____
Sot dëgjojmë e lexojmë shumë për mite, tregime, romane dhe figura që rikthehen në debatet televizive, madje edhe për rrëfime të tipit “popi rus si hoxhë në Prizren”, të cilat shpesh paraqiten si zbulime të mëdha historike. Por ndërkohë, një institucion që veproi për më shumë se një shekull në zemër të Prizrenit dhe që pati rol të dokumentuar në organizimin kombëtar e politik serb në Kosovë, rrallë përmendet.
Ky institucion ishte Bogosllavija e Prizrenit.
Ajo u themelua më 1871 dhe shumë shpejt u shndërrua në një qendër shumë më të madhe se një shkollë teologjike. Vetë burimet serbe e përshkruajnë si një qendër kulturore dhe politike, ndërsa historiani serb Dušan Batakoviq shkruan se Bogosllavija ishte qendër e veprimtarisë kombëtare, kishte kontakte të rregullta me qeverinë në Beograd dhe merrte prej saj mjete dhe udhëzime për veprim politik.
Dhe kjo është pika që nuk duhet harruar.
Bogosllavija nuk merrej vetëm me fenë.
Ajo përgatiste mësues e klerikë, të cilët më pas shpërndaheshin nëpër Kosovë e në territoret ku Serbia synonte të forconte praninë e saj kombëtare. Deri në vitin 1912, rreth 480 nxënës kishin përfunduar studimet në këtë institucion, rreth 196 prej tyre nga Kosova.
Deri në hapjen e konsullatës serbe në Prishtinë më 1889, Bogosllavija përshkruhet si një prej qendrave kryesore të jetës politike serbe në Kosovë. Nga Beogradi dërgoheshin libra, revista dhe gazeta, me synim forcimin e vetëdijes kombëtare serbe.
Një nga figurat më të rëndësishme ishte Petar Kostiqi, rektor i Bogosllavisë. Vetë burimet serbe e cilësojnë “veprimtar kombëtar”. Ai i dërgonte qeverisë serbe raporte për gjendjen politike në Kosovë, organizonte hapjen e shkollave, caktonte mësuesit dhe siguronte libra e financim. Një letër e tij mbi gjendjen politike madje u kap nga pjesëtarë të Lidhjes së Prizrenit, pas së cilës ai u arrestua nga autoritetet osmane.
Pra kemi një institucion që funksiononte si urë midis kishës, arsimit, nacionalizmit dhe politikës serbe.
Dhe këtu duhet bërë dallimi i rëndësishëm.
Kolonizimit të Kosovës i ndihmoi shumë Bogosllavija si institucion. Pas pushtimit serb dhe sidomos pas vitit 1919, kolonizimi u zbatua nga shteti përmes reformës agrare dhe aparatit administrativ. Studimet tregojnë se toka e shqiptarëve u konfiskua dhe iu dha kolonëve serbë e malazezë, ndërsa u krijuan qindra vendbanime të reja. Një studim i botuar në Journal on European History of Law dokumenton shpronësimet dhe shpërndarjen e tokave shqiptare te kolonët serbë e malazezë.
Një studim akademik më i fundit e përshkruan periudhën 1912–1941 si një projekt të gjerë të kolonizimit dhe ndryshimit demografik. Sipas të dhënave të cituara aty, rreth 200 mijë hektarë u shpronësuan gjatë reformës agrare, ndërsa të paktën gjysma iu dha kolonëve serbë e malazezë dhe u përdor për krijimin e rreth 330 fermave dhe fshatrave të reja.
Pra, Bogosllavija ishte pjesë e infrastrukturës kombëtare dhe politike serbe; kolonizimi ishte më pas një politikë shtetërore e organizuar. Të dyja duhet të studiohen së bashku.
Një shembull tjetër është Xhamia e Sinan Pashës.
