Dr. Sadri Ramabaja, Prishtinë
Hapi i parë që do t’i sugjeroja Presidentes së Republikës së Kosovës do të ishte inicimi i një procesi serioz për rishqyrtimin e Ligjit për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, me synimin për të identifikuar dhe korrigjuar mangësitë e mundshme juridike e kushtetuese të tij. Një proces i tillë duhet të mbështetet në ekspertizë profesionale, në analizë të hollësishme të praktikës së deritanishme dhe në një vlerësim të kujdesshëm të përputhshmërisë së dispozitave përkatëse me rendin kushtetues të Republikës së Kosovës.
Bëhet fjalë për një çështje që tejkalon kufijtë e një debati të zakonshëm mbi legjislacionin. Ajo prek drejtpërdrejt raportin ndërmjet drejtësisë, sovranitetit shtetëror dhe përgjegjësisë së institucioneve për të garantuar funksionimin e Republikës mbi bazën e parimeve kushtetuese. Prandaj, rishqyrtimi i këtij ligji nuk duhet trajtuar as si një akt i nxituar politik, as si një përpjekje për t’iu shmangur drejtësisë, por si mundësi për të vlerësuar nëse korniza ligjore ekzistuese i përmbush standardet që duhet të karakterizojnë një shtet demokratik dhe sovran.
Gabimi historik i miratimit të këtij ligji në vitin 2015 nuk mund të korrigjohet duke përsëritur gabime të tjera në vitin 2026. Përkundrazi, një dekadë përvojë institucionale dhe juridike duhet të shërbejë si bazë për një reflektim të ri. Nëse rrethanat e vitit 2015 imponuan një zgjidhje të caktuar politike, kjo nuk do të thotë se çdo aspekt i saj duhet të mbetet jashtë shqyrtimit kritik. Në një rend demokratik, asnjë vendim politik nuk mund të fitojë imunitet të përhershëm ndaj analizës juridike dhe debatit publik.
Pikërisht këtu merr kuptim propozimi për angazhimin e një grupi ekspertësh të së drejtës kushtetuese dhe ndërkombëtare, të cilët do të analizonin dispozitat e ligjit, praktikën e krijuar nga zbatimi i tij dhe mundësitë për përmirësime eventuale. Ky proces duhet të zhvillohet në përputhje me procedurat kushtetuese dhe pa paragjykuar kompetencat e institucioneve përkatëse. Njëkohësisht, konsultimi me partnerët ndërkombëtarë do të ishte i domosdoshëm, jo për t’ua deleguar atyre vendimmarrjen mbi rendin juridik të Kosovës, por për të sqaruar argumentet, për të ruajtur dialogun dhe për të shmangur keqkuptimet diplomatike.
Sovraniteti nuk dëshmohet përmes retorikës së konfrontimit, por përmes aftësisë së shtetit për të vepruar mbi bazën e Kushtetutës, të argumentit juridik dhe të përgjegjësisë institucionale.
Një shtet që e konsideron veten të barabartë me shtetet e tjera duhet të ketë guximin të shqyrtojë vendimet e veta, por edhe maturinë që këtë ta bëjë nëpërmjet procedurave legjitime dhe me respekt për detyrimet ndërkombëtare.
Në këtë kuptim, rishikimi i Ligjit për Dhomat e Specializuara duhet parë edhe në kontekstin e pozitës ndërkombëtare të Kosovës. Republika synon të avancojë drejt statusit të vendit kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian dhe të konsolidojë subjektivitetin e saj ndërkombëtar. Këto objektiva kërkojnë institucione funksionale, standarde të qëndrueshme të sundimit të ligjit dhe marrëdhënie të besueshme me partnerët strategjikë. Por integrimi evropian nuk duhet kuptuar si heqje dorë nga përgjegjësia për të shqyrtuar legjislacionin e brendshëm; përkundrazi, ai nënkupton forcimin e institucioneve dhe të rendit kushtetues.
Kjo qasje nuk nënkupton se rishikimi i ligjit do të çonte domosdoshmërisht në ndryshimin e tij, e aq më pak se do të mund të diktonte përfundimet e proceseve gjyqësore. Çështja duhet të shtrohet më saktë: a ekzistojnë dispozita që meritojnë rivlerësim juridik dhe a mund të korrigjohen ato, nëse identifikohen mangësi, pa cenuar detyrimet ndërkombëtare të Kosovës? Përgjigjja duhet të vijë nga analiza profesionale dhe procedurat kushtetuese, jo nga paragjykimet politike.
Në planin më të gjerë, kjo çështje shtron edhe një pyetje themelore për raportin e Kosovës me drejtësinë ndërkombëtare: si mund të sigurohet që bashkëpunimi ndërkombëtar të ecë në harmoni me parimet e sovranitetit, të barazisë juridike dhe të funksionimit demokratik të shtetit? Kjo pyetje nuk mund të zgjidhet përmes refuzimit të bashkëpunimit ndërkombëtar, por as përmes përjashtimit të përhershëm të legjislacionit nga shqyrtimi kritik.
