Mbi shtrembërimin ideologjik të historisë nga islamisti Milazim Krasniqi, përjashtimin kulturor dhe keqpërdorimin filozofik të kombformimit shqiptar(2)

____

Siç ka vënë në dukje Michel Foucault, historia dhe ligjërimi nuk janë pasqyrim i paanshëm i realitetit, por mënyra të ushtrimit të pushtetit. Prandaj, çdo lexim që synon monopolin mbi të kaluarën është, në thelb, akt pushteti dhe jo akt dijeje.

Benedict Anderson e përkufizon kombin si “bashkësi të përfytyruar”, jo në kuptimin e trillimit, por si bashkësi që ndërtohet përmes gjuhës, kujtesës dhe shenjave të përbashkëta. Pikërisht këto përmasa shfaqen në veprën e Gjon Buzukut. Kur ai flet për “gjuhën tonë”, ai nuk flet si klerik i shkëputur, por si pjesëtar i një bashkësie që e njeh veten përmes gjuhës.

Ta reduktosh “Mesharin” në një tekst thjesht fetar, pa funksion identitar, do të thotë ose të mos njohësh teoritë bashkëkohore të identitetit, ose t’i mohosh ato me vetëdije ideologjike. Siç thekson Paul Ricoeur, kujtesa e përbashkët është akt interpretimi që krijon vazhdimësi kuptimore ndërmjet së shkuarës dhe së tashmes. Mohimi i kësaj vazhdimësie është dhunë simbolike ndaj historisë.

2. Kundërreforma si justifikim për fshirjen e trashëgimisë

Po, letërsia e hershme shqipe u zhvillua në rrethanat e Kundërreformës. Por ky fakt nuk e zhvlerëson, përkundrazi e shpjegon historikisht. Historia evropiane dëshmon se lëvizjet fetare kanë qenë shpesh bartëse të formimit gjuhësor dhe kulturor të kombeve.

A do të mohohej roli i Biblës së Luterit në formimin e gjuhës dhe vetëdijes gjermane? A do të përjashtoheshin tekstet kishtare nga historia kulturore e kombeve çeke, sllovene apo kroate? Siç paralajmëron Isaiah Berlin, historia reale është shumëzërëshe, shpesh kundërthënëse dhe jo rrallë ironike; çdo përpjekje për ta paraqitur si të drejtëvijëzuar dhe moralisht të pastër është shenjë dogmatizmi.

Në rrethanat e Perandorisë Osmane, kleri katolik ishte ndër bartësit kryesorë të shkrimit shqip. Mohimi i këtij fakti nuk është kritikë shkencore, por rishkrim ideologjik i së kaluarës.

3. Përgjithësimet si dhunë simbolike

Akuzat e përgjithshme ndaj klerit katolik për “bashkëpunim me fashizmin” përbëjnë shembull tipik të asaj që Hannah Arendt e quante zhdukjen e përgjegjësisë individuale përmes kategorive gjithëpërfshirëse. Historia nuk përbëhet nga bashkësi të njëtrajtshme moralisht, por nga njerëz konkretë në rrethana konkrete.

Historia shqiptare njeh dhjetëra klerikë katolikë të burgosur, të pushkatuar dhe të përndjekur nga regjimi komunist për qëndrime atdhetare dhe për mbrojtjen e vetëqeverisjes kulturore. Fshirja e këtyre fakteve dhe zëvendësimi i tyre me akuza kolektive nuk është analizë, por keqpërdorim i historisë.

Nëse bashkëpunimi i përkohshëm shpallet tradhti, atëherë kjo masë duhet zbatuar pa përjashtim. Përndryshe kemi dyfytyrësi, jo histori.

4. Politika, morali dhe mohimi i ndërgjegjes

Max Weber dallonte etikën e bindjes nga etika e përgjegjësisë, por nuk e mohonte kurrë rolin e ndjeshmërisë morale në politikë. Jürgen Habermas flet për një hapësirë publike morale, ku vlerat dhe ndërgjegjja e përbashkët ndikojnë në vendimmarrje. Figura si Nënë Tereza nuk janë aktorë ushtarakë, por zëra të ndërgjegjes njerëzore në shkallë botërore.

5. Kombformimi shqiptar si proces i shumëzëshëm

Teza se peshën vendimtare të kombformimit e kanë mbartur vetëm shqiptarët myslimanë është historikisht e pasaktë dhe filozofikisht zvogëluese. Miroslav Hroch ka treguar se kombet ndërtohen përmes ndërveprimit të elitave kulturore, shtresave shoqërore dhe traditave të ndryshme.

Rilindja Kombëtare shqiptare ishte projekt ndërfetar, mbarëshqiptar dhe evropian në frymë. Pashko Vasa e shprehu këtë qartë kur shpalli shqiptarinë si përkatësi të përbashkët. Kristoforidhi punoi për gjuhën, jo për dogmën. Arbëreshët ruajtën kujtesën kombëtare përtej ndarjeve fetare.

