Nafi Çegrani, Çegrani

           FRONTI  I  SREMIT

                 ( Zhgënjimi i shqiptarëve ) 

Një falnderim dhe respect !

Falenderoj miqtë e mi, të cilët me përkushtim atdhetar më ndihmuan si konsultues  me mendimet e tyred të ngjeshura rreth fenomenit Fronti i Sremit dhe zhgënjimit të shqiptarëve që luftuan në ato beteja, ku disave as sot nuk u duhen varret: 

Dr. Vebi Xhemaili

Dr. Xheladin Murati

Prof Fahri Xharra

Prof Remzi Dobruna

 Prof Arben Llalla                                                                                                        

 FRONTI I SREMIT – ZHGËNJIMI I SHQIPTARËVE

– Kujtesa që zgjohet :

Duke falnderuar të thithë ata që më nduhmuan që pena ime të sjellë sa mëp shumë dritë në kujtesën shqiptare me librin  me titull  “Fronti i Sremit” ,  të bëhet zë i kthjellët i historisë, zë që nuk ngre vetëm fakte, por ndërgjegje. Sepse kur historia shkruhet me ndershmëri dhe thellësi, ajo nuk është më kronikë — bëhet kujtesë kombëtare

…Ka ditë kur kujtesa nuk vjen si një fletë e qetë letre, por si një stuhi që bie mbi shpirt. Ashtu më erdhën edhe mua rrëfimet e gjyshit dhe të babait tënd – si një jehonë e largët e një kohe kur shqiptarët, të mashtruar dhe të zhgënjyer, u nisën drejt një fronti të huaj, larg vatrave të tyre të varfëra, me një fat të paqartë mbi kokë, me zemrën e dridhur e me mendjen e trazuar: “A do të kthehemi gjallë?”
Në këto fshatra të thjeshtë shqiptare, jeta ishte e vështirë, por nderi dhe liria ishin të shenjta. Ata lanë pas fëmijët, gratë, prindërit plakë, kasollet ku digjej zjarr i varfër, e u nisën drejt një bote të panjohur, në një fushë që nuk ishte e tyre, kundër një armiku që nuk e kishin parë kurrë.

U nisën me zemër të pastër, pa hile, siç niset shqiptari gjithmonë kur e thërret detyra, pavarsisht se çfarë intrigash ngrihen pas shpinës së tij.

Brigada shqiptare që u nis drejt Sremit, më dukej sikur ishte futur brenda një kali prej druri, të ndërtuar jo nga miqësia, por nga:

renegatët sllavë,

intrigantët ideologjikë,

komandantët e pabesë,

majoret provokatorë si ai Pavle i famëkeq,

intelektualët e fabrikuar të kominternit,

dhe të gjitha hijet e errëta të Beogradit e Moskës.

Ata që e shtynin kalin drejt portave të fatit shqiptar ishin po ata që, me shekuj, përgatitnin skenarë për zhdukjen e tij politike e kulturore.
Brenda atij kali, shqiptarët u futën me shpresën se ishin duke bërë një hap drejt lirisë; e ndërkohë, barku i drurit ishte i mbushur plot prapavija djallëzore, plane për t’i shtypur, për t’i shfrytëzuar, për t’i përdorur si mish për top.

…Shqiptarët në atë kohë jetonin nën qiellin e turbullt të Luftës së Dytë Botërore dhe nën hijen e shekujve të padrejtësive. Ata ishin të ndarë në tri pjesë gjeografikisht, por të bashkuar në një ndjenjë: vullneti për liri.

Populli shqiptar në Kosovë dhe trojet tjera etnike , tanimë gjendeshin nën regjimin e siustemit komunist jugosllav,  jetonin nën një administratë që s’i njihte as të drejtat më minimale njerëzore. Ata u shfrytëzuan si vegla pune, u rekrutuan me zor, u ndëshkuan për çdo zë kundërshtie.

Në Tetovë, Gostivar, Karadak, Preshevë, Anamoravë

Shqiptarët këtu ishin pjesë e një mozaiku të dhimbjes kolektive. Që nga politika e tokave të grabitura, te represioni kulturor, deri tek imponimi i pushtetit të huaj – jeta e tyre ishte një jetë mbijetese.

Dhe megjithatë, kur u bë thirrja për luftën kundër nazizmit, ata u përgjigjën. Pa kalkulim, pa hile.
Sepse për ta lufta kundër Hitlerit ishte luftë për nder.

Historia e nisjes së Brigadës së 7 dhe brigadave të tjera shqiptare për në Srem është një nga kapitujt më të errët e më pak të ndriçuar të së kaluarës sonë.

Atyre u thanë se:

pas fitores do të vinin liri e barazi,

trojet shqiptare do të bashkoheshin,

Kosova do të kthehej në vatrën e saj,

kombi do të kishte të ardhme më të drejtë,

popujt e Ballkanit do të ishin të barabartë.

Fjalë të mëdha që u përhapën si flakë mbi kashtë.
Shqiptarët e besuan, sepse zemra e pastër beson gjithmonë.
Dhe u nisën.

Por realiteti ishte krejt tjetër.

Fronti i Sremit nuk ishte thjesht luftë kundër nazizmit; ishte edhe një skemë për të testuar besnikërinë e shqiptarëve, për të numëruar sa prej tyre do të mbeteshin gjallë, për t’i çuar në vijën e parë si mburojë njerëzore.

Shqiptarët luftuan me trimëri të jashtëzakonshme, por çmimi ishte i lartë – shumë më i lartë se ç’mund të imagjinonte kushdo.

Sremi ishte një fushë e pamëshirshme, e hapur, pa male e pa strehë. Një territor i rrafshët, që të ekspozonte ndaj artilerisë, tankeve gjermane, mortajave dhe snajperëve.
Për shqiptarët e mësuar me male, me pozicione të mbrojtura, kjo ishte një kasaphanë e organizuar.

Ata u hodhën përpara pa strategji.
U vunë në vijën e parë pa u menduar.
U përballën me humbje të panumërta.

Në histori pak flitet për këtë tragjedi, sepse regjimi i mëvonshëm donte ta fshehë.
Por populli e mbajti mend.
Dhe gjyshërit tanë këtë e rrëfenin me trishtim, me dhimbje, me heshtje të gjatë që nuk linte vend për fjalë.

Libri  Frontit të Sremit , ngërthen rrugëtimin e shqiptarëve të zhgënjyer të cilët me idealin në sy, veshur me opinga lëkure demash, tirqi me gajtana  të thurur me dorë, xhamadana qashe dhe plisa të bardhë në kokë, duke mbajtur Flamurin kuq e zi me shqiponjën dykrenare – simbol i sakrificës dhe idealit të përjetshëm kombëtar shqiptar.

Në heshtjen e ftohtë të fushave të Sremit, mes baltës dhe pluhurit të betejës, ecte një brez shqiptar, i mbushur me ëndrra të mëdha dhe plagë të fshehura, ku çdo hap ishte një premtim për liri dhe një sfidë ndaj fatit. Fronti i Sremit nuk ishte thjesht një linjë luftimi, por një laborator i tragjedisë dhe zhgënjimit, ku idealet e shqiptarëve u përplasën me realitetin brutal të politikave kominterniste sllavo-ruse dhe jugosllave, të orkestruara nga krerë si Tempo, Rankoviqi e Mugosha, që diktonin udhët e jetës dhe fatin e tyre si pjesëtarë të një kombinati të madh të ideve dhe manipulimeve. Në këtë teatër të hidhur të historisë, shqiptarët ecën me krenari dhe dinjitet nëpër rrugët e Banatit dhe Sremit, duke lënë pas kujtime të gjalla dhe plagë që nuk shëroheshin lehtë, plagë të idealit të një bashkimi kombëtar të pamposhtur dhe të ëndrrës për çlirim dhe trojet e humbura.

Çdo ditë lufte ishte një përballje jo vetëm me armikun, por me vetveten, me frikën, me zhgënjimin e ndërgjegjes së shkelur. Çdo plagë, çdo varr i panjohur, ishte dëshmi e një tranzicioni të dhimbshëm, një simbol i sakrificës që nuk kishte fitues, një kujtesë e trishtë për ata që mbetën gjallë dhe u kthyen me shpirt të plagosur.

Ky front nuk ishte thjesht një betejë për territore, por një betejë për të kuptuar natyrën e pushtetit, manipulimin e ideve dhe përdorimin e njerëzve si mjete të një strategjie më të madhe, ku misioni komunist titist nuk njohu drejtësi, por vetëm instrumentalizim. Shqipëtarët që qëndruan, ndonëse të plagosur nga zhgënjimi dhe humbja e ëndrrave, mbajtën brenda vetes një flakë që nuk mund të shuhej: dashurinë për kombin, për trojet e veta, për të ardhmen që nuk u takonte ta shikonin në kohën e tyre.

Sot, kujtesa e Sremit është një reflektim i thellë mbi tragjedinë e idealeve të lira, mbi plagët e heshtura të një populli që nuk mund të harronte, mbi çmimin e lirisë dhe mbi manipulimin e fatit të shqiptarëve nga duar të huaja, të cilët përpiqeshin të përcaktonin historinë dhe të diktonin rrugën e jetës së njerëzve të pafajshëm. Është një kujtesë se lufta për dinjitet dhe bashkim kombëtar nuk mund të matet thjesht me fitore apo humbje në fushëbeteja, por me qëndrimin e shpirtit për të mos u shitur, për të mos u dorëzuar, dhe për të mbajtur gjallë ëndrrën e një Shqipërie të plotë dhe të lirë, edhe kur rruga kalonte nëpër hije, baltë dhe gjak.

