Lule Gjeli, New York
____
Filmi “Eyes Wide Shut” i Stanley Kubrick-ut shpesh diskutohet si një triler psikologjik mbi martesën, xhelozinë dhe dëshirën. Por fuqia e tij e qëndrueshme buron nga diçka më e pakëndshme: sugjerimi se pushteti i elitave vepron prapa dyerve të mbyllura, përmes ritualeve që nuk janë menduar të kuptohen nga publiku, vetëm të binden.
Më shumë se njëzet e pesë vjet më vonë, ky nënkuptim nuk duket më abstrakt.
Rasti i Jeffrey Epstein-it, pavarësisht se çfarë beson dikush për anët e tij të pazgjidhura, nxori në pah diçka të pamohueshme: se pasuria dhe ndikimi mund t’i izolojnë njerëzit nga vëzhgimi për vite, ndonjëherë për dekada. Skandali nuk tronditi sepse zbuloi prishje individuale, historia është e mbushur me to, por sepse vuri në dukje mënyrën se si sistemet e mbrojnë atë.
Kubrick e kuptoi këtë arkitekturë mbrojtjeje shumë përpara se Epstein të bëhej një emër i njohur.
Rituale pa Mitologji
Orgjia me maska në qendër të Eyes Wide Shut nuk është erotike në asnjë kuptim konvencional. Ajo është e ftohtë, hierarkike dhe çuditërisht burokratike. Pjesëmarrësit janë të zëvendësueshëm, rregullat janë absolute, ndëshkimi është i shpejtë dhe i paanshëm.
Kubrick ia heq seksit intimitetin për ta treguar atë si një gjuhë pushteti. Kënaqësia është dytësore. Kontrolli është thelbi.
Kjo ka rëndësi kur shqyrtojmë skandale reale që përfshijnë abuzimin nga elitat. Historia e Epstein-it nuk ka qenë kurrë thjesht për seksin. Ajo ka qenë për logjistikën: avionë privatë, kompani guackë, ishuj të rrethuar, marrëveshje moszbulimi, imunitet ligjor. Këto nuk janë mjete impulsi. Janë mjete qeverisjeje.
Depërtimi i Kubrick-ut nuk ishte se elitat sillen keq, por se ato e bëjnë këtë në mënyrë sistematike dhe me besimin se pasojat janë për të tjerët.
Vende Periferike, Funksione Qendrore
Kosova dhe Shqipëria mund të duken si shtesa të pamundura në këtë bisedë, por nuk duhet të jenë. Pushteti nuk përqendrohet vetëm në kryeqytete, ai shpërndahet përmes periferive.
Shtetet ballkanike pas Luftës së Ftohtë u bënë zona strategjike pikërisht sepse ishin tranzicionale, politikisht fluide, ekonomikisht të brishta dhe të etura për rreshtim perëndimor. Ky kombinim i bëri ato vende të aktivitetit intensiv të OJQ-ve, bashkëpunimit të inteligjencës, investimeve të huaja dhe eksperimenteve të privatizimit.
Asgjë nga kjo nuk nënkupton kabale sekrete apo ligësi kinematografike. Nënkupton diçka më të zakonshme dhe më shqetësuese: se institucionet e dobëta ftojnë pushtetin informal. Kur mbikëqyrja është e hollë, ndikimi e mbush boshllëkun.
Rrjeti global i Epstein-it funksiononte në të njëjtën mënyrë. Ai vepronte jo vetëm në Manhattan apo Palm Beach, por përmes juridiksioneve ku zbatimi ishte i paqëndrueshëm dhe llogaridhënia e negociueshme. Pushteti, ashtu si kapitali, rrjedh drejt hapësirave ku fërkimi është më i ulët.
Kosova dhe Shqipëria nuk janë fajtorë në këtë histori. Ato janë kujtesa se pabarazia globale krijon terren moral të pabarabartë, vende ku rregullat janë ende duke u shkruar dhe shpesh shkruhen nga të jashtëm.
Performanca e Pafajësisë
Një nga momentet më shqetësuese të Eyes Wide Shut vjen në fund, kur gjithçka zbutet. Asnjë keqbërës nuk arrestohet. Asnjë institucion nuk shembet. Jeta vazhdon.
Kjo është pjesa më e vërtetë e filmit.
Rasti i Epstein-it nuk çoi në një përballje me kulturën e elitave. Ai prodhoi zemërim, pastaj lodhje. Emra dolën në sipërfaqe dhe u zhdukën. Pyetjet strukturore u zëvendësuan nga spektakli. Publikut iu lejua të ndihej i tronditur, por jo i fuqizuar.
Titulli i Kubrick-ut është thelbi: Eyes Wide Shut. Jo të verbër, jo të paditur, por duke zgjedhur të mos shohim. Demokracitë shpesh funksionojnë në këtë mënyrë. Ne e ndiejmë se diçka është gabim, por na mungojnë mjetet ose vullneti për t’u përballur me sisteme që implikojnë rehati, status dhe stabilitet.
Pse Kjo Ende Ka Rëndësi
Lidhja e një filmi, një skandali dhe një rajoni nuk ka të bëjë me ndërtimin e një narrative të fshehtë. Ka të bëjë me njohjen e një modeli të dukshëm: pushteti preferon errësirën dhe rekruton heshtjen kudo që mundet.
Kubrick nuk e parashikoi Epstein-in. Epstein nuk e shpiku pandëshkueshmërinë e elitave. Kosova dhe Shqipëria nuk janë raste të veçanta. Ato janë kapituj në një histori të gjatë mbi mënyrën se si funksionon pushteti modern, përmes lëvizshmërisë, mohimit dhe transferimit të heshtur të rrezikut te vende dhe njerëz me më pak peshë.
Rreziku nuk janë ritualet sekrete. Është pabarazia e normalizuar.
Nëse Eyes Wide Shut duket profetik sot, kjo ndodh sepse asgjë themelore nuk ka ndryshuar. Maskat janë të tjera. Vendndodhjet zhvendosen. Mekanizmat mbeten.
Pyetja që filmi na lë nuk është kush është fajtor, por kush mbrohet dhe pse ne vazhdojmë ta pranojmë atë rregullim.
Sytë tanë janë ende hapur e mbyllur. Dhe pushteti po llogarit mbi këtë.
