Mbështetja e shtetit kroat për mbrojtjen e disa të akuzuarve para Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë

Përvoja e Kroacisë para Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (TPNJ) tregon se një shtet mund ta mbështesë ushtrimin e së drejtës për mbrojtje përmes financimit të shpenzimeve juridike, mundësimit të qasjes në dokumente dhe veprimeve të tjera institucionale. Autoritetet kroate ndërmorën veprime të tilla në disa çështje penale që përfshinin ish-oficerë të ushtrisë kroate dhe ish-udhëheqës të Herceg-Bosnës. Kjo mbështetje nuk kishte të njëjtën formë ose shtrirje në çdo çështje.

Një shembull konkret i mbështetjes financiare gjendet në njoftimin e Qeverisë kroate për mbledhjen e mbyllur të 21 nëntorit 2003. Sipas këtij njoftimi, qeveria i miratoi Zyrës për Bashkëpunim me Gjykatat Ndërkombëtare 1,8 milionë kuna nga rezerva e buxhetit shtetëror. Mjetet ishin të destinuara për shpenzimet e shërbimeve të avokatëve në mbrojtjen e gjeneralit Tihomir Blaškić, si dhe për financimin e një pjese të shpenzimeve të të akuzuarve të tjerë para Tribunalit dhe të familjeve të tyre.

Njoftimi dokumenton miratimin e një shume të përgjithshme për këto qëllime. Ai nuk përcakton sa iu nda mbrojtjes së Blaškićit, kush ishin përfituesit e tjerë dhe sa u pagua për secilin. Për këtë arsye, shuma prej 1,8 milionë kuna nuk duhet të paraqitet si pagesë vetëm për mbrojtjen e Blaškićit.

Çështja e Blaškićit lidhej me ngjarjet e luftës në Bosnjë-Hercegovinë. Shembulli tregon se mbështetja e dokumentuar e Kroacisë nuk kufizohej te të akuzuarit për veprime të kryera në territorin kroat.

Në një njoftim të vitit 2003, të lidhur me diskutimin parlamentar për rastin e Ante Gotovinës, Qeveria kroate deklaroi se personat e dyshuar ose të akuzuar para TPNJ-së mund të shqyrtonin dokumentacionin e disponueshëm, personalisht ose nëpërmjet një avokati të autorizuar. Qeveria e paraqiti këtë mundësi krahas detyrimit të saj për të vazhduar bashkëpunimin me Tribunalin.

Për mbrojtjen, dokumentet mund të kishin rëndësi në verifikimin e urdhrave, raporteve ushtarake, kronologjisë së ngjarjeve dhe strukturës së komandimit. Megjithatë, njoftimi qeveritar dokumenton mundësinë e qasjes në dokumentacionin e disponueshëm. Ai nuk provon se të gjitha ekipet mbrojtëse morën çdo dokument të kërkuar ose se qasja e tyre ishte pa kufizime.

Financimi nga shteti kroat duhet dalluar edhe nga sistemi i ndihmës juridike i vetë Tribunalit. Regjistri i TPNJ-së mund t’i mbulonte plotësisht ose pjesërisht shpenzimet e mbrojtjes së një të akuzuari, nëse konstatohej se ai nuk kishte mjete të mjaftueshme për t’i përballuar. Prandaj, shpenzimet e mbrojtjes në një çështje të caktuar nuk mund t’i atribuohen automatikisht shtetit kroat.

Pas aktgjykimit të shkallës së parë në çështjen Prlić dhe të tjerët, komisionet për veteranët dhe për drejtësinë të Parlamentit kroat shqyrtuan pasojat e mundshme të vendimit për Kroacinë. Më 16 qershor 2016, Komisioni për Veteranët miratoi përfundime me të cilat i propozoi Qeverisë kroate të angazhohej gjatë procedurës së apelit. Komisioni kërkoi fonde shtesë për punën e mbrojtjes, qasje në dokumentacionin arkivor në Kroaci dhe Bosnjë-Hercegovinë, komunikim të vazhdueshëm me Tribunalin dhe ekipet mbrojtëse, si dhe krijimin e një grupi pune në Ministrinë e Drejtësisë për ndjekjen e procesit deri në përfundimin e tij.