…Në fushat e përhumbura të Sremit, ku baltë dhe gjak bashkohen me mjegullën e mëngjesit, ecte një brez shqiptar, i plagosur nga ëndrrat dhe i djegur nga shpresa. Çdo hap ishte një himn i heshtur i krenarisë dhe një betim ndaj lirisë që mbeti gjithmonë një hije në horizont. Fronti i Sremit nuk ishte thjesht një vijë luftarake; ishte një labirint i fatit, ku ëndrrat për bashkim dhe çlirim u përplasën me murin e gjerë të politikave kominterniste, ku krerët si Tempo, Rankoviqi, Mugosha, të cilët diktonin gjithçka, vendosnin edhe drejtimin e shpirtit të shqiptarëve si nota të një partituri të egër dhe të pareshqitshme.

Shqiptarët ecte nëpër Banat dhe Srem si fantazma të gjalla, me plagë të pashëruara dhe shikime që i thoshin botës: “Ne jemi këtu, edhe pse askush nuk na njeh”. Çdo ditë ishte një betejë jo vetëm me armikun, por me tradhtinë e ideve që u përdorën si mjete politike, me mashtrimin e sistemit që përdorte sakrificat e tyre për të ndërthurur histori të huaja me fatin e kombit. Ata që mbetën gjallë u kthyen të shurdhër nga heshtja e varreve të panjohura dhe të vrarëve që nuk u mësuan asnjëherë emrat. Çdo plagë ishte një fletë e shkruar me gjak në librin e kohës, një kujtesë e dhimbshme se heroizmi nuk mjafton kur fati është i përcaktuar nga duar të huaja.

Në këtë terr, ku plumbat kërcisnin si zëra të një dhimbjeje të përjetshme, shqiptarët ruanin brenda vetes flakën e pakapërcyeshme të dinjitetit dhe të ëndrrës për një Shqipëri të plotë, ku trojet e humbura dhe shpirtrat e mbetur pas nuk do të harroheshin. Ata ishin udhëtarë të një kohe të egër, ku politika e kohës përdorte gjakun dhe djersën e tyre për interesa që nuk kishin të bënin me idealet e tyre. Dhe megjithatë, çdo hap i tyre, çdo frymëmarrje në baltën e Sremit, ishte një poezi e heshtur, një dëshmi se njeriu mund të mbajë në zemër lirinë edhe kur ajo duket e pamundur.

Ky front, më shumë se një betejë, ishte një reflektim i pafajësisë së një populli të shkelur, një teatër ku tragjedia dhe lavdia bashkëjetonin në heshtje. Shqiptarët, të ndarë nga shtëpia, nga gjaku i të parëve, nga ëndrrat e lirisë, ishin dëshmitarë dhe viktima njëkohësisht. Ata nuk u thyen. Një pjesë e tyre mbeti me trup të plagosur, një pjesë u zhduk në heshtje, por shpirtërisht ata vazhduan të ecin, si mjellma mbi fushat e zbrazura, duke mbajtur të ndezur flakën e shpresës dhe kujtesës kombëtare.

Brigada e 7 Shqiptare, e përbërë nga djem dhe burra të rinj, nga zemra që rrihnin me ëndrrën e lirisë dhe shpirtin që nuk pranoi kurrë të dorëzohej. Çdo hap mbi baltën e rrëmbyer ishte një betim i heshtur: për kombin, për trojet e humbura, për idealin që nuk mund të thyhej. Përpara syve të tyre nuk ishte vetëm armiku i jashtëm, por edhe labirinti i politikave të kominternizmit, orkestruar nga krerët si Tempo, Rankoviqi dhe Mugosha, që përpiqeshin të përdornin gjakun dhe djersën e shqiptarëve si instrumente të projekteve të tyre politike. Por ata nuk u dorëzuan. Në këmbënguljen dhe heshtjen e tyre, çdo plagë, çdo humbje, u bë një poezi e gjallë, një dëshmi se liria ka një çmim që vetëm zemra e guximshme mund ta paguajë.

Në çdo natë të ftohtë, kur era e Sremit ecte mbi fushat e shkreta, luftëtarët mbështeteshin njëri mbi tjetrin, ndanin heshtjen dhe frikën, duke mbajtur mend në kujtesë fjalët e paraardhësve: “Shqipëria dhe bashkimi i saj janë më të mëdha se çdo plagë e trupit dhe shpirtit.” Por shpesh, ndërsa qeshnin për të fshehur dhimbjen, mendja i kthente tek vendet e humbura, tek familjet, tek trojet ku ëndrrat për liri kishin nisur të formoheshin dhe ku tashmë plagët e fshehta i tregonin se historia nuk njeh drejtësi për guximtarët.

Brigada e 7 Shqiptare u bë më shumë se një trup luftëtar: u bë simbol i një populli të pathyeshëm, i një idealizmi që nuk mund të shuhej, i një krenarie që nuk mund të shkelet. Çdo plagë ishte testament, çdo frymëmarrje një poezi e heshtur, çdo këmbë që ecte mbi baltën e fushave të Sremit, një hymni i guximit dhe i besnikërisë ndaj ëndrrës së madhe.

Por në mes të betejës dhe dhimbjes, kishte edhe momente të brendshme të fuqishme, kur zërat e luftëtarëve flisnin me heshtjen e tyre, kur mendimet e tyre shndërroheshin në monologë të heshtur për lirinë dhe drejtësinë, për ata që nuk kishin kurrë një varr të njohur dhe për ata që ishin rikthyer me shpirt të plagosur, por me zemër të pathyeshme. Kjo ishte drama e tyre, epopeja e tyre e heshtur: një kombinim i dhimbjes dhe lavdisë, i humbjes dhe krenarisë.

Autori

FRONTI I SREMIT DHE SHPIRTI I THYER SHQIPTAR

Historia shqiptare është si një lumë i gjatë që nuk rrjedh drejt detit, por drejt vetes; një lumë që shpesh është detyruar të kalojë nën ura të huaja, nën shtylla të imponuara me dhunë, nën gërmadha të mbledhura nga të tjerët. Dhe megjithatë vazhdon, si një ujë i gjallë që nuk e njeh ndalimin. Kur flasim për Brigadën e VII Sulmuese, për djemtë shqiptarë që u rreshtuan në radhët e armatës partizane jugosllave, ne nuk flasim thjesht për një kapitull të luftës botërore; flasim për një degë të këtij lumi, një degë që u detyrua të derdhej në një drejtim që nuk ishte i saj, në një det të huaj, në një ide të lindur jashtë dhe të mbështjellë me premtime që kishin shijen e mjaltit, por rrënjët e helmimit.

Në vitet e Luftës së Dytë Botërore, shumë shqiptarë besuan — duke mos pasur tjetër shpresë — se fronti antifashist do të ishte ura drejt një bote më të drejtë. Tek AVNOJ-i, tek shpresat e federatës së popujve të barabartë, tek deklaratat e prera se çdo popull do ta kishte fatin e vet në duar, shumë sy shqiptarë panë një dritë që i ngjante agimit. Por agimi i skenave politike është si vesa e mëngjesit: shkëlqen vetëm për ata që nuk e dinë se si iku nata. Kur shqiptarët e Brigadës së VII ecën drejt Sremit, ata mbanin në xhepa jo vetëm fishekët, por edhe një besim të brishtë: se duke luftuar për çlirimin e Jugosllavisë do të hapnin derën e çlirimit të vetes.

Brigada e VII ishte mbushur me djem që vinin nga Plava, Gucia, Malësia e Madhe, Rugova, Dukagjini, Shala, Drenica, nga malet e thepisura të Lumës e Hasit, nga rrafshinat e Preshevës e Karadakut, nga fshatra ku emri “atdhe” nuk shqiptohej si moto politike, por si gjuhë e nënës. Ata u mblodhën në atë brigadë si disa lumenj të vegjël që derdhen në një shtrat të madh lufte, duke e ditur shumë mirë se vdekja ishte fare pranë, por duke mos e ditur se tradhtia ishte edhe më pranë.

Sistemi politik i Jugosllavisë së ardhshme, i strukturuar me fjalë të mëdha në dokumentet e AVNOJ-it, ishte për shqiptarët një portë e mbyllur, por të cilën atyre iu kërkua ta mbronin. Dhe ata e mbrojtën me sinqeritet, sepse shqiptari, edhe kur mashtron vetvetja, beson tek fjala e dhënë; shqiptari, edhe kur nuk i beson politikanëve, i beson besës së tij. Ai luftoi në Srem jo për Titon, jo për Vukmanoviç Tempon, jo për Moskën që e dirigjonte projektin jugosllav si skenografi të një teatri sllav, por për dinjitetin e vet. Luftoi sepse nuk donte të ishte as i fundit, as i tepërti, në një histori botërore në të cilën popujt shkruanin vetë kapitujt e vet.

Sremi ishte prova më e hidhur. Aty kishte baltë që të merrte këpucët, ujë që të priste gjunjët, urinë që të rrëmbente mendjen, mortaja që të merrte shokët, por mbi të gjitha kishte një enigmë të madhe morale: pse shqiptarët u dërguan në vijën më të rrezikshme, pse për ta fronti ishte gjithmonë më i nxehti, pse komisarët serbë i shikonin si mish të gatshëm për top, pse komandantët malazezë flisnin me përçmim, pse në çdo betejë shqiptarët ishin shtresë mbrojtëse e të tjerëve?

Në Srem, shumë gjëra u bënë të qarta, por askush s’guxonte t’i thoshte me zë. Shqiptarët e kuptuan se barazia e premtuar e AVNOJ-it ishte një perde tymi. Ata e ndjenin në mënyrën se si shpërndaheshin racionet e bukës, në mënyrën se si i futnin në zbulime të pamendueshme, në mënyrën se si u jepeshin urdhra që e kishin vdekjen brenda, në mënyrën se si nuk u njoheshin meritat në raportet zyrtare. E megjithatë, edhe në këtë padrejtësi, shqiptari nuk e ulte pushkën. Ai luftonte me ndershmëri sepse ndershmëria ishte gjuha e tij, jo e të tjerëve.

