Nga Xhavit Çitaku
Letërsia që lind në rrethana të vështira historike shpeshherë merr përsipër jo vetëm funksionin estetik, por edhe atë të dëshmisë. Në këtë rrafsh mund të shihet edhe vepra “Përjetësia” e shkrimtarit dhe publicistit Prof, Bedri Tahiri, i cila është një përmbledhje tregimesh që shpalos botën shpirtërore, historike dhe atdhetare të popullit shqiptar, veçanërisht të Kosovës. Në këtë vepër, autori dëshmon aftësinë e tij për të ndërthurur artin e rrëfimit me kujtesën historike, duke krijuar tregime që tejkalojnë kufijtë e kohës dhe bëhen pjesë e kujtesës kolektive.
Një nga vlerat kryesore të librit është trajtimi i temës së përjetësisë së sakrificës njerëzore dhe kombëtare. Personazhet e Tahirit nuk paraqiten thjesht si individë, por si bartës të idealeve të lirisë, dinjitetit dhe qëndresës. Përmes tyre, autori ngre monumente letrare për njerëzit e zakonshëm që, me veprat e tyre, bëhen të pavdekshëm në kujtesën e popullit.
Nga pikëpamja artistike, rrëfimi karakterizohet nga një gjuhë e qartë, e pasur me elemente të traditës dhe të folklorit shqiptar. Stili i autorit është i thjeshtë, por emocionalisht i ngarkuar, duke e bërë leximin të afërt dhe të ndjeshëm. Përshkrimet e tij janë të gjalla dhe krijojnë atmosferë autentike, ndërsa dialogjët pasqyrojnë natyrshëm mendësinë dhe kulturën e mjedisit ku zhvillohen ngjarjet.
Personazhet e “Përjetësisë” mund të shihen si përfaqësues të një shoqërie të vendosur përballë një situate ekstreme. Ata nuk janë vetëm individë me fatet e tyre personale, por bartin edhe përvojën e një kolektiviteti. Nëpërmjet tyre shfaqen karakteristika si guximi, besnikëria, dashuria familjare, qëndresa dhe gatishmëria për sakrificë. Përballë tyre qëndrojnë dhuna, frika, humbja dhe shkatërrimi. Kjo përplasje krijon tensionin dramatik të rrëfimeve.
Një element i rëndësishëm i veprës është simbolika. Figura si lahuta, toka, kulla, flamuri dhe dëshmorët shndërrohen në simbole të identitetit kombëtar dhe të vazhdimësisë historike. Përmes tyre, autori përcjell mesazhin se vlerat e një populli mbijetojnë edhe përtej jetës fizike të individëve.
Në aspektin tematik, “Përjetësia” trajton dashurinë për atdheun, luftën për liri, kujtesën historike dhe sakrificën njerëzore. Këto tema nuk paraqiten në mënyrë propagandistike, por si pjesë e përvojës së jetuar, duke i dhënë veprës një dimension njerëzor dhe emocional. Lexuesi ndeshet me histori që ngjallin krenari, dhembje, mall dhe shpresë njëkohësisht.
“Përjetësia” është një vepër me vlera letrare, historike dhe edukative. Ajo dëshmon përkushtimin e Bedri Tahirit ndaj ruajtjes së kujtesës kombëtare dhe afirmimit të identitetit shqiptar. Përmes tregimeve të tij, autori na kujton se përjetësia nuk është vetëm një nocion filozofik, por edhe vazhdimësia e idealeve, e kujtimeve dhe e veprave që lënë gjurmë në jetën e një kombi.
Kur jeta dhe vdekja, frika dhe guximi, dhimbja dhe shpresa për liri bashkëjetojnë
Këtë shembull të përpjekjeve dhe realizimit mjeshtëror të të rrëfyerit për sakrificën e popullt shqiptar të Kosovës e dëshmon tregimi “Vrasja e lugetërve” me karakter të fuqishëm historik, patriotik dhe luftarak, i vendosur në atmosferën e luftës së Kosovës, konkretisht më 12 prill 1999. Në qendër të tregimit qëndrojnë luftëtarët shqiptarë të cilët përballen me forcat serbe dhe, përkundër epërsisë dhe rrezikut të madh, qëndrojnë në pozicionet e tyre dhe luftojnë për mbrojtjen e trojeve dhe të lirisë. Autori ndërthur realitetin historik me përshkrimin artistik, duke krijuar një atmosferë dramatike ku jeta dhe vdekja, frika dhe guximi, dhimbja dhe shpresa për liri bashkëjetojnë.
Titulli “Vrasja e lugetërve” është simbolik. Fjala “lugetër” zakonisht lidhet me qenie të frikshme, të liga, mitike. Në tregim ajo përdoret për t’i paraqitur forcat pushtuese si një e keqe që duhet përballuar dhe mposhtur. Në këtë mënyrë, lufta reale merr edhe një dimension simbolik: luftëtarët e lirisë përballen me të keqen për të mbrojtur vendin e tyre.
