Arif Ejupi, Gjenevë
Historia politike dhe shoqërore e shqiptarëve dëshmon se përçarja e brendshme nuk ka qenë vetëm pasojë e rrethanave të jashtme, por shpesh edhe produkt i rivaliteteve, ambicieve dhe konflikteve të brendshme.
Në periudha kur shqiptarët nuk dispononin me shtetësi të konsoliduar, sovranitet të plotë apo institucione të qëndrueshme, lufta për ndikim dhe pushtet shpesh zhvillohej brenda vetë bashkësisë.
Ky paradoks historik meriton vëmendje të veçantë: si është e mundur që një shoqëri e privuar nga liria politike të prodhojë njëkohësisht rivalitete të theksuara për dominim të brendshëm?
Edhe në kushtet e robërisë, kur logjika e mbijetesës kolektive do të kërkonte solidaritet, bashkëpunim dhe koordinim, shpesh janë shfaqur konflikte, mosbesim, kurthe dhe antagonizma ndërmjet individëve apo grupeve.
Kjo tregon se përçarja nuk mund të shpjegohet vetëm si rezultat i presionit të jashtëm. Ajo lidhet edhe me kulturën politike, dobësinë institucionale, mungesën e besimit reciprok dhe prirjen për ta parë tjetrin si rival, e jo si partner në një projekt të përbashkët.
Pikërisht këtu lind pyetja thelbësore: çfarë mund të presim nga të tjerët, nëse vetë ne prodhojmë mekanizma që na dobësojnë?
Formula “unë të munda ty, ti më munde mua” përmbledh në mënyrë simbolike një logjikë konfliktuale në të cilën fitorja individuale mund të shndërrohet në humbje kolektive.
Nëse energjia shoqërore shpenzohet për eliminimin e kundërshtarit të brendshëm, atëherë dobësohet aftësia për të ndërtuar institucione, për të mbrojtur interesin publik dhe për të krijuar kohezion shoqëror.
Në historinë institucionale të Kosovës gjenden edhe shembuj të kundërt, ku rivaliteti politik është kapërcyer në funksion të krijimit dhe avancimit të institucioneve.
Pas zgjedhjeve të vitit 2001, Ibrahim Rugova dhe forca politike që ai drejtonte pranuan një formulë bashkëqeverisjeje me rivalët kryesorë politikë: Rugova u zgjodh president, ndërsa Bajram Rexhepi nga PDK-ja mori postin e kryeministrit; në qeverisje u përfshinë LDK-ja, PDK-ja, AAK-ja dhe përfaqësues të komuniteteve.
Ky kompromis institucional u arrit në një periudhë kur Kosova kishte nevojë për funksionalizimin e institucioneve të dala nga zgjedhjet dhe për krijimin e një baze më të gjerë të bashkëpunimit politik.
Një shembull i ngjashëm u paraqit edhe në kohën e presidentit Fatmir Sejdiu. Pas zgjedhjeve të vitit 2007, PDK-ja dhe LDK-ja, ndonëse rivale politike, arritën marrëveshje koalicioni.
Në janar të vitit 2008 Sejdiu u rizgjodh president, ndërsa Hashim Thaçi u zgjodh kryeministër i qeverisë së koalicionit PDK–LDK. Kjo marrëveshje përkoi me një periudhë vendimtare të zhvillimit institucional dhe politik të Kosovës.
Këta shembuj tregojnë se kompromisi politik nuk nënkupton domosdoshmërisht heqje dorë nga identiteti partiak apo nga bindjet politike. Në rrethana të caktuara, ai mund të jetë instrument i përgjegjësisë institucionale, sidomos kur funksionimi i institucioneve dhe proceset me rëndësi të përgjithshme kërkojnë bashkëpunim ndërmjet kundërshtarëve politikë.