Arsyetimi i komisionit lidhej me konstatimet e aktgjykimit të shkallës së parë për ndërmarrjen e përbashkët kriminale dhe me pasojat që, sipas tij, ato mund të kishin për Kroacinë. Kështu, nisma pasqyronte si synimin për të ndihmuar përgatitjen e mbrojtjes, ashtu edhe interesin e institucioneve kroate për çështjet e ngritura në aktgjykim.

Këto përfundime dokumentojnë propozimet që komisioni ia drejtoi qeverisë. Ato nuk tregojnë sa mjete shtesë u paguan për mbrojtjen e gjashtë të akuzuarve, nëse grupi i propozuar i punës u krijua, ose çfarë veprimtarie zhvilloi ai.

Veprimet e Kroacisë përfshinë edhe përpjekje për të paraqitur argumente juridike para TPNJ-së. Më 1 shtator 2006, kryeministri Ivo Sanader njoftoi se qeveria do t’i kërkonte Tribunalit leje për të marrë pjesë si amicus curiae («mik i gjykatës») në proceset ndaj Ante Gotovinës, Ivan Čermakut dhe Mladen Markačit, si dhe në çështjen ndaj gjashtë ish-udhëheqësve të Herceg-Bosnës. Sipas njoftimit, qeveria synonte të kundërshtonte disa cilësime të aktakuzave, veçanërisht ato që lidheshin me ndërmarrjen e përbashkët kriminale.

Pjesëmarrja e shtetit varej nga vendimi i Tribunalit. Më 8 shkurt 2012, Dhoma e Apelit e refuzoi në tërësi kërkesën e Kroacisë për të ndërhyrë, për të paraqitur një deklarim të interesit shtetëror ose për të marrë pjesë si amicus curiae në apelin Gotovina dhe Markač. Dhoma vlerësoi se argumentet e Kroacisë, të përqendruara te interesat e saj kombëtare, dilnin jashtë çështjeve që shqyrtoheshin në atë apel.

Më 18 korrik 2016, Dhoma e Apelit refuzoi edhe kërkesën e Kroacisë për të paraqitur argumente si amicus curiae në apelin Prlić dhe të tjerët. Në vendim, ajo sqaroi se konstatimet për përgjegjësi penale në atë proces ishin detyruese vetëm për personat e akuzuar në atë çështje. Ish-zyrtarët kroatë që përmendeshin në aktgjykim nuk ishin të akuzuar në atë proces dhe Dhoma e Apelit theksoi se konstatimet për ta nuk përbënin konstatim të përgjegjësisë së shtetit kroat. Ky është parafrazim i arsyetimit të gjykatës, jo citim i drejtpërdrejtë.

Këto dy vendime tregojnë dallimin ndërmjet të drejtës së shtetit për të kërkuar leje të paraqesë argumente dhe kompetencës së gjykatës për të vendosur nëse ato i shërbejnë shqyrtimit të çështjes. Kroacia i paraqiti kërkesat e saj në rrugë procedurale; Tribunali nuk ia lejoi pjesëmarrjen e kërkuar në këto dy apele.

Burimet e shqyrtuara tregojnë katër forma të angazhimit të shtetit kroat: miratimin e mjeteve buxhetore për mbrojtjen, mundësimin e qasjes në dokumentacionin e disponueshëm, propozimet parlamentare për mbështetje dhe koordinim, si dhe kërkesat për paraqitjen e argumenteve juridike të shtetit para Tribunalit.

Për Kosovën, përvoja kroate ofron një pikë krahasimi për format e mundshme të mbështetjes shtetërore të mbrojtjes së ish-udhëheqësve të UÇK-së që po gjykohen në Hagë, duke marrë parasysh dallimet ndërmjet dy mekanizmave gjyqësorë dhe rregullat që zbatohen në secilin prej tyre.

Qëllimi i mbështetjes shtetërore duhet të jetë sigurimi i kushteve për një mbrojtje profesionale dhe efektive, si dhe respektimi i së drejtës për një proces gjyqësor të drejtë dhe transparent.

____