamje që mund të interpretohen si reflektim i ndjenjave të personazheve, një përplasje mes natyrës dhe njeriut. Hëna që shkrep në dritë mes drekës është një metaforë për momentet e pasigurisë dhe dritës që duket se del nga errësira. Fusha e Gjuricës shndërrohet në një hapësirë që pasqyron kalimin nga e kaluara në të tashmen, ku gjithçka mund të bëhet për të shpëtuar nga e keqja, por gjithashtu është një “terri i panjohur” që u pret ata. Ky është një kalim, jo vetëm fizik, por shpirtëror dhe filozofik: një hap në errësirë, ku çdo veprim është i mbushur me pasiguri dhe tension.
Kthimi i shikimeve drejt Maleve të Dibrës është shumë i fuqishëm dhe emocional. Ky kthim është një ndarje jo vetëm nga vendi, por edhe nga një pjesë e identitetit që do të mbetet gjithmonë me Stafën dhe Aqifin. Malet e Dibrës, me burra të njohur për dashurinë dhe burrërinë e tyre, shndërrohen në një simbol të forcës dhe qëndresës. Ky është një akt nostalgjik, një akt i lëshimit të pasurisë shpirtërore që ata kishin lidhur me këtë tokë. Ky moment shpreh lidhjen e pashkëputshme me atdheun dhe një ndjenjë të thellë identifikimi me vendin dhe njerëzit që ishin formuar prej tij.
Pjesa ku Stafa dhe Aqifi bëjnë lutjen është tepër e rëndësishme për të theksuar dimensionin shpirtëror të arratisjes. Kjo lutje është një kërkesë për shpëtim, por gjithashtu një reflektim i pasigurisë dhe dëshpërimit që ata ndjejnë. Ata e dinin se po merrnin një vendim të rrezikshëm dhe të pafavorshëm, por gjithashtu kërkonin një mbrojtje më të lartë që mund të i shpëtonte. Kjo lutje është një akt besimi, por njëkohësisht edhe një akt i shpëtimit shpirtëror, një mundësi për të kaluar përtej frikës dhe pasigurisë që po i rrethonte.
Lutja, si një akt i kërkimit të shpëtimit, ka gjithashtu një dimension filozofik: është një thirrje për një jetë më të drejtë dhe më të denjë. Ky moment nuk është thjesht një akt i shpëtimit fizik, por është një kërkesë për një të ardhme më të ndershme dhe më të drejtë, që të mundësojë ruajtjen e dinjitetit të individit në kushte ekstreme.
Në fund, kjo histori, e shoqëruar nga rrëfimet e Stafës dhe Aqifit, është një reflektim i fuqishëm mbi luftën për liri dhe dinjitet në kushte ekstreme. Përmes kësaj historie, lexuesi mund të ndjejë çdo moment të shqetësimit, frikës dhe dëshpërimit, si dhe çdo mundësi për shpresë dhe shpëtim.
Kjo histori, e shoqëruar nga rrëfime dhe episode jete, është një reflektim i fuqishëm mbi luftën për liri dhe dinjitet në kushte ekstreme që përplasen me dallgët e fatumit dhe tragjikës, të ëndrrës dhe zhgënjimit.
Në errësirën e ditëve të turbullta, ku fati dhe tragjedia përplaseshin si dallgë të ftohta mbi breg, historia e Stafës dhe Aqifit shfaqet si një poezi e jetës që sfidon çdo kufi të mundshëm. Ata ishin dy burra të mbushur me frikë dhe dëshpërim, të ngujuar në një kohë kur çdo hap mund të ishte i fundit, por gjithashtu të dy ishin mbushur me një shpresë të brendshme që i shtynte përpara, si një dritë e vogël që shndrit mes errësirës së thellë.