6. Retorika e frikës dhe hijet ideologjike

7. Përfundim: historia si përgjegjësi, jo si pronë

Siç paralajmëronte Karl Popper, shoqëritë që mbyllen ndaj shumëllojshmërisë së interpretimeve rrëshqasin drejt autoritarizmit mendor. Historia shqiptare nuk ka nevojë për rojtarë ideologjikë, por për mendim kritik dhe ndershmëri shkencore.

Kombi shqiptar nuk është prodhim i një feje, një ideologjie apo një epoke të vetme. Ai është shtresëzim historik i ndërtuar nga shumë zëra, shumë besime dhe shumë sakrifica. Çdo përpjekje për ta shndërruar këtë shumësi në pronë të një rrëfimi të vetëm nuk e ndriçon historinë – e varfëron atë.

Ky manifest buron nga bindja se historia shqiptare (dardane) ka hyrë në një fazë rreziku jo nga harresa, por nga shtrembërimi; jo nga mungesa e fakteve, por nga keqpërdorimi i tyre; jo nga padija, por nga ideologjizimi i dijes.

Ky manifest shpall parimin themelor se historia shqiptare (dardane) nuk i përket asnjë ideologjie, asnjë feje, asnjë krahine dhe asnjë grupimi të veçantë. Ajo i përket popullit shqiptar në tërësinë e tij historike.

I. PARIME THEMELORE

1. Historia si kujtesë e përbashkët, jo si pronë ideologjike Historia është trashëgimi e përbashkët kombëtare. Ajo nuk mund të trajtohet si pronë mendore e askujt dhe as të përdoret për të legjitimuar përjashtime kulturore apo epërsi të rreme morale.

2. Gjuha si themel i vetëdijes kombëtare

Gjuha shqipe është shtylla themelore e identitetit shqiptar. Çdo dëshmi e hershme e saj e shkruar, pavarësisht rrethanave historike të lindjes, është pjesë e pandashme e procesit të vetëdijesimit kombëtar. Mohimi i këtij fakti është mohim i vetë historisë së gjuhës.

3. Shumëzëshmëria si ligj i historisë

Historia shqiptare është ndërtuar mbi bashkëjetesë, jo mbi njëtrajtësi. Ajo është fryt i shumë zërave, shumë besimeve dhe shumë përvojave historike. Çdo përpjekje për ta zvogëluar këtë shumësi është dhunë ndaj së vërtetës historike.

4. Individët përpara përgjithësimeve

Historia nuk gjykon bashkësi në bllok, por veprime konkrete të individëve në rrethana konkrete. Përgjithësimet kolektive janë formë e padrejtësisë historike dhe burim përçarjeje shoqërore.

5. Morali si përmasë e pandashme e historisë

Historia nuk është listë e ftohtë ngjarjesh, por rrëfim njerëzor i mbushur me zgjedhje, përgjegjësi dhe pasoja. Heqja e përmasës morale e shndërron historinë në kronikë pa shpirt.

II. QËNDRIME PROGRAMORE

6. Kundër ideologjizimit të së kaluarës

Refuzohet çdo përpjekje për ta përdorur historinë si mjet propagande, për ta nënshtruar atë ndaj interesave të çastit apo për ta riformësuar sipas nevojave ideologjike.

7. Mbrojtja e trashëgimisë së hershme shqiptare

Letërsia e hershme shqipe, si shprehja e parë e gjuhës së shkruar, është themel i identitetit kulturor shqiptar dhe duhet trajtuar si pasuri kombëtare, jo si objekt mohimi apo relativizimi.

8. Rilindja Kombëtare si model bashkimi

Rilindja Kombëtare shqiptare përfaqëson frymën e bashkimit përtej dallimeve fetare, krahinore dhe shoqërore dhe mbetet udhërrëfyes për çdo lexim të ndershëm të historisë.

9. Kundër retorikës së frikës

Refuzohet përdorimi i gjuhës alarmiste, krahasimeve të rreme dhe fantazmave historike që synojnë të mbjellin frikë dhe të mbyllin debatin publik.

10. Historia si hapësirë debati të hapur

Historia nuk përfundon në dogmë. Ajo kërkon debat të lirë, mendim kritik dhe përgjegjësi shkencore. Mbyllja e debatit është shenjë dobësie mendore.

III. THIRRJE KOMBËTARE

11. Përgjegjësia e studiuesve dhe intelektualëve

Studiuesit kanë detyrimin moral të mbrojnë të vërtetën historike nga shtrembërimi dhe presioni ideologjik. Heshtja përballë deformimit është bashkëfajësi.

12. Edukimi historik si akt formues

Mësimi i historisë duhet të kultivojë mendim kritik, ndjenjë bashkësie dhe respekt për shumëllojshmërinë historike shqiptare (dardane).

13. Historia për të ardhmen, jo kundër saj

Historia duhet t’i shërbejë ndërtimit të një shoqërie të drejtë, të vetëdijshme dhe të bashkuar, jo ringjalljes së ndarjeve dhe përçarjeve.

Kombi shqiptar është fryt i një procesi të gjatë historik, i ndërtuar nga breza të ndryshëm, me besime të ndryshme, por me një gjuhë dhe një kujtesë të përbashkët. Çdo përpjekje për ta reduktuar këtë trashëgimi në një rrëfim të vetëm e varfëron kombin dhe e cenon të ardhmen.