Pas çlirimit, plagët nuk u hapën — ato u futën nën lëkurë. Aty ku duhej të vinte drejtësia, erdhi survejimi. Aty ku duhej të vinte falënderimi, erdhi dyshimi. Aty ku duhej të vinte barazia, erdhi nënshtrimi administrativ, politik, kulturor. Ushtarët shqiptarë të Brigadës së VII u shpërndanë në një vend ku çdo rrugë e tyre ishte e ruajtur nga sytë e UDB-së; të luftuarit e dikurshëm u panë si rrezik, sepse kishin parë shumë, kishin duruar shumë, kishin kuptuar shumë. Dhe askush nuk është më i frikshëm për regjimin sesa njeriu që e njeh fytyrën e tij të vërtetë.

Shumë prej tyre u kthyen në shtëpi të heshtur, si hije të gjalla të një historie që kërkonte të harrohej. Nuk tregonin gjithçka — jo nga frika, por nga dhembja. Si t’i tregoje nënës që djali i saj vdiq për një ëndërr që nuk ishte e tij? Si t’i tregoje babait se ai që e çoi djalin në luftë me bekim, nuk kishte më fjalë të thoshte kur drejtësia mungoi? Si t’i thoshe vetes se luftove për lirinë e të tjerëve ndërkohë që tënden e ngushtuan edhe më shumë?

Politika jugosllave pas vitit 1945 ishte vazhdimi i një operacioni të filluar qysh në kohën e Çubrilloviqit, Sekulicës, Vesniqit, Andriqit, projektit të shfarosjes së shqiptarëve me mjete “të qeta”. Dallimi ishte se tani përdornin fjalë të bukura: federatë, vëllazërim-bashkim, barazi kombesh. Por shqiptarët e Brigadës së VII kishin parë bukurinë e fjalëve në gojën e politikanëve dhe e dinin se brenda tyre kishte helm.

Ndërsa vitet kalonin, zhgënjimi i tyre mori forma të tjera: emigrime të heshtura, arrestime të padrejta, akuza për “separatizëm”, burgje politike, internime. Regjimi i njëjtë që kërkoi gjakun e tyre në Srem, kërkoi më pas edhe heshtjen e tyre në paqe. Por njeriu që ka parë baltën e Sremit dhe shokët e vet të rënë, nuk hesht, edhe kur hesht.

Në të vërtetë, e gjithë historia shqiptare e pasluftës në Jugosllavi mund të shkruhet si një vazhdim i Sremit — një terren i vështirë, me lodhje, rezistencë, zhgënjim, durim dhe qëndresë. Shqiptari, edhe kur e rrethuan me gënjeshtra, ruajti një të vërtetë të vetën: se ai që lufton me zemër të pastër nuk mund të mposhtet nga politika e ndyrë.

Prandaj kujtimi i Brigadës së VII nuk është kujtim i një fronti të largët; është kujtim i ndërgjegjes së një populli. Nuk është histori e humbur; është themel i qartë i asaj se pse shqiptarët, dekadë pas dekade, vazhduan të kërkonin lirinë e vërtetë. Nuk është kapitull i mbyllur; është plagë e hapur që flet, por flet me dinjitet.

Dhe kështu, përmes heshtjes së tyre, luftëtarët shqiptarë të Sremit e shkruan kapitullin më të ndershëm të historisë sonë moderne: kapitullin e besës së papërlyer, të virtytit të trashëguar, të guximit që nuk e thyen dot as plumbi, as politika, as gënjeshtra, as sistemi.

Ata luftuan në një front që nuk ishte i tyre, por nderi ishte i tyre.
Ata u zhgënjyen nga një shtet që nuk e meritonin, por dinjiteti ishte i tyre.
Ata u mbajtën nën kontroll nga një regjim që i frikësohej së vërtetës, por e vërteta ishte e tyre.

Dhe mbetet e tyre — derisa historia e popullit tonë të jetë lumë që rrjedh drejt dritës, jo drejt ngushticave të errëta të padrejtësisë.

Në ato vise të lagëta të Sremit, ku toka sllave dukej se mbante nën sipërfaqe një histori të gjatë shtegtimi perandorish, parakalimi i dhimbshëm i Brigadës së VII-të ngjante si rikthim i një legjende të harruar shqiptare që kërkonte vendin e vet në një botë që nuk e priste. Shqiptarët e kësaj brigade, të ardhur nga malet e Kosovës, nga lugjet e Llapit, nga fushat e Pollogut e heroizmat e Dibrës, sillnin me vete diçka që nuk e kishte asnjë repart tjetër i aleancës së atëhershme: sillnin peshën e një kombi të pambrojtur e të përdorur, të shtypur e të tradhtuar, e megjithatë të gatshëm për të vdekur për një ideal që çdo ditë bëhej më i paqartë.

Sepse, në thelb, të gjitha plagët e Sremit nuk ishin plagë të shkaktuara vetëm nga predhat e gjermanëve. Ato ishin edhe plagë të brendshme, të hapura që kur dikush, shumë më lart se njeriu i thjeshtë, kishte vendosur se shqiptarëve u duhej një tjetër sprove, një tjetër shtegtim nëpër humnera, një tjetër kryqëzim i fatit të tyre. Udhëheqja jugosllave i shikonte këta djem nga jugu i perandorisë së vjetër si mish për top, si një forcë e dobët por e bindur, që duhej dobësuar para se të kthehej në vendin e vet; sepse një shqiptar i gjallë dhe i armatosur, në tokën e vet, përbënte gjithmonë një problem për planin e tyre.

Në ushtrinë jugosllave fjala ishte më e rrezikshme se plumbi. Një fjali e gabuar, një dyshim i hedhur te ndonjë shok i raportimit, mjaftonte për të zhdukur një njeri brenda natës. Shqiptarët e Brigadës së VII-të kishin kuptuar se kishin hyrë në një botë të frikshme, ku nuk vritej vetëm trupi; vritej edhe besimi. Ai besim i madh, për të cilin ata kishin përshkuar male e lugina, duke lënë fshatrat e tyre nën flakë e terror.

Aty, në Srem, ata kuptuan se idealizmi i tyre ishte përdorur. Se premtimet për barazi, për vëllazëri, për drejtësi shoqërore, ishin vetëm kartat e një loje të madhe gjeopolitike. Se askush nuk donte shqiptarë të fortë dhe të organizuar. Ata duheshin vetëm si numra, si viktima të gatshme, që të mos dobësoheshin repartet sllave. Nëse dikush duhej të shtynte vijën e frontit me gjoksin e vet, ishte më mirë të ishin shqiptarët — të cilët nuk kishin ende shtet, ende zë zyrtar, ende një tribunal të vetin ku të ankoheshin.

Thoshin: “E kemi kaluar edhe më keq se sot.” Në fytyrat e tyre, të lyera me baltën e Sremit, kishte diçka të shenjtë: një buzëqeshje e hijshme, që lind vetëm tek ata që e dinë se nuk kanë asgjë për të humbur, sepse gjithçka u është marrë tashmë.

… Brrohoritja: “Përpara, përpara…!” dhe buzëqeshja e shqiptarëve i tmerronte eprorët jugosllavë.

Dhe kjo buzëqeshje mban sot brenda vetes një histori të tërë. Sepse kur popullit i kanë marrë gjithçka, ai fiton një lloj pavdekësie. Brigada e VII-të, e përbërë kryesisht nga shqiptarë, nuk ishte thjesht një repart ushtarak; ishte një metaforë e kombit. Ishte dëshmia e gjallë se ky popull ishte gati të vdiste kudo, por në fund, kur ta kuptonte se e kishin tradhtuar, do të ringrihej si hëna e plotë, e qetë, por e pamposhtur. Atë që nuk e lejonte dot në Srem, do ta kërkonte dikur në trojet e veta.

Dhe kështu filloi një vetëdije e re — filloi ngadalë, në zhegun e frontit, nën shpërthimet e predhave, teksa shoku i krahut binte pa zë dhe komandanti i fshirë nga betejat e ditës më të shkuara urdhëronte të vazhdohej përpara. Kjo vetëdije nuk ishte politike; ishte më e thellë. Ishte një ndjenjë e errët se, pas kësaj lufte, shqiptarët nuk do të shpërbleheshin për gjakun e derdhur. Se liria nuk do t’i përkiste atyre. Se të gjitha fjalët për barazi do të shpërndaheshin si tym sapo armët të heshtnin.

Aq më tepër që pothuajse çdo ditë, dikush nga njerëzit e Brigadës së VII-të mungonte. Nuk mungonte vetëm nga predhat; mungonte edhe nga raportimet e çuditshme, nga arrestimet e natës, nga hetimet e OZN-a-s. Disa zhdukeshin, të tjerë dërgoheshin në marshime të pashpjegueshme, të tjerë akuzoheshin se ishin “nacionalistë”, “kundërrevolucionarë”, “armikë të vëllazërim-bashkimit”. Etiketimet e reja jugosllave ishin edhe më të rënda se plumbat e frontit. 

Prof Vebi Xhemaili, Tetovë 

Në vend të hyrjes

… Shqiptarët e Brigadës së VII-të nuk luftonin vetëm kundër gjermanëve, kundër mortajave dhe kënetave. Luftonin edhe kundër një armiku të brendshëm, të cilin nuk e mundnin dot — sepse nuk mund të luftosh dot kundër një njeriu që fshihet pas petkut të komandës dhe rregullave të luftës. Armiku i brendshëm është gjithmonë më i rrezikshëm se ai i jashtëm. Ai nuk ka nevojë për pushkë. Ka pushtetin e fjalës, të raportit, të akuzës. Dhe kumbimi i zërit të major Pavlet rrinte gjithmonë pezull mbi ta si një kambanë e kobshme, duke u kujtuar se pas çdo beteje me gjermanët, kishte edhe një betejë tjetër — betejën për të qëndruar gjallë brenda sistemit që i shtypte.

