Ka momente në historinë e një shteti kur vendimet nuk maten vetëm me ligj, por me pasojat që lënë në vetëdijen kolektive. Themelimi i Gjykatës Speciale ishte një i tillë. Një akt që, në emër të drejtësisë, rrezikoi të deformojë vetë kuptimin e luftës çlirimtare të Kosovës. Sepse e vërteta është më e thjeshtë se sa paraqitet, Kosova krijoi një gjykatë për veten—nën presion—dhe pa kontroll mbi pasojat.
Drejtësia që fillon nga fundi
Në teori, drejtësia ndërkombëtare ndjek faktet. Në praktikë, në rastin e Kosovës, shpesh është krijuar përshtypja se rezultati është paracaktuar, ndërsa faktet kërkohen për ta mbështetur atë.
Kur avokatë me peshë ndërkombëtare si Ben Emmerson flasin për “ndërtim rasti nga asgjëja”, kur Pierre Prosper paralajmëron për “përkulje të fakteve”, dhe kur Gregory Kehoe ngre alarmin për infiltrime të shërbimeve serbe—atëherë nuk kemi më vetëm një proces gjyqësor, por kemi një krizë besimi. Dhe drejtësia pa besim publik është vetëm procedurë, jo legjitimitet.
Politika pa strategji ishte gabimi që nuk thuhet
Hashim Thaçi nuk bëri gabim pse pranoi drejtësinë. Gabimi i tij ishte se pranoi një model drejtësie që nuk e kontrollonte dot, ngase pranoi një gjykatë: jashtë territorit të Kosovës, me mandat të fokusuar vetëm mbi një palë, në një kohë kur Serbia vazhdon të mohojë krimet e veta. Ky nuk ishte kompromis—ky ishte asimetria e institucionalizuar, dhe në politikë, asimetria paguhet shtrenjtë.
Serbia, fituesja e “heshtur”
Serbia nuk kishte nevojë të jetë palë në gjykatë për të përfituar prej saj. Ajo fitoi diçka më të madhe: hapësirën për të relativizuar luftën e Kosovës. Çdo aktakuzë, çdo dyshim, çdo narrativë për “ndërmarrje kriminale” që prek strukturën e UÇK-së, shndërrohet në kapital politik për Beogradin. Kjo është beteja e vërtetë: jo vetëm ajo në sallën e gjyqit, por ajo për historinë.
Naiviteti që kushton ishte rasti i OVL-së
Në vend të një strategjie të matur juridike, një pjesë e skenës publike zgjodhi spektaklin. Publikimi i dokumenteve konfidenciale nga OVL-ja nuk ishte transparencë—ishte vetëdëmtim politik dhe juridik. Në një proces të ndjeshëm ndërkombëtar: dokumentet nuk fitohen me publikim, por me dekonstruktim në gjykatë. Çdo rrjedhje e pakontrolluar nuk e dobëson vetëm prokurorinë—e dobëson vetë kauzën.
A po gjykohet UÇK-ja?
Zyrtarisht, jo, mirëpo perceptimi publik thotë diçka tjetër. Kur koncepti i “ndërmarrjes së përbashkët kriminale” shtrihet mbi një strukturë të tërë lufte, atëherë kufiri midis individit dhe kolektivitetit bëhet i paqartë. Dhe pikërisht aty lind rreziku më i madh: nga përgjegjësia individuale te delegjitimimi kolektiv.
Drejtësia si instrument, jo si qëllim
Nëse drejtësia përdoret për të prodhuar ekuilibër politik dhe jo për të zbuluar të vërtetën, atëherë ajo pushon së qeni drejtësi, se a është ky rasti i Kosovës? Ende nuk ka një përgjigje përfundimtare, por ka mjaftueshëm shenja për të ngritur pyetje serioze: për mënyrën e ndërtimit të rasteve, për trajtimin e provave, për kohëzgjatjen dhe paraburgimet, për balancën midis drejtësisë dhe politikës.
Kosova përballë pasqyrës së vet
Gabimi më i madh nuk ishte vetëm themelimi i gjykatës, gabimi ishte që Kosova nuk ndërtoi kurrë një strategji shtetërore për ta përballuar atë. Nuk pati unitet politik, mbrojtje të koordinuar juridike, narrativë të qartë ndërkombëtare. Dhe kur një shtet nuk e mbron vetë historinë e tij, të tjerët do ta shkruajnë atë në vend të tij.
Drejtësia pa barazi është rrezik
Gjykata Speciale mbetet një eksperiment i paprecedentë: një shtet që gjykon vetveten, në një sistem që nuk e kontrollon plotësisht, ndoshta do të prodhojë vendime ligjore.
Por pyetja që do përgjegje është tjetër: A do të prodhojë drejtësi që pranohet nga historia? Sepse në fund, nuk është vetëm fati i disa individëve në lojë. Është vetë narrativa e një lufte dhe legjitimiteti i një shteti.