Tema kryesore është: Qëndresa dhe lufta e luftëtarëve shqiptarë kundër forcave serbe gjatë Luftës së Kosovës, sakrifica e tyre dhe flijimi për lirinë e atdheut..
Luftën nuk e paraqet vetëm si përleshje ushtarake. Ai tregon edhe çfarë ndodh brenda shpirtit të njeriut që ndodhet përballë vdekjes. Në të vërtetë, ideja kryesore e tregimit është se liria kërkon guxim, qëndresë dhe sakrificë, ndërsa robëria është një gjendje e papranueshme për njeriun që e do atdheun e vet. Kjo ide shprehet shumë fuqishëm në pjesën: “Për të gjallë s’dorëzohemi dot.” Kjo fjali përmbledh vendosmërinë e luftëtarëve.
Ngjarja zhvillohet në një ditë të luftës, më 12 prill 1999. Në fillim, luftëtarët ndodhen në pozicionet e tyre dhe presin sulmin. Njëri prej tyre u drejtohet shokëve duke i paralajmëruar për rrezikun. Ai thekson se kundërshtari është dinak dhe se duhet të tregohen: të kujdesshëm, të matur, gjakftohtë, të vendosur.
Më pas autori përshkruan natyrën përreth. Krijohet një kontrast i fuqishëm: nga njëra anë kemi kroin, gjelbërimin dhe zogjtë, ndërsa nga ana tjetër kemi granatat, zjarrin, tymin dhe vdekjen. Ky kontrast e bën edhe më tragjike atmosferën e luftës. Forcat serbe përparojnë drejt pozicioneve shqiptare, por hasin në rezistencë. Luftëtarët shqiptarë i presin me pritë dhe hapin zjarr. Përleshja bëhet e ashpër. Në një moment të qetësisë para përplasjes, luftëtarët mendojnë për jetën që kanë lënë pas: “shkolla… libri… mësuesi… nëna… babai… motra… vëllai…. e dashura.” Këtu autori na kujton se pas uniformës së luftëtarit fshihet një djalë i ri, me ëndrra, familje dhe një jetë të tërë përpara. Por menjëherë pas kësaj shfaqet mendimi për robërinë. Ky mendim ua forcon vendosmërinë.
Beteja fillon. Luftëtarët hapin zjarr dhe shkaktojnë humbje të mëdha te forcat kundërshtare. Megjithatë, edhe pala shqiptare pëson humbje. Një nga luftëtarët e rinj, Afrim Dobraj, vritet nga një granatë. Në fund, shokët e tij e marrin trupin e dëshmorit dhe largohen drejt maleve. Vdekja e Afrimit nuk paraqitet si fund absolut. Përkundrazi, ai përshkruhet si një bir që i dha jetën lirisë dhe që, në kuptimin simbolik, jeton përmes kujtesës së atdheut dhe brezave.
Personazhi i Komandant Bedriut paraqitet si një figurë e vendosur dhe e guximshme. Ai nuk është thjesht një luftëtar që përdor armën, por edhe një udhëheqës që duhet të marrë vendime në rrethana të jashtëzakonshme. Ai dhe ushtarët e tij “sfidonin vdekjen”. Kjo shprehje tregon karakterin e tij: ai e njeh rrezikun, por nuk lejon që frika ta paralizojë.
Shaip Azemi paraqitet si një luftëtar me përvojë dhe aftësi strategjike. Autori thekson se përvoja e tij e kishte bërë “strateg të mirë”. Ai ruan qetësinë edhe kur armiku afrohet.
Fjalët: “T’i zëmë pritat mirë e mirë dhe askush të mos qëllojë as të mos lëvizë pa urdhër!”
tregojnë disiplinën dhe kontrollin që ai ushtron mbi situatën.
Afrimi është një nga figurat më tragjike të tregimit. Ai është: “djaloshi i ri, ende pa i djersirë mustaqet” Kjo frazë e thekson rininë e tij. Ai ende nuk e ka jetuar jetën që kishte përpara. Autori e vendos atë nën një dëllinjë dhe e paraqet si një të ri që mund të mendojë për: të ardhmen. Lirinë, jetën, ëndrrat. Vdekja e tij bëhet kulmi emocional i tregimit. Afrimi përfaqëson brezin e të rinjve që sakrifikuan jetën për lirinë e Kosovës. Luftëtarët e tjerë Seferi, Fehmiu, Xhevati, Ramizi, Nysreti, Remziu, Nexhati, Ademi, Halimi dhe të tjerët krijojnë një figurë kolektive të luftëtarit. Nuk kemi të bëjmë vetëm me individë. Ata përfaqësojnë një komunitet njerëzish që bashkohen rreth një qëllimi: mbrojtjes së vendit dhe lirisë.