Kjo ishte lufta e tyre për liri dhe dinjitet, për të ruajtur një pjesë të atdheut që ende shpërfaqte gjurmët e tragjedisë. Ata ecën përmes një rrugë të panjohur, të mbushur me rrezik, por gjithmonë me një qëllim: shpëtimin e një jete, jo vetëm për veten, por edhe për ata që kishin mbetur të varrosur në errësirën e një regjimi që i kishte lënë pas dore. Udhëtimi i tyre ishte një kërkim për një mundësi të re, për një hapësirë që nuk do t’u shtronte barrën e lirisë së kufizuar, ku çdo ditë ishte një përpjekje për të gjetur një hapësirë për shpresë në mes të mureve të një sistemi që nuk ofronte asgjë tjetër përveç mbylljes dhe represionit.
Për Stafën dhe Aqifin, arratisja nuk ishte thjesht një akt i shpëtimit, por një akt që ngërthente një kontradiktë të thellë: duke u larguar nga një regjim që i kërcënonte, ata po braktisnin gjithashtu një pjesë të identitetit të tyre, një pjesë të lidhjes së pandashme me atdhenë dhe historinë që ata ishin të detyruar ta linin pas. Ky ishte një përplasje e pafundme mes ëndrrës për liri dhe zhgënjimit që shfaqej në çdo hap që merrnin.
Fusha e Gjuricës, në mes të natës, u bë një hapësirë e panjohur, një kufi i ftohtë mes dy botëve – njëri i mbushur me dhimbje të thella dhe tjetri me shpresë të zbehtë. Ndërkohë që shikonin Male të Dibrës, të dy ata ndienin një dhimbje që kishte më shumë kuptim se çdo fjalë që mund të thoshin: një ndarje nga një botë që ishte e formuar nga kujtimet dhe një kërkim për një të ardhme që ende ishte i paqartë. Ky kthim i shikimeve drejt atdheut ishte një përpjekje për të kapur përjetësisht pjesë të jetës së tyre, një ndjenjë e thellë që shprehte lidhjen e pashembullt mes njeriut dhe tokës që ai e donte, duke kërkuar dritë në mes të errësirës.
BEQIR MALOKU SHPIRT I TRAZUAR PËRBALLË STUHIVE !
Në labirintin e errët të shekullit XX, kur kufijtë e kombeve u vizatuan me bajoneta dhe gjak, kur idealet u shitën në tryezat e kongreseve të fshehta, diku në Gjakovë lindi një burrë që refuzoi të përkulet regjimit dhe ideve kominterniste, Beqir Maloku, i cili për vite njihej me pseodonimin “Palla”.
Ai nuk ishte vetëm një emër i zhveshur, i futur në ndonjë raport të fshehtë të UDB-së apo në ndonjë dosje të zverdhur të Sigurimit të Tiranës. Ishte një shpirt i mbushur me rebelim, një mendje që vriste natën me ëndrra dhe zgjohej në mëngjes me peshën e ndërgjegjes. Me ardhjen e regjimeve të reja, Beqiri e pa shpejt se idealet për të cilat dikur kishte rrahur gjoksin, po deformoheshin, shndërroheshin në dogma të akulltadhe erë me ngrica, në skema të ftohta të pushtetit.
Ai pati divergjenca të ashpra me Fadil Hoxhën — figurë emblemë e sistemit titist në Kosovë — dhe e mendoi edhe si akt ekstrem atentatin ndaj tij. Për Beqirin, Fadili nuk ishte vetëm një kundërshtar politik, por simboli i asaj tradhtie ideologjike që e kishte plagosur shpirtin shqiptar. Ai nuk pajtohej as me Milladin Popoviqin, ky i fundit shfaqej në imagjinatën e tij si një “i huaj” që vinte të mbillte ndarje e çarje midis shqiptarëve, i dërguar i Kominternit për të kontrolluar dhe mposhtur çdo zë të lire në tokat etnike shqiptare.
Beqiri i pa të gjitha si shtërgata që godisnin trungun e kombit shqiptar: ndarja, përçarja, instrumentalizimi i çështjes kombëtare për interesa të huaja. Në këto fërkime, ai nuk ishte thjesht një figurë që luftonte jashtë, por një mendje që luftonte brenda vetes. Mendja e tij ishte një fushë beteje ku idealizmi përplasej me realpolitikën, ku ndërgjegjja ballafaqohej me nevojën për mbijetesë.