Në kujtesën kolektive shqiptare, ka ngjarje që nuk mbeten thjesht episode historike, por shndërrohen në plagë të hapura të ndërgjegjes kombëtare. Dhe një prej tyre është Fronti i Sremit. Aty, midis fushave të rrafshëta që humbnin në horizont, u gërshetuan njëkohësisht iluzioni dhe tradhtia, shpresa dhe zhgënjimi, idealizmi dhe manipulimi ideologjik, në mënyrën më të dhimbshme të mundshme. Shqiptarët, të thirrur si ushtarë të çlirimit antifashist, u gjetën brenda një drame shumë më të madhe se ajo që shihnin sytë e tyre. Aty ku besonin se po luftonin për lirinë e tyre dhe të popujve të tjerë, u përdorën si “mish për top”, për të mbuluar strategjitë e fshehta të shteteve më të mëdha që e kishin ndarë Ballkanin si një tabelë shahu ku popujt e vegjël s’ishin veçse gurë të lëvizshëm.

Rrëfimet e gjyshërve dhe të baballarëve tanë e përshkruajnë nisjen drejt Sremit me një lloj ngazëllimi të përzier me frikë. Në shtëpitë e varfra të Shqipërisë, Kosovës dhe viseve të tjera shqiptare, lajmi se djemtë duhej të niseshin për të luftuar në një front të largët, në Serbinë e veriut, u prit me heshtje të zhurmshme. Gratë qanin në pragje, fëmijët kapeshin pas teshave të etërve, dhe burrat – me atë krenarinë e mbyllur shqiptare – mbanin brenda vetes një pyetje që nuk guxonin ta shqiptonin: A do të kthehemi gjallë? Dhe nëse ktheheshin, çfarë do t’i gjente shtëpitë e tyre të brishta, familjet që jetonin mes skamjes dhe pasigurisë? Por shqiptarët nuk nisnin luftë për të fituar pasuri; ata nisnin për nder, për moral, për një besim të pastër se po jepnin atë që kërkonte koha.

Në dukje, thirrja për në Frontin e Sremit ishte pjesë e koalicionit antifashist që luftonte kundër nazizmit dhe fashizmit, një luftë që i kaplonte të gjitha kontinentet. Por prapa kësaj fasade, në prapaskenën e errët të komisarëve kominternistë, fshihej një lojë shumë më e rrezikshme. Ajo lojë që, për shtete si Jugosllavia dhe Bashkimi Sovjetik, kishte më pak të bënte me lirinë e popujve dhe më shumë me kontrollin gjeopolitik, me ruajtjen e sferave të ndikimit, me vendosjen e sistemeve totalitare që do të mbillnin frikë, bindje të verbër dhe nënshtrim të vullnetit kombëtar.

Shqiptarët, me një histori të pandërprerë shtypjeje e robërimi nën perandoritë fqinje, hynë në këtë vorbull duke menduar se më në fund po luftonin për të ardhmen e tyre. Besuan se fitorja mbi nazizmin do t’i hapte rrugë lirisë së shumëpritur, bashkimit kombëtar dhe njohjes së të drejtave legjitime historike. Kjo besë nuk lindi nga naiviteti, por nga nevoja e thellë shpirtërore e këtij populli për të mos qenë më objekt i historisë, por subjekt i saj. Por historia, edhe kësaj here, u shkrua nga të mëdhenjtë duke e lënë popullin shqiptar në margjina, në hijet e lojërave kominterniste që gjeneronin intriga të pafundme.

Ndërsa shqiptarët marshonin drejt trenave që i çonin në veri, propaganda jugosllave dhe ajo shqiptare – tashmë në rrotat e ideologjisë komuniste – i ushqenin me premtime për barazi, vëllazëri, drejtësi shoqërore dhe bashkim të trojeve etnike. Por kjo ishte vetëm maskë. Në realitet, vetë shtabet e Beogradit kishin hartuar skema të fshehta për t’i testuar dhe konsumuar shqiptarët në vijën e parë të luftës, nën justifikimin se ata duhej të provonin besnikërinë ndaj federatës së ardhshme jugosllave. Ishte një kalkulim i ftohtë: shqiptarët në front, të tjerët në prapavijë.

U nisën me mijëra nga Shqipëria, Kosova, Tetova, Gostivari, Presheva, Karadaku, Anamorava, Shkupi, Struga, deri nga malësitë e Dibrës. Djem të rinj, të varfër, por me zemër të pastër, me pushkë në krah dhe me besimin se po luftonin për një kauzë që kishte kuptim. U nisën me këngë lirie, duke trazuar shpresën se fundi i luftës do të ishte fillimi i një epoke të re për kombin shqiptar, ndonëse në horizont tashmë qëndronin re të zeza.

Mirëpo, në barkun e këtij “kali prej druri”, që ata e menduan si simbol të çlirimit, fshihej një tjetër realitet. Majorët provokatorë, komisarët e dërguar nga Beogradi, zyrtarët e UDB-së dhe të shërbimeve të tjera të fshehta jugosllave kishin qëllime krejt të tjera: të mbikëqyrnin çdo hap, të ndalonin çdo nismë shqiptare, të vinin në shënjestër çdo formacion që tregonte disiplinë apo trimëri të jashtëzakonshme. Sepse për ta, çdo shqiptar i arsimuar, i disiplinuar dhe i ndërgjegjshëm për identitetin e vet kombëtar, ishte një rrezik i ardhshëm për projektet e centralizimit serbo-jugosllav.

Fronti i Sremit ishte një fushë e hapur e rrafshët, një arenë luftarake mizore, ku tanket, artileria dhe avionët kishin përparësi absolute. Për një ushtar që vinte nga malet e Dibrës apo nga lugjet e Kosovës, kjo fushë ishte një dënim i heshtur. Vetë komandantët jugosllavë e dinin fare mirë se vendosja e shqiptarëve në vijën e parë të sulmit do të sillte mijëra humbje, por kjo nuk i shqetësonte. Përkundrazi, në dokumentet e tyre të brendshme, shpesh e konsideronin këtë si një mënyrë për të dobësuar elementin shqiptar dhe për të kontrolluar më lehtë trojet e tyre pas luftës.

Në këtë vallëzim tragjik, rolin e vet e luajti edhe Kominterni, me ideologjinë e tij ndërkombëtariste që propagandonte vëllazërimin midis popujve, por në fakt i shërbente interesave të Moskës dhe aleatëve të saj. Në këtë lojë, popujt e vegjël, sidomos shqiptarët, shndërroheshin në elemente të konsumueshëm. Ndërsa Stalini ndërtonte perandorinë e tij të frikës dhe Tito krijonte Jugosllavinë e tij të centralizuar, shqiptarët derdhnin gjak në Srem për premtime që nuk do të mbaheshin kurrë.

Në fushat e Sremit, nën shiun e plumbave, shqiptarët luftuan me trimëri. Luftuan sepse kjo ishte natyra e tyre, sepse në çdo betejë duhej të ndrinte nderi i familjes dhe i fisit. Luftuan për një liri që, edhe pse e mjegulluar nga propaganda, ishte e vetmja dritë që kishin në zemër. Gjeneratat e vjetra tregojnë se aty ranë shumë – të rinj që nuk e panë më kurrë shtëpinë, të qumështuar nga premtimet e mëdha që u shndërruan në zhgënjim të hidhur.

Kur mbaroi lufta dhe erdhi koha e llogarive, shqiptari e kuptoi se ishte përdorur. Beogradi mbajti nën administrim Kosovën, duke e konsideruar pjesë të pandashme të federatës jugosllave. Në vend se t’u njiheshin meritat, shqiptarët u trajtuan si popull që duhej survejuar e kontrolluar në çdo aspect. U ngritën gjyqe, u bënë ndjekje politike, u montuan procese, u burgosën qindra nacionalistë e intelektualë që besuan se liria do të vinte bashkë me fitoren. Në fakt, liria që u premtua, u shndërrua në një formë të re të robërisë – këtë herë nën petkun socialist, por me rrënjë të vjetra shoviniste.

Po kështu ndodhi edhe në Shqipëri. Regjimi i ri i Enver Hoxhës, duke u lidhur fillimisht me Jugosllavinë dhe më pas me Bashkimin Sovjetik e Kinën, e futi vendin në një rrugë të gjatë izolimi, varfërie dhe represioni, duke e përdorur historinë e luftës si justifikim për diktaturën e brendshme. Edhe aty, kontributi i shqiptarëve në Srem u deformua, u hesht, u manipulua. Sepse regjimet totalitare e kanë të përbashkët këtë: ata nuk kanë nevojë për të vërtetën, por për versionet e tyre të së vërtetës.

Megjithatë, ajo që mbeti përtej kësaj humnere zhgënjimi ishte forca shpirtërore e kombit shqiptar. Ky popull, i dërmuar nga luftërat, padrejtësitë dhe tradhtitë, nuk u thye. Nuk harroi as Kosovën, as Çamërinë, as të drejtën e tij për të qenë zot i vetvetes. Rrëfimet e Sremit mbetën si një testament i asaj periudhe ku shqiptarët provuan edhe një herë se mund të japin gjithçka, por nuk mund të humbasin identitetin e tyre.

Dhe sot, kur e shikojmë pas këtë histori, ndërtojmë figurën e vërtetë të asaj që ndodhi: një komb i vogël, që luftoi për liri në një fushë të madhe të manipulimeve ndërkombëtare; një popull që u mashtrua, por nuk u dorëzua; një tragjedi që u kthye në një thirrje për ndërgjegje, për vigjilencë dhe për kujtesë historike. Sepse kujtesa është arma e vetme që na mbron nga përsëritja e së njëjtës padrejtësi.

Fronti i Sremit nuk ishte vetëm një betejë ushtarake; ishte një provë e madhe morale, politike dhe kombëtare. Aty u pa fytyra e vërtetë e politikave kominterniste, u pa cinizmi i shteteve të mëdha, u pa qëndrueshmëria e shqiptarëve që shkon deri në vetmohim. Dhe kjo histori duhet të shkruhet, të ruhet dhe të dëshmohet, jo për hakmarrje, por për të mos lejuar kurrë që shqiptarët të përdoren si gurë lufte në planet e huaja.

