Clinton e shpëtoi, Bush e pavarësoi, Obama e kushtëzoi

Në historinë e shteteve të vogla, humbjet më të rënda nuk ndodhin gjithmonë me pushtim ushtarak ose me ndryshim kufijsh. Ndonjëherë ato ndodhin në sallën e parlamentit, kur një shtet, nën trysninë e aleatëve prej të cilëve varet, pranon një institucion që ligjërisht mban emrin e tij, por politikisht dhe praktikisht vepron jashtë kontrollit të tij të zakonshëm.

Për Kosovën, tri administrata amerikane përfaqësojnë tri faza të historisë së saj moderne. Bill Clintoni e trajtoi Kosovën si provë morale për Perëndimin: a do të lejohej spastrimi etnik në fund të shekullit XX, apo fuqia ushtarake e NATO-s do të vihej në mbrojtje të një popullsie të dëbuar? George W. Bushi e trajtoi Kosovën si çështje që duhej zgjidhur: statusi i saj nuk mund të mbetej peng i pafundësisë diplomatike dhe vetos ruse. Barack Obama e trashëgoi Kosovën si shtet të shpallur, por e trajtoi gjithnjë e më shumë si dosje stabiliteti, dialogu dhe disiplinimi institucional.

Ky dallim nuk është antiamerikanizëm dhe as nostalgji partiake amerikane. Është dallim ndërmjet tri doktrinave: ndërhyrjes për ta ndalur katastrofën, vendosmërisë për ta përmbyllur statusin dhe menaxhimit të një konflikti të papërfunduar. Pikërisht kalimi nga doktrina e dytë te e treta e shpjegon më mirë lindjen e Gjykatës Speciale sesa çdo teori e fshehtë.

Kështu duhet analizuar votimi i 3 gushtit 2015 për Dhomat e Specializuara. Ai ndodhi gjatë mandatit të dytë të Presidentit Barack Obama. Joe Biden ishte nënpresident, John Kerry sekretar i Shtetit dhe Tracey Ann Jacobson ambasadore amerikane në Kosovë. Prandaj, Gjykata Speciale nuk është produkt i periudhës së Donald Trumpit dhe as një improvizim i mëvonshëm evropian. Ajo u krijua me përkrahjen aktive të administratës Obama–Biden, të diplomacisë amerikane dhe të Bashkimit Evropian.

Ky fakt duhet të hyjë në historinë politike të Kosovës, por pa u shndërruar në parullë. Të thuhet se administrata Obama ishte “varri i shtetësisë së Kosovës” është metaforë e fuqishme, por si pohim absolut është e pambrojtshme. Administrata Obama e trajtoi Kosovën si republikë të pavarur, vazhdoi ndihmën amerikane dhe mbështeti integrimin e saj euroatlantik. Në dhjetor 2015, Kerry deklaroi në Prishtinë se sillte përshëndetjet e Obamës dhe “angazhimin e fuqishëm e të vazhdueshëm” të Shteteve të Bashkuara ndaj Republikës së pavarur të Kosovës. Ai tha gjithashtu se Washingtoni nuk do të mbështeste marrëveshje që do të rrezikonte sovranitetin, sigurinë ose pavarësinë e saj. Deklarata e John Kerryt në Prishtinë, 2 dhjetor 2015

Por në të njëjtën paraqitje Kerry kërkoi që Kosova ta përmbushte zotimin për krijimin e një gjykate të veçantë për çështjet e dala nga lufta. Në këtë kontrast qëndron paradoksi i administratës Obama: SHBA-ja deklaronte se e mbronte sovranitetin e Kosovës, ndërsa njëkohësisht kërkonte prej saj ta ushtronte sovranitetin duke pranuar kufizimin e tij.

Më 24 mars 1999, Presidenti Clinton e arsyetoi ndërhyrjen e NATO-s me nevojën për mbrojtjen e njerëzve të pafajshëm dhe parandalimin e një lufte më të gjerë. Më 10 qershor, ai njoftoi se ushtria dhe policia serbe po tërhiqeshin dhe se rreth një milion të dëbuar mund të ktheheshin. Ishte një përdorim i fuqisë amerikane jo për aneksim territori, por për t’ia hequr një aparati shtetëror mundësinë e vazhdimit të dëbimit masiv. Fjalimi i Clintonit, 24 mars 1999, Fjalimi i 10 qershorit 1999

Clintoni nuk ia dha Kosovës pavarësinë, por krijoi kushtet pa të cilat ajo do të ishte e paimagjinueshme: largimin e forcave serbe, kthimin e refugjatëve dhe vendosjen e një pranie ndërkombëtare të sigurisë. Për shqiptarët e Kosovës, kjo nuk është mitologji diplomatike; është kujtesë e mbijetesës.