Në një akt dramatik ekzistencial, Beqiri u detyrua të largohej, fillimisht në drejtim të Italisë, ku gjeti strehë në Romë — qytetin që dikur mbante peshën e perandorisë, por që për të u bë një arenë e heshtur e vetmisë dhe kujtesës. Nëpër trotoaret e gjata të “Via Nomentanës” apo të “Pijazza Navonës” kah endej për çdo ditë, ecte me kujdes rrugët me pemë anash që të çonin në hijet e Koloseut, ai shëtiste si një qenie e humbur, duke kërkuar jehonën e një Kosove të lirë, që e shihte vetëm në ëndërr.
Në verën e vitit 1974, kur e takova dhe e njoha “hoxhë” Beqirin në Romë, ai ishte një burrë me sy të mprehtë sit ë shqiponjës, por i mbështjellë nga brenga dhe rrudha, si një ulli i lashtë që mban në degë plagët e mijëra viteve. Beqiri të rrëfente për vëzhgimet e UDB-së dhe për Sigurimin e Tiranës që e ndiqnin si hije të zeza në çdo hap. E megjithatë, edhe pse i trembur, nuk ishte i dorëzuar. Në atë zë të dridhur, në ato sytë e turbullt, fshihej një dinjitet i pathyeshëm: një besim i verbër se e vërteta, ndonëse e vonuar, do triumfonte.
Në shpirt, Beqiri mbante një nostalgji të thellë për atdheun, një mall që e bënte të përplasej natën me vetveten, duke gërmuar në thellësitë e kujtesës copëza fëmijërie, zëra gjakovarë, aromë buke dhe erën e shiut mbi gurët e rrugëve kah kishte kaluar fëmirinë dhe rininë e tij edhe përtej stinëve dhe horizonteve andej Zhurit dhe Dragashit, Gjakovës dhe Prizrenit. Tani Roma, për të, nuk ishte vetëm qytet pritës, por një hapësirë ku ai ndërtoi një “Albania imagjinare”, një vend shpirtëror ku mund të fliste lirisht, pa frikë, pa pranga mendore.
Në radhët e emigracionit politik shqiptar në Itali, Beqiri mbeti një zë i veçantë, një idealist që nuk u bë kurrë oportunist. Aktiviteti i tij nuk ishte thjesht politik, por një lloj rituali shpirtëror: botime, mbledhje, biseda të gjata në kafene të errëta, si ajo “Hostio di balena” (Ishulli i balenës), ku shpesh e pinte kafenë e mëngjesit, kurse nën shkëlqimin e pallateve të Romës së lashtë, shpresat lindnin dhe vdisnin brenda natës. Ai besonte në një Shqipëri që nuk ishte as e Enverit, as e Titos — një Shqipëri që vinte nga gjaku dhe gjuha, nga poezia dhe zakonet e malësisë, atje të Tokës ku gjendeshin rrënjët e kulturës, gjuhës dhe gjithë asaj që ishte tipike shqiptare dhe që ruheshin me një xhelozi të veçantë.
Beqiri ishte një qenie disi si e ndarë, mes utopisë dhe realitetit brutal, mes dëshirës për akt heroik dhe pamundësisë për të ndryshuar historinë e madhe. Por, që në mendimet dhe dejt e tij mishëronte figurën e emigrantit tragjik: gjithmonë me valixhen gati, gjithmonë me mendjen pas në pragun e shtëpisë së braktisur, si njeri që ishte një “homo absconditus” — njeriu i fshehur nga shoqëria, por gjithmonë në kërkim të një kuptimi më të lartë për jetën dhe të vërtetën njerëzore.