Është shekulli i përplasjes së ideologjive të mëdha, i lindjes së shteteve artificiale, i zhdukjes së kombeve të vogla dhe i rikrijimit të hartave të reja politike, jo nga popujt, por nga zyrat e diplomacive të mëdha. Për shqiptarët, ky shekull nuk ishte thjesht kohë ndryshimesh; ishte kohë mbijetese. Mbi ta rënduan projektet e të tjerëve, ideologjitë e të tjerëve, luftërat e të tjerëve. Ata u kthyen në një masë e pafund mishnash njerëzore që duhej të mbushnin hendekët ku përplaseshin interesat e Lindjes e të Perëndimit.

Në Ballkan, ku historia rrjedh më shpejt se lumërat, shqiptarët u gjetën mes tre zjarreve njëherësh: nacionalizmave të fqinjëve, projektit kominternist të Moskës dhe projektit jugosllav të kontrollit të plotë. E megjithatë, narrativat zyrtare shpesh i zhveshën shqiptarët nga roli i tyre real, duke i paraqitur herë si pengesa, herë si rrezik, herë si shërbëtorë të verbër të një ideologjie a të një tjetre. E vërteta është më komplekse: shqiptarët u gjendën në një fushëbetejë të madhe ideologjike ku askush nuk u pyet për vullnetin e tyre. Ata ishin aty, por nuk ishin subjekte — shpesh ishin vetëm viktima.

Në këtë epokë heshtjesh të detyruara, ku fjala e lirë u burgos njësoj si trupi, ku identiteti kombëtar u konsiderua faj, dhe ku besnikëria ndaj vetvetes cilësohej tradhti ndaj shtetit, shqiptarët u futën në një rrugë të ngushtë, ku duhej të ecnin mes dy humnerave: nënshtrimit dhe zhdukjes.

Në betejat e Sremit, shqiptarët përballeshin me vdekjen, sëmundjet dhe shpërndarjen e njësive, ndërsa morali i tyre ngrihej dhe binte me çdo humbje dhe tradhti. Majori Pavle, një oficer nga Dibra me mendësi shoviniste dhe ziliqare, u shndërrua në simbolin e padrejtësisë dhe hakmarrjes personale, duke përçarë brigadat, duke shpërndarë informacion kundër shqiptarëve dhe duke ushqyer urrejtjen etnike. Ai nuk ishte thjesht komandant; ishte zëri i një politike që synonte ta shkatërronte çdo përpjekje shqiptare për autonomi dhe dinjitet kombëtar. Luftëtarët e Brigadës VII, të plagosur dhe të lodhur, megjithatë ruanin unitetin e brendshëm, duke bashkuar idealin e tyre për liri me përpjekjen për të mbrojtur shokët dhe territoret.

Dëshmitë e luftëtarëve si Adem Gllavica tregojnë se, pavarësisht kushteve të tmerrshme, ata nuk dorëzuan idealin kombëtar. Ai kujton: “Djemtë tanë ishin të rinj, të pashpresë për mbështetje nga komanda, por të vendosur të mos dorëzoheshin. Edhe kur tifoja dhe uria i shkatërruan trupat, shpirtërisht ata mbeteshin të patundur.” Avdyl Dura shpjegon se takimet me Shaban Haxhinë dhe Qamil Brovinën ishin të ndryshme nga ato me komandat e tjera: kishte mirëkuptim, bashkëpunim dhe një përpjekje për të ruajtur djemtë shqiptarë të vendosur në brigadë, duke shmangur humbjet e panevojshme.

Në këtë përzierje dhimbjeje, zhgënjimi, frike të brendshme dhe heroizmi, Brigada e VII-të e kuptoi se fitorja e kësaj lufte nuk do t’u sillte shqiptarëve asnjë dritë të re. Përkundrazi: me çdo ditë që kalonte, po bëhej gjithnjë e më e dukshme se mbijetesa e tyre në front ishte vetëm hyrja e tyre në një epokë të re të shtypjes së pasluftës. Dhe Pavle ishte profeti i zi i kësaj epoke.

Çdo ditë e kaluar në Srem shtonte një shtresë të re të tmerrit në shpirtin e shqiptarëve. Të gjithë e ndjenin atë boshllëk të pashpjegueshëm, si të ishte një vrimë e zezë që i thithte përpjekjet dhe idealet. Lavdia e madhe, ajo për të cilën kishin ardhur nga trevat e tyre, duke u nisur me shpresën e çlirimit të trojeve shqiptare dhe bashkimit të kombit, u kthye në një lojë të huaj pushtetesh, ku përfitimi i shqiptarëve ishte i parëndësishëm. Major Pavle, me tërbimin dhe mllefin e tij të fshehtë, e ushqente këtë boshllëk çdo ditë, duke i vënë pengesa të panumërta, duke shpikur disiplinë të tepërt, duke raportuar çdo shfaqje të vogël të dinjitetit shqiptar si shkelje e rregullave.

Megjithatë, në mes të këtij errësimi, mbijetesa dhe shpirti i shqiptarëve gjenin rrugë të fshehta për të shpërthyer. Një bisedë mes dy ushtarëve në vijën e parë, një reflektim i heshtur mbi kombin dhe moralin, mund të shndërrohej në heroizëm të vogël, në një akt që shpëtonte nderin. Ata kuptonin se pavarësisht nga humbjet, nga politika e dhimbshme e Pavlet, nga tradhtia e Beogradit dhe nga plani i Moskës që i trajtonte si vegla, ata mbaheshin gjallë nga vetëdija se po ruanin diçka të pavdekshme: nderin e shqiptarëve.

Në udhëtimin e tyre nëpër fushat e Sremit, momentet e izolimit dhe tmerrit ishin të shumta. Trenat e errët që i çonin drejt frontit ishin të mbushur me frymëzim dhe pasiguri. 48 orë të mbyllur, pa ushqim, pa ngrohtësi, me dhimbje dhe urrejtje që fillonin të lindnin midis tyre, ku çdo njeri pyeste veten: “A po shkojmë për luftë, apo për internim të heshtur?”. Kur mbërritën, brigadat shqiptare u përplasën me realitetin e pafajshëm të frontit: pluhuri, mortajat, e më e rënda, izolimi nga drejtimi i luftës që nuk i njihte.

…Kjo periudhë e Frontit të Sremit tregon më shumë se sa luftën kundër nazistëve. Tregon zgjidhjen tragjike të shqiptarëve, ku idealet kombëtare përplaseshin me makinerinë e shovinistëve të Beogradit, me strategjitë ruse, me realitetin e politikës dhe me dhimbjet e të qenit një komb i vogël që synon lirinë brenda botës së madhe. Tregon gjithashtu se sa e dhimbshme mund të jetë t’i besosh një ideali, duke dhënë gjithçka, dhe duke kuptuar se shpirti yt lufton përtej fushave të betejës, kundër urrejtjes së fshehur dhe zilisë së të tjerëve.

Fronti i Sremit nuk ishte vetëm një vijë e betejës fizike, por një front ku u përplasën shpresat kombëtare me strategjitë shoviniste, ku u vlerësua dinjiteti i shqiptarëve dhe u demonstrua se lufta për liri është gjithmonë më shumë se betejat që shihen në terren. Ishte një luftë që nuk përfundoi me flamur të ngritur, por me kujtesën e plagëve, me dinjitetin që nuk u shkel, dhe me përpjekjen e pashuar për t’u mbajtur gjallë në historinë e kombit.

…Majori Pavle ishte një nga figurat më të errëta të Frontit të Sremit për luftëtarët shqiptarë, edhepse e njihninin fytyrën dhe karakterin e tij keqbërës edhe eprorët tjerë shqiptarë si Nafi Sulejmani I Manastirit, Hasan Tuhini I Kërçovës dhe ata të cilët vinin me grada të larta nga arradhat nga Shqipëria. Emri i tij ngjallte një lloj frike të heshtur, një lloj ndjenja të pashpjegueshme që shtrihej përtej fushave të betejës, duke depërtuar në shpirtin e çdo trimi shqiptar. Ai nuk ishte thjesht një oficer; ai ishte mishërimi i zilisë, urrejtjes dhe hakmarrjes që burojnë nga shovinimi i thellë. Çdo urdhër i tij kishte një aromë përçmuese për shqiptarët, një urdhër që nuk kërkonte thjesht disiplinë, por një poshtërim të heshtur.

Pavarësisht kësaj, luftëtarët shqiptarë ruanin një moral të fshehtë të jashtëzakonshëm. Ata kuptonin se Pavle nuk mund të thyente shpirtin e tyre, as të fshihte guximin që lind nga ndjenja e dinjitetit kombëtar. Çdo përpjekje e tij për t’i degraduar, çdo akt shovinist, shërbente vetëm për t’i bërë shqiptarët më të vendosur. Reflektimi mbi figurën e Pavles ishte gjithmonë i dhimbshëm: ai nuk ishte thjesht një individ që përfaqësonte urrejtje personale, por një simbol i politikave të padrejta të një sistemi të madh, që përdorte luftëtarët shqiptarë për qëllime të huaja, duke i mohuar aspiratat e tyre kombëtare.

Në ditët e fundit të Frontit të Sremit, kur brigadat shqiptare u përfshinë në luftimet  drejt Zagrebit dhe pjesët e Bosnjës lindore, Pavle ishte gjithmonë aty, duke ndjekur çdo sukses dhe duke u përpjekur të marrë meritën, ose të fuste tension midis shqiptarëve dhe bashkëluftëtarëve të tyre. Por çdo urrejtje, çdo shantazh dhe çdo shpifje e tij u kthye në një test të karakterit shqiptar, një provë se sa larg mund të shtrihej trimëria dhe dinjiteti, një histori e shkruar me gjak, me lodhje dhe sakrifica, një histori që e shndërron betejën e frontit në një reflektim mbi fatin e një kombi dhe mbi qëndrimin e individit përballë padrejtësisë së madhe. 

