Nëse e lexojmë me një minimum serioziteti institucional, debati aktual rreth zgjedhjes së presidentit/presidentes në Kosovë nuk është më thjesht çështje e aritmetikës parlamentare, por simptomë e një strukture më të thellë disonance mes tri racionaliteteve që nuk përputhen më: racionalitetit të shumicës politike, racionalitetit të opozitës dhe racionalitetit të orientimit strategjik shtetëror.
Nga njëra anë, Lëvizja Vetëvendosje ka artikuluar një pozicion që në dukje synon deeskalim institucional: president konsensual, jo partiak. Në teori, kjo është një lëvizje drejt modelit të stabilitetit republikano-parlamentar, ku figura e kreut të shtetit nuk është extension i mazhorancës, por pikë balancuese mbi të. Në praktikë, megjithatë, ky pozicion prodhon një zhvendosje të barrës politike: nga shumica te opozita, nga emërimi te propozimi, nga vendimmarrja te legjitimimi.
Në këtë pikë, opozita nuk reagon thjesht me kundërshtim procedural, por me një lloj eskalimi diskursiv që e zhvendos terrenin e debatit jashtë sallës së Kuvendit [kryesisht në studiot teevizive]. Futja e “kushteve strategjike” siç është çështja e gazit amerikan dhe projekti energjetik i Vlorës—i cili në fakt ekziston si kornizë bashkëpunimi Kosovë–Shqipëri për diversifikim energjetik dhe LNG—nuk është thjesht referencë ekonomike. Është një akt politik i ripozicionimit të krizës: nga një krizë e brendshme institucionale në një krizë të orientimit gjoja gjeopolitik.
Këtu lind disonanca: një projekt energjetik që në thelb i përket logjikës së tranzicionit afatmesëm strategjik përdoret si kusht për zgjidhje afatshkurtër institucionale. Në termat e teorisë së vendimmarrjes, kemi një mospërputhje të qartë midis horizonteve kohore të politikëbërjes: energjia kërkon planifikim shumëvjeçar, ndërsa kriza presidenciale kërkon zgjidhje brenda ciklit parlamentar.
Në këtë kontekst, çështja e presidentit/presidentes pushon së qeni vetëm çështje emrash dhe shndërrohet në test të aftësisë së sistemit politik për të prodhuar konsensus minimal funksional. Por konsensusi, në këtë rast, nuk është më thjesht kompromis aritmetik; ai është bërë instrument legjitimimi për orientimin strategjik të shtetit.
Prandaj, gjasat për shkuarje në zgjedhje të reja nuk varen vetëm nga mungesa e marrëveshjes për një figurë presidenciale, por nga fakti nëse palët janë të gatshme të bien dakord mbi hierarkinë e temave: çfarë është urgjencë institucionale dhe çfarë është projekt strategjik afatgjatë.
Nëse kjo hierarki mbetet e përmbysur—nëse çështjet energjetike përdoren si kushte për zgjidhje politike dhe nëse zgjidhjet politike përdoren si mjete për pozicionim strategjik—atëherë sistemi hyn në një cikël të njohur të “stabilitetit të paqëndrueshëm”: zgjedhje, bllokadë, negociata, dhe sërish zgjedhje.
Tashmë kur është më e qartë se ekzistojnë plane afatgjata për diversifikim energjetik rajonal (Kosovë–Shqipëri–SHBA–LNG), lidhja e tyre me zgjedhjen e presidentit është politikisht artificiale si mekanizëm kushtëzimi.
Prandaj, po—është e arsyeshme të lexohet kjo si një instrument negociues ose një alibi strategjike për të zgjatur ose ridrejtuar ciklin e krizës,më shumë sesa si parakusht teknik real për zgjidhjen institucionale.
Në fund, paradoksi është i thjeshtë por i pakëndshëm: sa më shumë që aktorët politikë deklarojnë gatishmëri për konsensus, aq më shumë rritet kompleksiteti i kushteve për ta arritur atë. Dhe në një sistem ku konsensusi bëhet gjithnjë e më i kushtëzuar nga faktorë jashtë institucionalë, zgjedhjet e reja nuk janë devijim nga normaliteti—por forma më e pastër e rikthimit të tij të përkohshëm.