Përshkrimi i natyrës është një nga veçoritë më të dukshme të tregimit. Në fillim kemi: “Uji bilur i kroit”, “shavarrina jeshile”, “zogjtë zëëmbël”, “melodia e tyre magjepsëse”. Kjo është një botë e qetë dhe e bukur. Por kjo bukuri ndërpritet nga: granatat, zjarri, tymi, plumbat, shpërthimet, gjaku. Kështu autori krijon një kontrast të fortë ndërmjet natyrës paqësore dhe realitetit brutal të luftës. Natyra duket sikur dëshiron të vazhdojë ciklin e saj normal, ndërsa njeriu e ka kthyer hapësirën në fushë beteje.
Shqiponja është një nga simbolet më të rëndësishme në tregim. Autori shkruan:
“Ndoshta i lakmonte shqipes në qiell, e cila valëviste krahët krenarisht duke mos njohur kurrë pushtet…” Shqiponja simbolizon, lirinë, krenarinë, pavarësinë, identitetin kombëtar, shpirtin e pamposhtur. Ajo “nuk njeh pushtet”, pra nuk pranon të nënshtrohet.
Në këtë mënyrë, shqiponja bëhet metaforë e vetë luftëtarit shqiptar.
Lulekuqet shfaqen në një moment të rëndësishëm: “Lulekuqet pikonin gjak…” Lulëkuqja lidhet natyrshëm me gjakun, jetën dhe sakrificën. Në tregim ajo shndërrohet në një simbol të dëshmorëve. Toka ku ata kanë rënë nuk është thjesht një hapësirë gjeografike; ajo është tokë e ujitur me gjakun e atyre që luftuan. Kroi shfaqet si simbol; i jetës, pastërtisë, vazhdimësisë, natyrës. Në kontrast me gjakun dhe zjarrin e luftës, uji përfaqëson jetën që vazhdon. Edhe në fund, kur një lejlek zbret për të pirë ujë, kemi një imazh të qetë të natyrës që vazhdon pavarësisht tragjedisë njerëzore. Lejleku i bardhë është një figurë shumë simbolike: “Një lejlek i bardhë zbriste për të pirë ujë në krua…” Ngjyra e bardhë lidhet me, paqen, pastërtinë, shpresën, vazhdimësinë e jetës. Ai shfaqet pikërisht kur Afrimi është duke vdekur. Kështu krijohet një kontrast i fuqishëm: vdekja e një njeriu, vazhdimi i jetës në natyrë.
I gjithë tregimi ndërtohet mbi këtë kontrast. Luftëtarët kanë: “jetën përpara” por përballen me: “vdekjen e sigurt”. Ata mendojnë për shkollën, familjen dhe dashurinë, ndërsa pak më vonë disa prej tyre bien në fushën e betejës. Veçanërisht tragjik është rasti i Afrimit, sepse ai është shumë i ri. Megjithatë, autori e shndërron vdekjen e tij në sakrificë për një ideal më të madh: lirinë.
Fundi është tragjik, por njëkohësisht solemn dhe shpresëdhënës. Luftëtarët largohen me trupin e Afrimit: “ecnin drejt maleve kreshlarta.” Kjo pamje e maleve lidhet me madhështinë dhe qëndrueshmërinë. Ndërsa: “Toka amë hapte gjirin e ngrohtë valë për birin e saj të dashur” e personifikon atdheun si nënë. Afrimi kthehet në gjirin e tokës së vet. Ai nuk është thjesht një i vrarë; është një bir që ia dha jetën vendit të tij.
Prandaj fundi krijon ndjenjën se vdekja e tij nuk është harrim, por përjetësim.
Libri“Përjetësia” mbetet një nga veprat përfaqësuese të krijimtarisë së Prof. Bedri Tahirit, ku historia dhe arti bashkohen për të ruajtur të gjallë kujtesën dhe shpirtin shqiptar.
Edhe libri “Xhemë Tërnafci – Sugari i Çetës së Azem Bejtë Galicës” është një vepër me vlera të rëndësishme historike dhe letrare. Përmes figurës së Xhemë Tërnafcit, Bedri Tahiri jo vetëm dokumenton një pjesë të rëndësishme të historisë shqiptare, por edhe krijon një portret artistik të një luftëtari që mishëron idealet e lirisë, besës dhe atdhedashurisë. Vepra shërben si një urë lidhëse ndërmjet historisë dhe letërsisë, duke e bërë të kaluarën të prekshme dhe frymëzuese për brezat e sotëm
Me një fjalë, Bedri Tahiri fton lexuesin të njohë historinë kombëtare dhe të vlerësojë figurat që kontribuan në mbijetesën dhe dinjitetin e popullit shqiptar.