Në mbrëmjet romake, kur hëna zbardhte muret e vjetra dhe dritaret shuheshin një nga një, Beqiri ulej dhe shkruante: herë me dorë të sigurt, herë me dorë që dridhej nga lodhja. Çdo fjali ishte një fije shprese, një gur në murin e identitetit që përpiqej të mos shembej. Në këto netë, ai e shihte veten si kalorës i fundit i një ideali që askush nuk kishte guxim ta mbante më. Kështu shkruante ca mendime dhe reshta shkrimi të kujdesshëm në Ditarin e tij, që e mbante me një pedantëri të jashzakonshme.
(Beqir Maloku vdiq në Romë, një ditë me ngrica bore dhe akulli në janar të vitit 1985. Por në të vërtetë ai kishte nisur të vdiste ngadalë që kur e kuptoi se idealet e tij nuk do të fitonin asnjëherë tokën e premtuar. Ai iku si një zog shtegtar që nuk gjen dot më degën e kthimit. Por në esencë, ai mbeti një testament i gjallë për të gjithë ata që nuk u pajtuan kurrë me padrejtësinë, që nuk heshtën edhe kur bota u kërkoi të heshtin.
* * *
Në verën e vitit 1974, Roma nuk ishte vetëm qytet. Për mua, ishte një stacion metafizik, që nga momenti kur zbrita në peronet e Stacion “Termini”, ishte një shteg ku takoheshin hijet dhe shpresat, ku ëndrrat shqiptare digjeshin dhe rilindnin si zjarre të vogla në rrugicat e ngushta të Trastevere-s. Atje, nën kupolat e pluhurosura, midis gurëve që mbajnë kujtimet e perandorëve të vdekur, njoha një burrë që nuk ishte thjesht një njeri, por një univers, ai ishte Beqir Maloku i Gjakovës.
E kujtoj, si tani, zërin e tij që më mbështillte si një vel i lashtë, plot nënkuptime, një zë që vinte nga thellësitë e një shpirti të munduar. Ai nuk fliste si politikan, as si një ideolog dogmatik. Ai fliste si një baba, si një mik i vjetër, si një poet i mërgimit.
Në ato netë të gjata romake, ku ajri mbante aromën e borzilokut dhe verës, ai më ftonte të uleshim në një kafene modeste, me një tavolinë druri që dukej se ruante sekretet e qindra bisedave. Ndërsa gota e verës lëvizte ngadalë në duart e tij, më thoshte:
“I dashur Nafi, je i ri dhe rrjedh nga një familje me traditë. Si njeri që je përballur me intrigat e UDB-së jugosllave dhe Beogradit komunist, ec me krenari në rrugëtimin tënd të guximshëm drejt dritës dhe lirisë. Krijo në shpirtin tënd një kështjellë të pastër, ku të ruash ndjenjat dhe dashurinë e vërtetë ndaj kombit që i takon dhe Atdheut që të lindi. Se ti mban emrin e një fshati të madh, etnikisht të pastër, të Pollogut – Çegranin, i cili është edhe mburje edhe krenari e shqiptarisë!”
Kur ai fliste për Çegranin, sytë e tij ndrinin, edhe pse e kishte parë vetëm në hartë ose në rrëfime. Ai e shihte Çegranin si një simbol, si një fole të pastërtisë shqiptare, një vatrë ku fjala “nder” dhe “besë” nuk ishin vetëm fjalë, por ligj i pashkruar.
Në ato çaste, unë ndihesha i zhveshur para tij, si një fëmijë që dëgjon urtësinë e një profeti. Ai më vështronte thellë në sy, si të donte të ngulitë atje një kod gjenetik të dashurisë kombëtare.
Pastaj ndalonte pak, merrte frymë thellë dhe vijonte:
“Mos e harro kurrë, biri im, politika është art i hileve dhe i tradhtive. Unë mendova të vrisja Fadil Hoxhën, jo sepse doja gjakun e tij, por sepse e pashë si mishërim të asaj fryme që shkatërron shpirtin e kombit. Mendova të nxjerr armën për t’i treguar botës se Kosova nuk ishte pjesë e atij teatri jugosllav që shitej si ‘vëllazërim-bashkim’. Por pastaj kuptova se pushka mund të vrasë trupin, por nuk vret dot idetë që kanë zënë rrënjë në mendjen e skllavit.”