SHABAN POLLUZHA – NDËRGJEGJJA E DRENICËS PËRBALLË FRONTIT TË SREMIT

I. Konteksti Historik: Midis Premtimit dhe Mashtrimit

Në fund të vitit 1944 dhe në fillim të vitit 1945, kur Lufta e Dytë Botërore po hynte në aktin e saj përmbyllës, Kosova gjendej në një udhëkryq dramatik historik. Strukturat partizane jugosllave, nën drejtimin e Josip Broz Tito, kishin konsoliduar pushtetin dhe po projektonin arkitekturën e Jugosllavisë së re federative. Në letër premtohej barazi ndërmjet kombeve; në praktikë, për shqiptarët e Kosovës po përgatitej një realitet tjetër.

Mobilizimi masiv i shqiptarëve për në Fronti i Sremit u paraqit si detyrim antifashist. Por për shumë shqiptarë, kjo thirrje kishte një tingull të dyfishtë: nga njëra anë idealizmi i luftës kundër nazifashizmit, nga ana tjetër dyshimi i thellë ndaj politikave centraliste të Beogradit.

Ndërgjegjja kundër Pushtetit

Figura e Shaban Polluzhës merr përmasa filozofike kur e shohim përtej rrethanave të momentit.

Çfarë është më e lartë: bindja ndaj një autoriteti shtetëror apo besnikëria ndaj ndërgjegjes?

Në traditën klasike të mendimit etik, që nga Antigona e Sofokliut e deri te konceptet moderne të rezistencës morale, qëndresa kundër një urdhri të padrejtë përbën akt të sovranitetit të brendshëm. Polluzha mishëron pikërisht këtë sovranitet.

Ai e ndjeu se liria e premtuar mund të shndërrohej në një formë të re nënshtrimi. Refuzimi i tij ishte një “jo” morale ndaj një politike që nuk jepte siguri për identitetin shqiptar në Kosovë.

Këtu qëndron madhështia tragjike e figurës së tij: ai nuk luftoi për pushtet, por për dinjitet.

 Kujtesa Historike

Mobilizimi për në Frontin e Sremit dhe ngjarjet që pasuan krijuan një traumë të thellë kolektive në Kosovë. Shumë shqiptarë të dërguar në atë front u ndjenë të zhgënjyer dhe të braktisur nga premtimet politike.

Në këtë sfond, qëndresa e Polluzhës u shndërrua në simbol të vetëmbrojtjes shoqërore. Ai përfaqësoi instinktin kolektiv të një populli që ndiente rrezik për ekzistencën e vet politike.

Sociologjikisht, figura e tij luan rolin e “mitit themelues të rezistencës” – një figurë që mishëron jo vetëm individin, por vetëdijen kolektive të një treve si Drenica, e cila historikisht ka qenë vatër e kryengritjeve dhe qëndresës.

Tragjedia dhe heroizmi

Përplasja e forcave jugosllave me forcat e Polluzhës në Drenicë përfundoi në mënyrë tragjike. Por tragjedia, në kuptimin klasik, nuk është humbje; është sublimim moral.

Shaban Polluzha u shndërrua në figurë që kapërcen kohën. Ai nuk mbeti vetëm komandant lokal; ai u bë simbol i një dileme historike që vazhdon të aktualizohet: si duhet të veprojë një popull i vogël përballë projekteve të mëdha politike që rrezikojnë ta zhdukin si subjekt?

Shaban Polluzha në Strukturën e Librit “Fronti i Sremit”

Figurë që shton faqet e historisë

…Figura e Shaban Polluzha qëndron në historinë e Kosovës si një nyje e fuqishme midis mitit dhe realitetit, midis epikës së maleve të Drenicës dhe tragjedisë politike të shekullit XX. Ai nuk është vetëm një personazh historik; është një simbol i një ndërgjegjeje kolektive që refuzoi të nënshtrohej para padrejtësisë, qoftë ajo e veshur me uniformë mbretërore apo me petkun ideologjik të internacionalizmit komunist.

Në fundin e Luftës së Dytë Botërore, kur Jugosllavia po rikonstruktohej mbi themele të reja politike nën udhëheqjen e Josip Broz Tito, shqiptarëve të Kosovës iu premtua barazi, vetëvendosje dhe respektim i të drejtave kombëtare. Mirëpo, realiteti politik i Beogradit, i ndikuar nga qendrat ideologjike të Lindjes, u shndërrua shpejt në një zhgënjim të hidhur. Politikat centraliste dhe kontrolli i hekurt i aparatit shtetëror, të mbështetura nga strukturat ushtarake dhe të sigurisë, shfaqën qartë synimin për ta nënshtruar Kosovën dhe për ta zbehur identitetin e saj shqiptar.

Në këtë sfond historik shpërtheu drama e njohur e Fronti i Sremit. Thirrja për mobilizimin e shqiptarëve drejt atij fronti nuk ishte thjesht një akt ushtarak; ishte një provë besnikërie ndaj një shteti që ende nuk kishte dëshmuar drejtësi ndaj tyre. Shumë shqiptarë, të dërguar në rrafshinat e largëta të Sremit, u ndjenë të tradhtuar – të përdorur si mish për top në një luftë që nuk bartte premtimin e lirisë së tyre kombëtare. Pikërisht në këtë çast vendimtar, Shaban Polluzha bëri zgjedhjen që do ta shndërronte në figurë legjendare.

Refuzimi i tij për të shkuar në Frontin e Sremit nuk ishte akt i thjeshtë mosbindjeje ushtarake; ishte një akt filozofik dhe moral. Ai e kuptoi se liria nuk mund të ndërtohej mbi mohimin e dinjitetit kombëtar. Në vend që të largohej nga Drenica, ai zgjodhi të mbrojë tokën e vet, njerëzit e vet, pragun e shtëpisë. Ky vendim shënon një moment të thellë ekzistencial: zgjedhjen midis bindjes ndaj një strukture shtetërore dhe besnikërisë ndaj ndërgjegjes kombëtare.

Luftimet në Drenicë morën përmasa të ashpra dhe dramatike. Forcat jugosllave, tashmë të konsoliduara, e trajtuan qëndresën e Polluzhës si kryengritje që duhej shtypur me çdo kusht. Por në aspektin estetik-historik, kjo përplasje nuk ishte thjesht një konflikt armësh; ishte përplasja midis dy vizioneve të historisë: njëri që synonte uniformizimin dhe nënshtrimin, dhe tjetri që kërkonte ruajtjen e identitetit dhe të drejtës për vetëvendosje.

Shaban Polluzha, në këtë kuptim, mishëron tiparin e heroit tragjik. Ai e dinte se përballja me një aparat shtetëror të organizuar do të kishte pasoja fatale. Megjithatë, zgjodhi qëndrimin, sepse për të historia nuk ishte thjesht rrjedhë ngjarjesh, por gjykim moral. Ai mbeti në Drenicë jo vetëm si komandant, por si ndërgjegje e gjallë e një populli që ndjente se po i rrëshqiste nga duart premtimi i lirisë.

Në planin filozofik, figura e tij shtron pyetjen thelbësore: a është më e vlefshme bindja ndaj pushtetit apo besnikëria ndaj së vërtetës së brendshme? Zgjedhja e Polluzhës dëshmon se liria e jashtme humbet kuptimin nëse sakrifikohet liria e brendshme. Ai nuk pranoi të bëhej instrument i një politike që nuk garantonte dinjitet për shqiptarët e Kosovës.

Sot, kur historia rishkruhet dhe rishqyrtohet, figura e Shaban Polluzhës kërkon një lexim të çliruar nga klishetë ideologjike. Ai nuk ishte kundër luftës antifashiste si ideal, por kundër instrumentalizimit të shqiptarëve në funksion të një rendi që nuk i njihte të drejtat e tyre. Në këtë dritë, mosvajtja e tij në Frontin e Sremit shfaqet si akt i vetëdijes kombëtare dhe si paralajmërim për rreziqet e politikave që e përdorin idealin për qëllime hegjemoniste.

Për librin tuaj “Fronti i Sremit”, figura e Shaban Polluzhës mund të shërbejë si bosht moral i rrëfimit: si kundërpeshë ndaj tragjedisë së atyre shqiptarëve që, të mashtruar nga premtimet e Beogradit, u gjendën në një front të largët, larg tokës së tyre dhe shpesh pa kuptuar se për çfarë po luftonin. Ai përfaqëson alternativën historike – zërin që tha “jo” në një kohë kur shumica u detyrua të thoshte “po”.

Në fund, Shaban Polluzha mbetet figurë që i shton faqe të reja historisë së Kosovës jo vetëm përmes pushkës, por përmes aktit të vetëdijes. Ai është kujtesë se historia nuk është vetëm kronikë e fitimtarëve, por edhe testament i atyre që guxuan të mbrojnë dinjitetin e tyre, edhe kur çmimi ishte tragjik.

Dimri i vitit 1945 zbriti mbi Drenicë si një heshtje e rëndë historike. Bora nuk ishte vetëm borë; ishte pluhur i kohës që po mbulonte premtimet e thyera. Nëpër kreshtat e Çyqavicës frynte një erë që sillte lajme mobilizimesh, urdhrash, marshimesh drejt veriut – drejt rrafshinave të largëta të Fronti i Sremit.

Por në odat e Drenicës, fjala kishte tjetër peshë. Aty nuk flitej për fronte të largëta; flitej për pragje shtëpish, për ara të djegura, për fëmijë që prisnin baballarët. Në atë hapësirë ku historia shpesh kishte ardhur me pushkë, u ngrit figura e Shaban Polluzha – jo si mit i krijuar nga koha, por si njeri që ndjeu mbi supe barrën e një zgjedhjeje vendimtare.

Ai e dinte se një marshim drejt Sremit mund të ishte rrugë pa kthim – jo vetëm për jetët e ushtarëve shqiptarë, por për fatin e Kosovës. Sepse ndërsa flitej për çlirim, në prapaskenë po konsolidohej pushteti i ri jugosllav nën udhëheqjen e Josip Broz Tito, një pushtet që për shqiptarët e Kosovës nuk jepte garanci për vetëvendosje.