Nga kjo perspektivë, problemi nuk qëndron te ekzistenca e dallimeve. Dallimet janë pjesë normale e çdo shoqërie pluraliste. Problemi lind kur konkurrenca shndërrohet në armiqësi, kur mospajtimi kthehet në hakmarrje dhe kur interesi personal ose grupor vendoset sistematikisht mbi interesin e përgjithshëm.
Një shoqëri e qëndrueshme nuk ndërtohet mbi mungesën e kundërshtimeve, por mbi aftësinë për t’i menaxhuar ato përmes normave, institucioneve dhe kulturës së dialogut.
Prandaj, uniteti nuk duhet kuptuar si uniformitet mendimi, por si gatishmëri për të mbrojtur interesat themelore të përbashkëta edhe në kushtet e dallimeve politike, ideologjike apo personale.
Në këtë kuptim, hilet, inatet dhe përçarjet nuk janë thjesht dobësi morale. Ato mund të shndërrohen në faktorë strukturorë të dobësimit shoqëror dhe politik. Sa më i ulët të jetë niveli i besimit ndërmjet njerëzve, aq më e vështirë bëhet ndërtimi i bashkëpunimit, i institucioneve funksionale dhe i përgjegjësisë kolektive.
Prandaj, sfida kryesore nuk është të mposhtim njëri-tjetrin, por të tejkalojmë logjikën e vetëdëmtimit. Nëse çdo fitore ndaj tjetrit prodhon dobësim të përbashkët, atëherë ajo nuk është fitore reale.
Shoqëritë përparojnë kur konkurrenca shndërrohet në zhvillim, kur dallimet kanalizohen përmes institucioneve dhe kur identiteti i përbashkët nuk përdoret si slogan, por si përgjegjësi.
Në fund, pyetja mbetet e thjeshtë, por thelbësore: Çfarë vlere ka që unë të të mund ty dhe ti të më mundësh mua, nëse në fund të dy humbim atë që duhet ta ndërtojmë së bashku?
Një shkrim që prek një nga plagët më të vjetra, por njëkohësisht edhe një nga sfidat më aktuale të shoqërisë sonë: prirjen për ta parë kundërshtarin politik si armik dhe fitoren ndaj tij si qëllim në vetvete.
Mesazhi më i rëndësishëm që nxjerr nga ky artikull është se uniteti nuk nënkupton të mendojmë të gjithë njësoj. Demokracia ka nevojë për dallime, debat dhe konkurrencë politike. Por ajo ka po aq nevojë për një kufi përtej të cilit interesi partiak, personal apo grupor duhet t’i lërë vend interesit të përgjithshëm.
Historia jonë na ka treguar shumë herë se përçarja e brendshme mund të na kushtojë po aq sa presioni nga jashtë. Kur energjinë e harxhojmë për ta dobësuar njëri-tjetrin, mund të fitojë një individ apo një parti, por humbet shoqëria. Pikërisht për këtë arsye kanë rëndësi shembujt e përmendur në shkrim, kur kundërshtarët politikë kanë arritur të bashkëpunojnë në momente të rëndësishme për institucionet dhe të ardhmen e Kosovës.
Kompromisi nuk është domosdoshmërisht dobësi dhe as tradhti ndaj bindjeve. Kur bëhet me transparencë, përgjegjësi dhe për interesa madhore, ai është pjesë e kulturës demokratike. Pjekuria politike shihet pikërisht në aftësinë për të kundërshtuar fort njëri-tjetrin, por edhe për t’u ulur në të njëjtën tryezë kur e kërkon interesi i vendit.
Prandaj, pyetja në fund të artikullit meriton të mbetet gjatë në mendjen tonë: çfarë kemi fituar nëse e kemi mundur njëri-tjetrin, por ndërkohë kemi dobësuar atë që duhej ta ndërtonim së bashku?
Ndoshta sfida jonë më e madhe nuk është të mësojmë si ta mundim kundërshtarin, por si të mos e shndërrojmë kundërshtarin në armik. Sepse shteti dhe shoqëria ndërtohen me konkurrencë, por ruhen me përgjegjësi të përbashkët.