Ai fshinte djersën nga balli, si të donte të fshinte historinë. Sytë i mbeteshin pezull mbi gotën gjysmë bosh, dhe pastaj, sikur të fliste me veten:
“Kam patur konflikte me Milladin Popoviqin, me kominternistët që e shihnin Kosovën si një fragment për t’u përtypur në tryezën e marrëveshjeve. Ata nuk na donin të lirë. Donin të na bënin të bindur, të heshtur, të verbër.”
Në këto rrëfime, ai shfaqej jo si një armik i përbindshëm, por si një njeri i lodhur nga peshat e ideve të mëdha. Një shpirt që kishte pësuar, që kishte dashur të digjej për ideal, por që tani ishte mbetur në një limbo historike, në një dhomë pa dritare të ndërgjegjes.
Mua më shihte si dritë. Si një vazhdim të ëndrrës së tij. Ndonjëherë ngrihej papritur, hapej drejt dritares, dhe me një zë të qetë, plot mall:
“Roma është një ëndërr e ftohtë. Muret e saj ruajnë historinë e perandorëve, por unë e ndjej mungesën e zërit të qyqes, të shushurimës së gjethit në Gjakovë. Jam këtu, por jam një copë e humbur. Jam një monument pa pllakatë, një ushtar pa betejë.”
Në mbrëmjet e vona, kur rrugët zbrazen dhe hapat tingëllojnë si jehona të vdekura, ai më përsëriste të njëjtën lutje:
“Mos lejo të të verbojnë valët e mëdha. Ruaje krenarinë tënde si gur i rrumbullakosur në rrjedhën e lumit. Kujto fshatin tënd, kujto atdheun, kujto njerëzit që flasin në heshtje e që ëndërrojnë në heshtje. Në Amerikë, do të shohësh shumë dritë, por nuk do gjesh atë që të dhuron një frymë në prag të shtëpisë. Mos e humb kurrë këtë frymë!”
Kur e kujtoj sot, më duket si një flakadan i mërgimit. Një burrë që nuk e kishte frikën e vdekjes, por kishte frikën e harresës. Për të, harresa ishte vdekja e dytë, më e hidhur dhe më e pafalshme.
Ai ishte i përndjekur nga UDB-ja, i vëzhguar nga Sigurimi, por më shumë se gjithçka ishte i ndjekur nga ndërgjegjja e vet. Ishte një pelegrin i përjetshëm, që e kishte ndarë jetën në fragmente: idealizëm, rebelim, arratisje dhe, në fund, meditacion të dhimbshëm në një kafe romake.
Kur u ndava prej tij, më dha një përqafim të gjatë, që m’u duk si një ceremoni e shenjtë. Më shtrëngoi supet dhe më tha:
“Shko, Nafi! Shko dhe bëhu fjala që nuk munda ta them unë. Bëhu drita që nuk arrita ta ndizja. Bëhu shpresa që më mungoi!”
* * *
Sot, në këtë retrospektivë shpirtërore, e shoh Beqir Malokun si një figurë të tragjedisë sonë kolektive: një burrë që ndërtoi kështjella në ajër dhe pastaj i pa të shemben, një shpirt që u dogj nga flaka e idealeve që nuk u konkretizuan kurrë. Ai mbetet një shenjtor i heshtjes, një dëshmitar i gjallë i historisë sonë të dritëhijeve.
Në Romë, ai la jo vetëm kujtime, por la një testament: mos e humbisni dashurinë për atdheun, edhe kur deti i botës ju merr përpara. Mëso të qëndrosh në këmbë, edhe kur toka dridhet nën ty. Mëso të jesh njeri, para se të jesh politikan, strateg, apo ideolog.