Dhe kështu, në vend të marshimit drejt veriut, u zgjodh qëndrimi në jug – në Drenicë. U zgjodh toka përballë horizontit të largët. U zgjodh përgjegjësia përballë bindjes.

 Rrethanat Ushtarake: Nga Mobilizimi në Përplasje

Në janar 1945, forcat partizane jugosllave kërkuan mobilizimin e brigadave shqiptare nga Kosova për në Frontin e Sremit. Fillimisht, Shaban Polluzha pranoi mobilizimin formal, por situata në terren ndryshoi rrjedhën e ngjarjeve.

Raportimet për çarmatosje të dhunshme, për represion ndaj popullsisë civile dhe për veprime ndëshkuese kundër fshatrave shqiptare krijuan tension të menjëhershëm. Në këto kushte, kthimi i Polluzhës dhe i forcave të tij në Drenicë nuk ishte akt dezertimi klasik, por reagim ndaj një realiteti që kërcënonte popullsinë vendase.

Forcat që ai komandonte përbëheshin kryesisht nga luftëtarë lokalë, të lidhur organikisht me territorin. Ata nuk ishin trupa të shkëputura profesionale; ishin bij fshatarësh, vëllezër, kushërinj – struktura e tyre ishte njëkohësisht ushtarake dhe shoqërore.

Strategjia e Qëndresës në Drenicë

Pas refuzimit për të vazhduar drejt Sremit, përplasja me forcat jugosllave u bë e

Forcat e tij u shpërndanë në pika kyçe për të parandaluar depërtimin e shpejtë të njësive jugosllave. Megjithatë, përballë tyre qëndronte një aparat ushtarak i organizuar, me artileri dhe me një zinxhir komande të centralizuar.

Ndërsa forcat e Polluzhës mbështeteshin në motivim moral dhe në lidhje komunitare, forcat jugosllave vepronin me logjikën e shtypjes së një “kryengritjeje të madhe shqiptare” !

Luftimet dhe Rrethimi

Në shkurt 1945, operacionet ushtarake kundër forcave të Polluzhës u intensifikuan. Njësi të shumta jugosllave ndërmorën ofensiva të koordinuara për të izoluar Drenicën.

Në këtë fazë, luftimet morën karakter frontal dhe represiv. Përplasjet nuk ishin më vetëm taktike; ato kishin mesazh politik: çdo refuzim i autoritetit të ri do të shtypej me forcë.

Polluzha  kaherë e kishte  kuptuar se humbja ushtarake ishte e mundshme, por humbja morale do të ishte fatale për ndërgjegjen kolektive. Qëndresa e tij krijoi precedent: shqiptarët nuk ishin trupë e verbër mobilizimi; ata kishin vullnet politik.

Në këtë pikë, figura e tij kalon nga komandant lokal në simbol historik.

Rënia dhe Shndërrimi në Simbol

Fundshkurti i vitit 1945 shënoi shuarjen fizike të rezistencës së Polluzhës. Por rënia e tij nuk ishte zhdukje; ishte transformim.

Ai u bë pjesë e kujtesës kolektive të Drenicës dhe të Kosovës – një figurë që përfaqëson zgjedhjen e vështirë midis nënshtrimit dhe dinjitetit.

Në kontekstin e librit tuaj, kjo pjesë e historisë shërben si kundërpeshë dramatike ndaj tragjedisë së shqiptarëve të dërguar në Frontin e Sremit. Një pjesë marshoi drejt veriut me shpresë; një tjetër qëndroi në jug me dyshim dhe rezistencë.

Shaban Polluzha mbetet figurë që i shton historisë së Kosovës dimension moral. Ai nuk ishte thjesht protagonist i një kryengritjeje; ishte shprehje e një filozofie të qëndresës.

Nëse Fronti i Sremit për shumë shqiptarë përfaqëson tragjedinë e një shprese të thyer, Polluzha përfaqëson aktin e vetëdijes që refuzoi të bëhej pjesë e një iluzioni.

Ai mbetet simbol i një të vërtete të thjeshtë, por të fuqishme:
Liria pa dinjitet është vetëm një formë tjetër robërie.

AVDYL DURA I KAÇANIKUT – NË KRYQËZIMIN E IDEALEVE DHE TRADHTIVE HISTORIKE

Ese historiko-letrare për librin “Fronti i Sremit – Zhgënim i shqiptarëve”

Në historinë shqiptare ka figura që nuk u përkasin vetëm fshatrave të tyre, as vetëm maleve ku lindën e rritën emrin, por gjithë një brezi, gjithë një kohe të trazuar që thirret si një mal i gjatë ndërgjegjeje. Një nga këto figura është Avdyl Zenuni – Dura, i njohur në gjithë anët e Kaçanikut, Karadakut dhe më larg, deri në fushat e Bosnjës e Vojvodinës, ku i humbi gjurma në baltën e historisë, por ku fryma e tij mbeti si një dëshmi dhe si një plagë. Ai nuk ishte shkrimtar, nuk ishte tribun politik, as udhëheqës me diploma. Ishte njeri i odës shqiptare, i shkollës së oxhakut, i mësimeve të pleqve që ishin më të thella se çdo akademi dhe më të sinqerta se çdo traktat politik.

Lindi më 1893, në fshatin Duraj, aty ku rruga e ngushtë bjerret mes arave dhe pyjeve, dhe ku shpirti i njeriut brumoset në lirinë e malit dhe në nderin e fisit. Ishte fëmija i fundit i Zejnullahut dhe Hatixhes; vëllai i vogël i Hajredinit, Nezirit dhe Metës, pas motrës Fatime. Fëmijëri e varfër dhe e ashpër, por e ngrohtë me fjalët e pleqve që, në odën e tyre, flisnin për kohë të tjera, për rrënjët e kombit dhe për padrejtësitë që populli duhet t’i kapërcente duke mos i lënë kurrë pushkë dorës. Në atë shtëpi, mes asaj varfërie të ndershme, u mboll fara e një ndjenje që do ta udhëhiqte Avdylin gjithë jetën: mosnënshtrimi.

Kur u rrit, nuk mori shkollë të shtetit, por mori diturinë e arsyes dhe të nderit. Më shumë se librat, e mësuan plagët e kohës. Më shumë se teoritë, e mësuan britmat e nënave që qanin djemtë e vrarë nga ushtritë e huaja. Dhe kështu, Avdyli u bë pjesë e asaj plejade burrash të heshtur që ecin me nder dhe përballen me fatin.

Lufta e Karadakut – një fillim i ashpër

Kur erdhën horoghitë bullgare në Karadakun e Shkupit e deri në Anamoravë, ai nuk pati nevojë të thirrej. Ishte një nga ata shqiptarë që nuk dinë të presin urdhër për t’i dalë zot vendit. U bashkua me një grup shokësh nga Kaçaniku, Ferizaji, Vitia dhe fshatrat e Karadakut, duke mbajtur pushkën në shpatull si të kishte qenë pjesë e gjymtyrëve të tij. Luftuan me atë stilin e hershëm, të heshtur e të bindur se drejtësia nuk është luks, por e drejtë e natyrshme e njeriut.

Në atë kohë, forcat partizane të Brigadës së 16-të jugosllave lëviznin në zonë, duke u shfaqur si “çlirimtare”. Por Avdyli e kishte nuhatur rrezikun. Ai, bir i maleve, e dinte se kur dikush të vjen me shumë flamuj ndër duar, fshihet dikush tjetër që pret pas shpine. Ai e kishte të qartë se lufta nuk ishte vetëm kundër bullgarëve; armiku më i rrezikshëm ishte ai që vinte me emër çlirimi dhe me synime sundimi.

Në Karadak, nën atë qiell të ngarkuar me re lufte, Avdyli mësoi të kuptonte lojërat politike. Dhe mësoi se ajo që quhej “liri” shpesh fshihej pas një fytyre tjetër. 

SHABAN HAXHI DEMALIAJ  në kujtimet e tij, shkruan: “ Ne të dy Shabanët, unë dhe Shaban Polluzha, ishim dybinjake ne nje brigade, keshtu brigada jonë u kthye ne dy brigada binjake, njëra qendroi ne Kosove per t’u mbrojtur nga terrori i ri serb, kurse tjetra shkoi për në Srem të Serbisë. E mbeshteta megjithë zemer e shpirt veprimin e Shaban Polluzhës, per t’u kthyer ne Drenicë, per te mbrojtur shqiptaret nga terrori serb !”   

AVDYL DURA I KAÇANIKUT – KRYQËZIMI I SHPRESËS, IDEALEVE DHE TRAGJEDISË 

Fshati Duraj i Kaçanikut, me ato shtëpitë e ulëta prej guri, me oborret e mbushura me kumbulla dhe me shtegun që ngjitej drejt Karadakut, dukej si një vend i harruar nga Zoti, por i mbajtur fort prej njerëzve. Në odat e atij fshati, ku muret mbanin aromën e duhanit dhe të druve të pishës, burrat e moshuar rrëfenin legjenda dhe ngjarje të vërteta sikur të ishin një.

Aty, më 1893, u lind Avdyl Zenuni – Dura, fëmija i fundit i Zejnullahut dhe Hatixhes; i vogli i pesë fëmijëve. Në odën e babait, qysh foshnjë, dëgjonte rrëfime për bajraktarët, për kryengritjet e Kaçanikut, për luftërat kundër serbëve dhe bullgarëve. Dhe këto rrëfime nuk i humbnin në vesh; nguliteshin në shpirtin e tij si një farë që pret të shpërthejë.

Një natë dimri, kur bora e kishte zënë derën dhe tymi i oxhakut ngrihej drejt tavanit të errët, Avdyli i vogël po rrinte në prehër të gjyshit të tij. Ai tregonte:

— Besa e shqiptarit është flamuri i tij i parë, bir. S’ka shkollë që ia mëson këtë njeriut… asht prej gjakut.
Avdyli ngriste kokën dhe pyeste:
— Po pse duhet me luftu gjithmonë, gjysh?
— Se jemi të rrethuar prej armiqve që s’na donë liri. Po me pasë qëndresë, vjen dita jonë.