***
Rishikimi i Ligjit për Dhomat e Specializuara duhet të vendoset edhe në kontekstin e objektivit strategjik të Kosovës për anëtarësim sa më të shpejtë në Këshillin e Evropës. Ky anëtarësim nuk përbën thjesht një arritje diplomatike, por një hap të rëndësishëm drejt integrimit të Republikës në sistemin evropian të mbrojtjes së të drejtave të njeriut, demokracisë dhe sundimit të ligjit.
Anëtarësimi do t’u mundësonte personave nën juridiksionin e Kosovës, pas plotësimit të kushteve procedurale përkatëse, t’i drejtoheshin Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut në Strasburg për pretendime lidhur me shkeljen e të drejtave të garantuara nga Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Kjo do ta forconte mbrojtjen juridike të qytetarëve dhe do ta vendoste Kosovën brenda një sistemi të përbashkët evropian të kontrollit gjyqësor mbi respektimin e të drejtave themelore.
Në këtë rrafsh, çështja e Gjykatës Speciale fiton një dimension të ri. Nëse Kosova synon të bëhet pjesë e plotë e hapësirës juridike të Këshillit të Evropës, atëherë legjislacioni i saj, përfshirë atë që rregullon Dhomat e Specializuara, duhet të shqyrtohet me seriozitet në raport me standardet e Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, veçanërisht me të drejtën për një proces të rregullt gjyqësor, barazinë e armëve dhe garancitë e tjera procedurale. Ky shqyrtim nuk nënkupton një përfundim paraprak se ligji është në kundërshtim me Konventën, por kërkon që çdo dispozitë e diskutueshme të vlerësohet mbi bazën e argumenteve juridike dhe të standardeve evropiane.
Duhet pasur parasysh se Kushtetuta e Kosovës tashmë e bën Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut drejtpërdrejt të zbatueshme në rendin juridik të Republikës dhe kërkon interpretimin e të drejtave kushtetuese në përputhje me praktikën e Gjykatës së Strasburgut. Megjithatë, anëtarësimi në Këshillin e Evropës do ta plotësonte këtë arkitekturë me mekanizmin ndërkombëtar të ankimit individual, pasi të përmbusheshin kushtet përkatëse.
Për këtë arsye, Kosova nuk duhet ta trajtojë rishikimin e ligjit si një akt konfrontimi me partnerët ndërkombëtarë, por si pjesë të procesit të konsolidimit të shtetit të së drejtës. Një grup ekspertësh të pavarur do të mund të analizonte nëse ekzistojnë mangësi që kërkojnë ndërhyrje legjislative, duke respektuar njëkohësisht detyrimet ndërkombëtare dhe pavarësinë e proceseve gjyqësore. Çdo ndryshim eventual duhet të mbështetet në procedura kushtetuese dhe në argumente juridike të verifikueshme.
Kosova nuk duhet të zgjedhë ndërmjet partneritetit ndërkombëtar dhe sovranitetit të saj kushtetues. Ajo duhet të dëshmojë se këto dy dimensione mund të funksionojnë në harmoni. Pikërisht anëtarësimi në Këshillin e Evropës dhe integrimi në sistemin e Strasburgut mund të krijojnë një kornizë më të qëndrueshme për këtë ekuilibër: një shtet që pranon kontrollin ndërkombëtar të të drejtave të njeriut, por që njëkohësisht ushtron përgjegjësinë e vet për ta përmirësuar legjislacionin dhe për të garantuar drejtësi të barabartë.
Kjo është arsyeja pse procesi i rishikimit të ligjit dhe përpjekja për anëtarësim në Këshillin e Evropës duhet të zhvillohen si dy procese që përforcojnë njëri-tjetrin, jo si objektiva që përjashtojnë njëri-tjetrin. Synimi përfundimtar duhet të jetë një Republikë që i mbron të drejtat e qytetarëve, i respekton detyrimet ndërkombëtare dhe e afirmon sovranitetin e saj përmes institucioneve demokratike, standardeve evropiane dhe barazisë para ligjit.
Përfundimisht, Presidentja mund ta trajtojë këtë çështje si një mundësi për të hapur një proces institucional të matur, të mbështetur në ekspertizë dhe të orientuar drejt forcimit të rendit kushtetues. Një proces i tillë do të duhej të bashkërendonte tri objektiva: respektimin e Kushtetutës, ruajtjen e partneriteteve strategjike dhe afirmimin e Kosovës si shtet sovran, me të drejta dhe përgjegjësi në rendin ndërkombëtar.
Kosova nuk ka nevojë për një përplasje të re me partnerët e saj, por as për një kulturë politike në të cilën vendimet e së kaluarës konsiderohen të paprekshme. Ajo ka nevojë për një qasje shtetërore që di të dallojë kompromisin politik nga detyrimi kushtetues, bashkëpunimin ndërkombëtar nga heqja dorë prej përgjegjësisë institucionale dhe sovranitetin formal nga ushtrimi i tij efektiv.
Në fund të fundit, pjekuria e një Republike nuk matet me pamundësinë për t’i rishikuar vendimet e së kaluarës, por me aftësinë për t’i vlerësuar ato me gjakftohtësi, për t’i korrigjuar kur ekziston bazë juridike dhe për ta mbrojtur interesin shtetëror pa cenuar parimet mbi të cilat mbështetet vetë shteti.