… Madje, në vazhdimësi të bisedimeve që kisha me Baqir Malokun, i cili për disa vite në Romë, ishte i angazhuar edhe për kryerjen e disa obligimeve fetare si hoxhë. Andaj edhe më shumë e njihnin si të tillë dhe e thirnin Hoxhë Beqiri! Për të më dhënë kurajo dhe forcë në rrugën e arratisjes sime për Amerikë, ai më thoshte: “Je oficer i Kombit shqiptar, oficer i popullit tënd, dhe duhet të keshë parasyshë dhe obligim ta luftosh armiukun, të kesh si objektiv për mbrohjtje njeriun e varfër, të pafuqishëm, ti dalish krah atij që ka nevojë dhe më së shumti të bëjsh atë që duhet për të siguruar dhe mbrojtur interesin kombëtar dhe kauzën që na obligon edhe Perëndia!”.
Atë verë të vitit 1974 isha dashnor I Romës së lashtë me themele prej guri, që flisnin dhe rrëfenin histori të ndryshme dhe të gjata me gjuhën e tyre. Ecja trotoareve bri Vatikanit ku kalonin e nuk ndalonin turma të njerëzve të racave të ndryshme që ka rruzulli toksor. Në Romë, qyteti ku guri flet dhe historia frymon me erën e stinëve, të viteve dhe shekujve…
Hoxhë Beqiri, siç njihej Beqir Maloku i Gjakovës në syrin e emigrantëve shqiptarë, ai ishte një figurë e shenjtëruar, një njeri që i thërriste zemrat e plagosura dhe i mblidhte rreth vetes si një prift i heshtur i shpirtit kombëtar. Ai ishte ai që, përmes fjalës, ngushëllonte dhimbjet, i mbushte boshllëqet me shpresë dhe u tregonte njerëzve se besimi nuk është vetëm ritual, por është urë që lidh njeriun me qiellin dhe me tokën e vet.
Në ato ditë të ethshme, kur unë përgatitesha për arratisjen time drejt Amerikës, zemra ime ishte një hënë e shqyer në mes të detit. Ishte një periudhë kur më dukej se gjithçka ishte humbur, se do të shkoja në një botë të huaj, larg çdo kujtese dhe aromë që më kishte ushqyer shpirtin. Ai më shihte thellë në sy, si një kirurg që vështron plagën më të thellë, dhe sërish më thoshte:
” Nafi djali, mos harro. Edhe here tjera të kam thënë: je patriot i kombit, Nafi! Oficer i popullit tënd! Mos e harro këtë kurrë. Ti nuk je një ushtar i zakonshëm që ndjek verbërisht urdhrat, por një ushtar i ndërgjegjes, një roje e nderit dhe e dinjitetit. Duhet të kesh parasysh, e të ndjesh brenda vetes se ke obligim hyjnor dhe kombëtar të luftosh armiqtë. Duhet të mbrosh njeriun e thjeshtë, të varfërin, të pambrojturin. Ti duhet t’i dalesh krah atij që nuk ka zë, që nuk ka forcë, atij që rri në cep të botës dhe pret një dorë të shpresës.”- mi përsëriste shpesh këto thënie që unë ende i mbaj mend dhe nuk do ti harroj kurrë.
Në atë çast, më dukej sikur përpara meje nuk qëndronte thjesht një njeri, por një shtyllë e lashtë që mbante mbi supe të gjitha shpresat dhe amanetet e atyre që ishin varrosur pa emër, që kishin vdekur pa arritur të shohin dritën e lirisë.
Ai vazhdonte, me një qetësi që e kishte marrë nga lutjet dhe netët e gjata të vetmisë:
“Biro, kauza për komb e shqiptari nuk është vetëm e jona, është një detyrë e madhe që na obligon edhe Perëndia. Mos harro”.
Kur fliste për Perëndinë, nuk e shihje si një hoxhë që dënon, por si një udhërrëfyes që fal dhe mbjell dashuri. Për të, Zoti nuk ishte një frikë e ftohtë, por një dashuri e pafund, një frymë e pastër që e detyron njeriun të jetë i drejtë, i fortë dhe i mëshirshëm.