Bushi shkoi një hap më tej. Në Tiranë, më 10 qershor 2007, ai deklaroi se pavarësia ishte qëllimi dhe se procesi duhej shtyrë përpara. Kur Kosova e shpalli pavarësinë, ai i shkroi Presidentit Fatmir Sejdiu se Shtetet e Bashkuara e njihnin Kosovën si “shtet të pavarur dhe sovran”. Kjo ishte më shumë se gjuhë diplomatike: ishte përdorimi i autoritetit amerikan për ta bërë shtetësinë e Kosovës fakt ndërkombëtar, pavarësisht kundërshtimit të Moskës dhe Beogradit. Deklarata e Bushit në Tiranë, Letra e njohjes, 18 shkurt 2008

Këtu duhet vendosur standardi i krahasimit. Clintoni e pyeti se çfarë duhej bërë për ta ndalur katastrofën. Bushi e pyeti se çfarë duhej bërë për ta përmbyllur statusin. Nën Obamën, pyetja ndryshoi: çfarë duhej bërë që Kosova dhe Serbia të menaxhoheshin pa e destabilizuar rajonin?

Kosova e administratës Obama u bë kryesisht çështje stabiliteti rajonal, dialogu me Serbinë, sundimi të ligjit dhe menaxhimi evropian.

Ky ndryshim nuk do të thotë se Washingtoni e braktisi Kosovën. Do të thotë se ajo pushoi së qeni prioritet i rendit të parë. Vëmendja strategjike amerikane ishte e përqendruar te Afganistani, Iraku, Pranvera Arabe, Siria, marrëveshja bërthamore me Iranin, marrëdhëniet me Rusinë dhe, pas vitit 2014, lufta në Ukrainë. Dosja e Kosovës iu delegua në masë të madhe Bashkimit Evropian. Dialogu me Serbinë u zhvillua nën ndërmjetësimin e Brukselit; përparimi i Kosovës matej gjithnjë e më shumë me gatishmërinë për marrëveshje dhe më pak me konsolidimin e njohjes së saj ndërkombëtare.

Vetë vizita e Kerryt e ilustroi hierarkinë e re. Ai kërkoi falje për qëndrimin e shkurtër në Prishtinë dhe shpjegoi se po udhëtonte drejt Beogradit për takimin e OSBE-së. Mesazhi nuk ishte armiqësor, por ishte domethënës: Kosova nuk ishte më qendra e një projekti strategjik amerikan; ajo ishte njëra palë e një procesi rajonal që duhej administruar.

Prandaj nuk është shkencërisht e saktë të thuhet pa kriter matës se administrata Obama i kushtoi Kosovës “më pak rëndësi se çdo administratë tjetër”. Por mund të argumentohet bindshëm se nën Obamën, politika amerikane kaloi nga përmbyllja e shtetësisë së Kosovës te menaxhimi i papërfundueshmërisë së saj. Pesë shtete të BE-së vazhduan të mos e njihnin Kosovën; anëtarësimi në OKB dhe NATO mbeti i bllokuar; ndërsa dialogu me Serbinë prodhoi detyrime të reja për Kosovën pa sjellë njohjen serbe.

Biografia politike e Obamës në Illinois dhe prania e një komuniteti aktiv serbo-amerikan në Chicago mund të shpjegojnë njohjen e tij me pikëpamje të ndryshme ballkanike, por nuk provojnë kapjen e politikës amerikane. Obama veproi në të njëjtën arenë politike me guvernatorin me prejardhje serbe Rod Blagojevich dhe, pas zgjedhjeve paraprake të vitit 2002, e mbështeti fushatën e tij për guvernator. Megjithatë, marrëdhënia e tyre më vonë u ftoh; ndërsa çështja penale e Blagojevichit lidhej edhe me përpjekjen për të përfituar nga emërimi në vendin e Senatit të lënë nga Obama. Washington Post, Departamenti amerikan i Drejtësisë

Nuk ka prova publike të mjaftueshme se një rrjet i organizuar donatorësh serbo-amerikanë e financoi në mënyrë përcaktuese Obamën ose bleu politikën e tij për Kosovën. Prejardhja etnike e donatorëve nuk mund të shndërrohet vetvetiu në provë politike. Për të ngritur një përfundim të tillë do të duheshin shuma të identifikueshme, ndërmjetësues, komunikime, kërkesa konkrete dhe një lidhje e provueshme me vendimmarrjen. Pa to, hipoteza mund të shtrohet për hulumtim, por jo të paraqitet si fakt. Argumenti më i fortë mbetet strukturor: prioritetet globale të Washingtonit ndryshuan, dosja iu delegua Evropës dhe stabiliteti me Serbinë mori përparësi ndaj përmbylljes së sovranitetit të Kosovës.