Në vitin 1922 autoritetet serbe nisën rrënimin e pjesëve të saj. Protestat e qytetarëve të Prizrenit dhe të Myftiut Rrustem Shporta e ndalën përkohësisht. Por çështja nuk përfundoi aty. Në vitin 1940, Kisha Ortodokse Serbe kërkoi që xhamia t’i kthehej Kishës, duke u mbështetur në pretendimin se ishte ndërtuar me gurët e Manastirit të Arkangjelëve. Më 2 dhjetor 1940, Gjykata e Qarkut në Prizren vendosi që xhamia të vihej në dispozicion të Kishës dhe rrënimi i saj u bë çështje kohe. Rënia e Jugosllavisë në prill 1941 e ndërpreu zbatimin e vendimit.
Këtu kemi edhe një fakt domethënës: miti u kthye në argument politik dhe juridik.
Pretendimi se Sinan Pasha kishte shkatërruar Manastirin e Arkangjelëve për të ndërtuar xhaminë u përdor nga qarqe nacionaliste serbe për të legjitimuar kërkesën për shkatërrimin e saj.
Prandaj, kur flasim sot për mite, nuk duhet të harrojmë se mitet historike nuk kanë qenë gjithmonë vetëm tregime folklorike. Në momente të caktuara ato janë përdorur si mjete politike.
Edhe gjatë luftës së Kosovës në vitet 1998–1999, roli i institucioneve dhe klerikëve ortodoksë serbë mbetet pjesë e një historie që duhet studiuar pa tabu. Ka dokumentim për marrëdhëniet e disa klerikëve dhe strukturave të Kishës Ortodokse Serbe me autoritetet serbe, ndërsa disa manastire e objekte fetare u përfshinë në dinamikat politike dhe të sigurisë të kohës.
Pamje e Prizrenit
Në këtë kontekst, Bogosllavija e Prizrenit dhe institucionet e tjera kishtare duhet të shihen në vazhdimësinë e rolit që kishin pasur për dekada në ruajtjen dhe artikulimin e identitetit kombëtar serb në Kosovë. Lufta e viteve 1998–1999 nuk filloi në vakum. Ajo erdhi pas një shekulli konfliktesh politike, ndryshimesh demografike, kolonizimi, represioni dhe përplasjesh kombëtare.
Prandaj, kur studiojmë rolin e institucioneve fetare serbe në Kosovë, nuk mjafton të shohim vetëm periudhën e luftës. Duhet të kthehemi te Bogosllavija e Prizrenit, rrjeti i shkollave serbe, kolonizimi pas vitit 1918 dhe politika shtetërore jugosllave, sepse aty gjenden shumë prej hallkave të historisë së gjatë të konfliktit shqiptar-serb.
Dhe kjo është arsyeja pse Bogosllavija meriton shumë më tepër vëmendje në historinë tonë.
Sepse në Prizren ekzistonte një institucion që për dekada përgatiti klerikë e mësues, lidhej me Beogradin, shpërndante literaturë kombëtare, organizonte shkolla dhe vepronte si qendër e çështjes kombëtare serbe. Më vonë, shteti serb e jugosllav ndërtoi mbi këtë bazë një aparat shumë më të gjerë administrativ, ushtarak, arsimor dhe kolonizues.
Prandaj pyetja nuk është pse duhet ta sulmojmë historinë serbe. Pyetja është pse historia shqiptare e le pa e studiuar të bëmat e Bogosllavisë.
Nëse flasim për mitet, le të flasim edhe për institucionet.
Nëse flasim për romanet, le të lexojmë edhe arkivat.
Nëse flasim për një “hoxhë rus” në një debat televiziv, le të flasim edhe për Bogosllavinë e Prizrenit, për Petar Kostiqin, për rrjetin e shkollave serbe, për lidhjet me Beogradin, për kolonizimin pas vitit 1919 dhe për përpjekjen për rrënimin e Xhamisë së Sinan Pashës.
Sepse historia e Kosovës nuk është vetëm ajo që është treguar. Është edhe ajo që është lënë pa u treguar.