Në ato mbrëmje, ndonjëherë ai ngrinte duart dhe lutej. Nuk ishte një lutje ceremonial, ishte një psherëtimë që ngrihej nga rrënjët e shpirtit të tij. Një thirrje që më dukej sikur përfshinte gjithë diasporën shqiptare, gjithë plagët tona të hapura.
Kur erdhi dita të ndahesha prej tij, ndjeva se nuk po ndahesha vetëm nga një mik, por nga një epokë, nga një dimension i shpirtit tim. Ai më përqafoi fort, duke më pëshpëritur në vesh fjalë që akoma sot i ndjej si gjëmim:
“Ti nuk je vetëm, biri im. Ti je një marshim i të gjithë shpirtrave që nuk u dorëzuan. Ec! Mos u kthe kurrë mbrapa. Mbaje flamurin e dashurisë dhe të drejtësisë lart. Dhe mos harro: kur të ndihesh i vetëm, kujto se ke me vete amanetin tim dhe amanetin e mijëra të tjerëve që mbetën pa varre, por jo pa emër!”
… Sot, kur kujtoj hapat e mi nëpër trotuaret e Nju Jorkut, rrugët e gjata të Amerikës, ndiej ende aromën e verës italiane, dëgjoj akoma psherëtimën e tij në mugëtirën e Romës. Ai nuk ishte vetëm një emigrant politik, as vetëm një “hoxhë”, por një dritë që më udhëhoqi, një moral i gjallë që nuk shuhet kurrë.
Nga takimet dhe bisedimet, nga rrëfimet e Beqir Malokut në Romë, asaj vere, ndjeva një mburje dhe kënaqësi, por edhe një krenari për mësimet që morra nga ai, për dinjitetin e shqiptarit i cili duhet të mbetet një ushtarak i vërtetë edhe në linjën e e zhvillimeve të fushatave dhe afirmimit të të drejtave të shqiptarëve në Ballkan, rrugë e cila është e lavdishme, humane dhe njerëzore, që njeriu e]duhet ta kultivojë me shpirt e zemër, si një intelektual i mirë shqiptarë.
Nga ato takime me Beqir Malokun — Hoxhë Beqirin — në verën e shenjtë të Romës, unë nuk dola thjesht me një dorëshkrim idesh, as me një kujtim të zakonshëm. Dola me një pasaportë shpirtërore, me një testament të pashkruar që do ta mbaj në gjak deri në frymën e fundit.
Në zërin e tij, në duart që lëviznin ngadalë mbi tavolinë, në sytë që ndonjëherë shkëlqenin si yje e ndonjëherë mbuloheshin nga mjegulla e mallëngjimit, unë ndjeva thelbin e një krenarie të heshtur: krenarinë e qenies shqiptare.
Nga rrëfimet e Beqirit në Romë, unë nuk mora vetëm histori të largëta ose ngjarje të thata që ndodhin në faqet e një libri pluhurosur. Unë mora një frymë, mora një etje të pashuar për liri, mora një vizion që më tejkalonte si individ.
Në fjalët e tij, unë pashë një horizont që hapet mbi Ballkanin, një dritë që mugullon, një agim që vjen ngadalë, si një pranverë pas një dimri shekullor. Ai më fliste për dritën e demokracisë, si për një lule të rrallë që kishte nevojë për ujë, për kujdes, për dashuri të pastër.
Ai më thoshte:
“Nafi, kjo dritë nuk është dhuratë që të vjen nga qielli. Është një farë që duhet mbjellë thellë në dhe, të ujitet me gjak, me djersë dhe me lot. Demokracia nuk është vetëm vota, as vetëm fjalimi i bukur. Demokracia është dinjiteti i njeriut të thjeshtë, është buka në sofër, është fjala e lirë, është mundësia që një djalë nga një fshat i harruar të ngrejë kokën dhe të ëndërrojë pa frikë.”