Kuvendi e refuzoi fillimisht amendamentin kushtetues më 26 qershor 2015. Pas trysnisë intensive diplomatike, çështja u rikthye dhe u miratua më 3 gusht me 82 vota pro, 5 kundër dhe 1 abstenim. Me Amendamentin nr. 24 u shtua neni 162 i Kushtetutës dhe u miratua Ligji nr. 05/L-053. Kështu, një mekanizëm me seli në Hagë, me gjyqtarë dhe prokurorë ndërkombëtarë, mori kompetencë mbi ngjarje të viteve 1998–2000. Neni 162 i Kushtetutës, Ligji nr. 05/L-053

Në vitet 1998–1999 Kosova nuk ishte shtet i pavarur. Prandaj ligji i vitit 2015 nuk mund të krijojë prapaveprueshëm as shtetësi, as krime të reja. Ai vetëm i dha gjykatës së krijuar më vonë kompetencë për t’i shqyrtuar ato ngjarje, ndërsa përgjegjësia penale duhet të mbështetet në norma që ekzistonin në kohën e veprës, përfshirë të drejtën ndërkombëtare zakonore. Pikërisht këtu shfaqet paradoksi: Republika e Kosovës u detyrua të përdorte sovranitetin e fituar më 2008 për të krijuar një gjykatë mbi një periudhë kur ajo nuk ekzistonte ende si shtet i pavarur.

Formalisht, kjo ishte shenjë kompetence shtetërore. Strategjikisht, ishte pranim se institucionet e zakonshme të Kosovës, UNMIK-u dhe EULEX-i nuk konsideroheshin të mjaftueshme ose të besueshme për ta kryer detyrën. Por as UNMIK-u, i cili kishte autoritet të gjerë pas vitit 1999, dhe as EULEX-i, i cili mori përgjegjësi ekzekutive në drejtësi pas vitit 2008, nuk iu nënshtruan një shqyrtimi të krahasueshëm publik për hetimet e humbura, provat e paruajtura ose rastet e pazgjidhura.

Kështu u krijua një pabarazi institucionale: Kosova mori barrën kushtetuese dhe politike të një gjykate të jashtëzakonshme, ndërsa misionet ndërkombëtare që kishin administruar drejtësinë mbetën kryesisht jashtë bankës së llogaridhënies.

Në të drejtën penale, fajësia është individuale. Dënimi i një ish-udhëheqësi nuk është dënim i një populli, i UÇK-së në tërësi ose i Republikës së Kosovës. Por në politikën ndërkombëtare, aktgjykimet nuk qëndrojnë të izoluara në dosje. Ato hyjnë në diplomaci, në tekstet historike dhe në propagandën e kundërshtarëve.

Kjo është arsyeja pse argumenti se “gjykata nuk e gjykon Kosovën” është juridikisht i saktë, por politikisht i paplotë. Kur para një institucioni që mban emrin e Kosovës gjykohen ish-presidenti, ish-kryetari i Kuvendit dhe figura të tjera qendrore të luftës, pasoja reputacionale prek shtetin. Serbia e përdor atë pasojë për të relativizuar agresionin, dëbimin masiv, masakrat dhe bartjen e kufomave të shqiptarëve në varreza të fshehta brenda territorit të saj.

Tribunali për ish-Jugosllavinë kishte dokumentuar dhe gjykuar krime të forcave serbe. Por kjo nuk e përjashtonte nevojën që çdo mekanizëm i ri të lidhej me detyrime të barabarta për zbardhjen e fatit të të pagjeturve, identifikimin e varrezave dhe dorëzimin e dokumenteve shtetërore serbe. Në vend të kësaj, Kosova pranoi një gjykatë me mandat të përqendruar te pretendimet e raportit të Këshillit të Evropës, pa marrë një mekanizëm paralel po aq të fuqishëm për arkivat e Beogradit.

Këtu qëndron dështimi kryesor i elitës kosovare: jo domosdoshmërisht se pranoi parimin e drejtësisë, por se nuk e shndërroi pranimin në negociatë për drejtësi të barabartë.

Në vitin 2015 u paralajmërua se, nëse Kuvendi nuk do ta krijonte gjykatën, çështja mund të kalonte në Këshillin e Sigurimit të OKB-së. Një tribunal i tillë ishte juridikisht i mundshëm; Këshilli kishte krijuar me Rezolutën 827 Tribunalin për ish-Jugosllavinë. Një gjykatë e OKB-së mund të pajisej me kompetencë për krimet e të gjitha palëve dhe me fuqi për t’u kërkuar shteteve dokumente e prova. Rezoluta 827, Statuti i Tribunalit, neni 29

Megjithatë, kjo nuk ishte e garantuar. Do të kërkohej një rezolutë dhe mungesa e vetos nga SHBA-ja, Rusia, Kina, Franca dhe Britania. As njohja e Kosovës si shtet nuk do të vinte automatikisht nga krijimi i një gjykate. Mandati mund të formulohej brenda kornizës së Rezolutës 1244 dhe të mbetej neutral ndaj statusit.

Por pikërisht këtu lind pyetja që nuk është hetuar sa duhet: a ishte paralajmërimi për Këshillin e Sigurimit një alternativë reale dhe e gatshme, apo instrument presioni për t’i siguruar votat në Kuvend? Përgjigjja nuk mund të gjendet në deklaratat e politikanëve pas ngjarjes. Ajo kërkon publikimin e komunikimeve diplomatike, memorandumeve, procesverbaleve dhe vlerësimeve juridike të viteve 2014–2015.

Administrata Obama nuk e varrosi juridikisht shtetin e Kosovës. SHBA-ja vazhdoi ta njihte, ta ndihmonte dhe ta deklaronte publikisht përkushtimin ndaj pavarësisë së saj. Një op-ed serioz nuk duhet ta mohojë këtë fakt.

Por viti 2015 mund të përshkruhet si varri i iluzionit se Kosova kishte arritur sovranitet të plotë dhe të pakushtëzuar. Votimi tregoi se një shtet mund të jetë i njohur nga më shumë se njëqind vende dhe përsëri të mos ketë fuqi të barabartë negociuese me aleatët e tij. Ai tregoi gjithashtu se një elitë e varur nga legjitimiteti ndërkombëtar mund të pranojë një barrë historike pa kërkuar reciprocitet institucional.

Përgjegjësia ndahet në tri nivele. Administrata Obama dhe BE-ja mbajnë përgjegjësinë politike për projektimin dhe imponimin diplomatik të këtij modeli. Elita e Kosovës mban përgjegjësinë kushtetuese sepse e votoi pa siguruar garanci të barabarta për të pagjeturit, arkivat serbe dhe përgjegjësinë e misioneve ndërkombëtare. Serbia mban përgjegjësinë për krimet e dokumentuara të aparatit të saj shtetëror dhe për çdo informacion që vazhdon të mbahet i mbyllur.

Prandaj Kosova nuk duhet ta shndërrojë këtë debat as në antiamerikanizëm, as në “Obamaizëm”. Mirënjohja ndaj Amerikës nuk kërkon pagabueshmërinë e çdo administrate amerikane. Po kështu, kritika ndaj një administrate nuk e zhbën miqësinë me kombin që, nën Clintonin, ndihmoi në ndaljen e spastrimit etnik dhe, nën Bushin, njohu Republikën e Kosovës si shtet të pavarur e sovran.

Miqësia me Shtetet e Bashkuara është interes jetik dhe pjesë e kujtesës historike të Kosovës. Por një aleancë e pjekur nuk ndërtohet me adhurim personal ndaj presidentëve. Ajo kërkon aftësinë për të falënderuar Clintonin, për të nderuar vendosmërinë e Bushit dhe njëkohësisht për ta shqyrtuar kritikisht administratën Obama kur politika e saj prodhoi pasoja të pabarabarta për sovranitetin kosovar.

Kuvendi duhet të krijojë një komision dokumentues për procesin e viteve 2014–2015; institucionet duhet të kërkojnë publikimin e komunikimeve relevante nga Kosova, SHBA-ja dhe BE-ja; dhe çdo marrëveshje e ardhshme me Serbinë duhet të përmbajë detyrime të matshme për arkivat, varrezat masive dhe të pagjeturit.

Clintoni ndihmoi që Kosova të mbijetonte. Bushi ndihmoi që ajo të bëhej shtet. Obama nuk e zhbëri atë shtet, por politika e tij ndihmoi në institucionalizimin e sovranitetit të kushtëzuar. Ky është dallimi që historia duhet ta ruajë pa urrejtje dhe pa kult personaliteti.

Shtetësia nuk vdes vetëm kur një flamur ulet. Ajo dobësohet edhe kur shteti humb aftësinë për të përcaktuar kushtet e drejtësisë që zhvillohet në emrin e tij. Viti 2015 nuk ishte fundi i Kosovës. Ishte paralajmërimi se pavarësia e shpallur nuk është e njëjtë me sovranitetin e ushtruar—dhe se aleancat, sado jetike, nuk mund ta zëvendësojnë përgjegjësinë e elitës kombëtare për të negociuar në emër të historisë, viktimave dhe dinjitetit të shtetit.