Kur e dëgjoja, ndihesha i mahnitur, i përhumbur, si një nxënës para një mjeshtri të madh shpirtëror. Ai e shihte Ballkanin si një arenë të errët ku ndodhnin përleshje të përgjakshme, ku popujt përdoren si vegla të verbra në duart e fuqive të mëdha.
Në mendimin e tij, kombi shqiptar dhe Mëma Shqipëri kishin qenë gjithmonë në qendër të stuhive. Ishin si një kështjellë e vjetër pa mure mbrojtëse, një fole e paqes që sulmohej natën nga ujqërit. Ujqërit — kështu i quante ai regjimet shoviniste, ideologjitë komuniste, agjenturat që vinin si hije natën dhe grabisnin atë pak dritë që shqiptarët mbanin në sytë e tyre.
Ai më tregonte, me zë të ngjirur nga lodhja dhe mallëngjimi:
“E kanë përdorur Shqipërinë si tokë eksperimentesh, si fushë shahu ku kanë lëvizur figurat sipas interesave të tyre. Komunistët e kanë prerë shpirtin e shqiptarëve si kasapët që presin mishin. Shovinistët kanë shkulur rrënjët tona, kanë djegur shtëpitë tona, kanë vrarë ëndrrat tona. Dhe ne, për shumë kohë, kemi heshtur, kemi duruar si malet që duron shiun dhe erën. Por tani, duhet të vijë dita e dritës, dita e demokracisë, dita e njeriut të lirë!”
Kur fliste për demokracinë, nuk fliste si një njeri i zakonshëm. Por, fliste si një poet që shikon lirinë si një shpirt i shenjtë, si një kurorë mbi ballin e kombit.
Kështu, nga Roma mora me vete një dritë, një fidan që duhej ta mbillja në shpirtin tim. Ai fidan është ideali i njeriut të lirë, i shqiptarit që nuk ul kokën, i intelektualit që nuk shet ndërgjegjen, i luftëtarit që nuk vret për pushtet, por mbron për dashuri.
Nga Beqir Maloku I Gjakovës mora një amanet të pashkruar: ta ruash dhe ta mbrosh dritën e demokracisë në Ballkan, ta mbrosh Shqipërinë dhe kombin nga ujqërit që gjithmonë do vijnë natën, ta mbrosh të drejtën, nderin dhe shpresën.
Një ditë para se të fluturoja me avionin komod “All Italia” për në Njujork, u përshëndeta me “hoxhën” Beqir Malokun, duke e faleminderuar nga zemra, i thash Tingjatjeta xha Beqir!
Ishte një nder dhe një kënaqësi shpirtërore që kemi biseduar gjatë për shumë gjëra që do ti mbaj mend se janë rrëfime me vlerë, dhe ndoshta do ti shkruaj dikur bashkë nëpër kujtimet e mia !
“Qofsh edhe ti faqebardhë, me penë të mprehtë, me shpirt të pastër dhe zemër të forte, Nafi! Të përqafoj me respekt dhe dashuri vëllazërore! Arividerci! “- tha ai.
Beqir Maloku , me nofkën “Palla” , gjatë bisedës që kisha me te, mes tjerash tha se prej shqiptarëve të diasporës çmohet dhe nderohet nga dr. Mentor Çoku, dr. Ismaj Verlaci, Prof. Namik Resuli, Bardh Kosova, Ernest Koliqi, Martin Camaj etj. Kurse figura të shquara nacionaliste që jetonin në SHBA, e të cilët e çmonin dhe e vizitonin në Romë, ishin dr. Rexhep Krasniqi, inxhi. Xhafer Deva, hafiz Tahir Kolgjini dhe Qazim Prodanin të cilët drejtonin gazetën “Besa” në Stamboll. Madje Sami Repishta, Eqrem Bardha, Luan Gashi, Abas Kupi, Muharrem Bajraktari, Alinafi Hoxha, alias Reiz Hoxha, kryetar i organizatës “Lidhja e Vardarit” në Marsel të Francës, etj.