Ky dialog i thjeshtë u bë ligj në mendjen e Avdylit. Nuk kishte shkrim e këndim, por kishte një arsenal të fuqishëm: krenarinë, nderin dhe drejtësinë.

 KARADAKU – SHKOLLA E LUFTËS

Kur horoghitë bullgare zbritën në Malet e Karadakut, duke djegur fshatra e përzënë njerëz, Avdyli nuk e mendoi gjatë. Ishte rritur me ndjenjën e mbrojtjes. Në këto anë, të rinjtë nuk e mësonin pushkën; pushka i mësonte ata.

Një mëngjes të hershëm, ndërsa mjegulla shtrihej mbi livadhe si një pëlhurë e bardhë e trazuar nga erërat, Avdyli u takua me tre shokët e tij të fëmijërisë: Hysenin nga Kaçaniku, Shabanin nga Stagova dhe Limonin nga Runjeva. Të katërt mbanin pushka të vjetra – disa trashëguar, disa fshehur prej kohës së luftërave serbo-bullgare.

— Avdyl, po thonë se bullgari kanë hy në Lubishtë, – tha Hyseni, i lodhur nga ecja.
Avdyli vështroi majën e Karadakut.
— Na nuk presim. Kush hyn në shtëpinë e shqiptarit pa ftesë, del me gjak.
— A je gati?
— Qysh kam lindë gati jam.

Këto fjalë, të thëna me qetësi, treguan qartë se çfarë burri ishte.

Dhe luftuan. Luftuan me pritë, me goditje të befasishme, me përleshje të afërta. Karadaku u bë strehë dhe varr njëherësh. Në ato përpjekje, Avdyli u dallua si trim, por jo vetëm si trim — si njeri i drejtë dhe i matur. Ai nuk i linte shokët të hynin në rreziqe pa arsye; nuk e donte vdekjen kot. Ai e donte drejtësinë.

 MES DY FRONTESH – PARTIZANËT E BRIGADËS 16 DHE REZISTENCA SHQIPTARE

Në vitet 1943–44, ndërsa bullgarët tërhiqeshin, në zonë hynin forcat partizane të Jugosllavisë, Brigada 16, që pretendonte të ishte “çlirimtare”. Por shqiptarët e Karadakut e njihnin mirë gjarprin, edhe kur ndërronte lëkurën. Ata e kishin parë pushtetin serb, i cili, pas çdo “çlirimi”, instalonte robërinë.

Avdyli ishte nga të parët që e pa këtë.
Një mbrëmje, në odën e Durajve, erdhën disa partizanë me yje të kuq. Komandanti i tyre i tha:

— Ne luftojmë për vëllazërim-bashkim. Pas luftës, nuk do të ketë dallime mes kombeve.
Avdyli e dëgjoi me qetësi dhe u përgjigj:
— Fjalë të mira janë këto, por ne i kemi dëgjuar edhe më herët. E dimë si ka dalë puna.
Komandanti qeshi.
— Mos ki frikë, Avdyl. Tito është ndryshe.
— Unë s’kam frikë. Kam kujdes.

Ky kujdes do t’i shpëtonte jetën, por edhe do ta çonte drejt një rruge të re, tragjike.

 OFFICERËT SHQIPTARË NGA SHQIPËRIA – SHPRESA QË RINGJALLË SHPIRTIN

Në vjeshtën e 1944-s, në Kaçanik e nëpër fshatra u shfaqën oficerë shqiptarë që vinin nga Shqipëria, Tetova, Gostivari, Dibra. Ishin të rinj, me uniforma që shkëlqenin në diell, me sy që i digjte idealizmi. Flisnin shqip, premtonin liri dhe bashkim.

Turmat i prisnin si engjëj. Në odat e shqiptarëve hynin me respekt; flisnin për Enverin, për luftën antifashiste, për hapjen e një epoke të re.

Njëri prej tyre, kapiten K. nga Tirana, hyri në odën e Durajve. Me hapat e një njeriu që e ndjente veten pjesë të familjes shqiptare, ai u drejtua nga Avdyli:

— Vëlla, po të kërkojmë ty dhe burrat si ti. Po themi të vërtetën: lufta po shkon drejt fundit. Gjermanët janë drejt kapitullimit. Por, pas kësaj, vjen dita e madhe e shqiptarëve.
Oda heshti.
— Nëse fitojmë me forcat partizane shqiptare, do të kemi zë të fortë. Kosova do të jetë pjesë e Shqipërisë. Të gjitha trevat tona do të bashkohen. Kjo është ora jonë.

Avdyli uli kokën për një çast. Në sytë e tij u duk një flakë shprese që nuk ishte parë kurrë më parë.
— Nëse kjo është e vërtetë, atëherë jam me ju. Pushka ime është e kombit, jo e partisë.

Dhe kështu u nis rruga e tij drejt Brigadës së Shtatë Shqiptare. 

  NISJA DREJT SREMIT …

Në fillim të dimrit 1944, në fushat e Kaçanikut, dhjetëra e dhjetëra djem nga Tetova, Gostivari, Kërçova, Dibra, Kaçaniku, Ferizaji, Vitia e Kumanova u radhitën nën flamurin e Brigadës së Shtatë.

Udhëtimi drejt Sremit ishte i gjatë e i ftohtë. Rrugës, në netët plot shi dhe baltë, shqiptarët flisnin për ëndrra.

Një natë, pranë zjarrit, Hyseni i tha Avdylit:

— A po mendon se vërtet do të bashkohemi me Shqipërinë?
Avdyli, duke ngrohur duart, tha:
— Në këtë botë s’ka asgjë të sigurtë, por një gjë e di: këta oficerë flasin shqip dhe e kanë fjalën e burrit. Ne nuk jemi tradhtuar kurrë prej atyre që vijnë prej nesh.
Shabani shtoi:
— Po Tito, Tempo, Mugosha?
— Ata janë punë tjetër. Por ne s’po shkojmë për Titon. Po shkojmë për idealin tonë. 

FRONTI I SREMIT – KU HËNËS IU TREMB SHKËLQIMI !

Sremi i shtrirë, i lagësht, me baltën e zezë që të mbërthente këmbët, nuk kishte as hijen e maleve shqiptare. Aty, Brigada e Shtatë u vendos në vijën e parë, përballë gjermanëve të mirëarmatosur dhe të dëshpëruar.

Shqiptarët luftonin me zemër, por ndërkohë shihnin se serbët e malazezët rrinin prapa, si kolonelë të një ushtrie që dërgon të tjerët në vdekje. Kjo ishte strategji: spastrimi i heshtur i rinisë shqiptare.

Në një nga betejat më të ashpra, Avdyli u gjend mbështetur pas një barake të rrafshuar. Në krah të tij, dy djem nga Gostivari u rrëzuan të goditur.
Hyseni bërtiti:

— Avdyl, po na vrasin si qingja! Ku janë të tjerët?!
— Ne jemi vetëm. Atyre kështu u duhet.
— Po komandantët?!
— Luftojnë politikën prej zyrave, jo pushkën prej llogoreve.

Ai e dinte tashmë të vërtetën, por ishte vonë.

Brigada e Shtatë u rrallua. Djemtë ranë me qindra.
Idealizmi humbi, por nderi jo.

…Premtimi që lindi shpresë – Brigada e Shtatë Shqiptar

Në vitet 1944–1945, kur lufta po i afrohej fundit, disa oficerë shqiptarë që kishin ardhur nga Shqipëria, Tetova, Gostivari, Kumanova e Kosova nisën mobilizimin e aradhave shqiptare për t’i bashkuar në Brigadën e Shtatë Shqiptare. Premtimet e tyre ishin si flakë e ngrohtë në dimrin e gjatë historik të shqiptarëve: se pas luftës do të hapej udha e madhe drejt bashkimit kombëtar; se Kosova, Maqedonia perëndimore, Malësia e Preshevës dhe viset tjera etnike do të ishin pjesë e një Shqipërie të bashkuar.

Këto fjalë prekën zemrat e djemve të Karadakut dhe Kaçanikut. Në odat e Durajve, të Kaçanikut dhe përtej, jehonte premtimi se pas fitores do të hapej rruga nga Velesi e Manastiri e deri në detin Jon.

Edhe Avdyl Dura, që e kishte ndjerë mashtrimin partizan, u tundua nga sinqeriteti i atyre oficerëve shqiptarë. Ata flisnin shqip, vinin nga Shqipëria që në imagjinatën e çdo shqiptari të robëruar ishte simbol i lirisë. Ai nuk ishte njeri i ideologjive, por njeri i fjalës. Dhe besoi. Besoi sepse zemra e tij ishte më e pastër se politika.

Kështu, ai dhe shumë shokë nga Kaçaniku, Tetova, Gostivari dhe Kumanova u radhitën në Brigadën e Shtatë Shqiptare dhe u nisën për në frontin e ashpër të Sremit.

Fronti i Sremit – idealet përballë baltës së realitetit

Në fushat e Batajnicës dhe Sremit, shqiptarët u dërguan përpara në vijën e parë. Me pushkë të vjetra, me çizme të grisura, me flamuj imaginatash në zemër. Ndërsa ushtarakët e Titos, Tempo, Mugosha e Rankoviqi rrinin prapa, duke i dërguar shqiptarët drejt vdekjes me një cinizëm që do të zbulohej vetëm pas viteve.

Avdyl Dura luftoi me nder. Jo për komunizmin, jo për Jugosllavinë, por për atë ideal që ia kishin shitur si ëndërr: lirinë kombëtare. Ai ishte një nga ata që shihte para vetes jo flamurin me yll të kuq, por flamurin kuq e zi të prindërve të tij.

Kur gjermanët tërhiqeshin dhe fronti lëvizte, shqiptarët ranë me qindra. Shumë prej tyre as varre nuk kishin. Kjo ishte pjesa më e errët e planit: Tito kërkonte të zbrazte Kosovën nga një gjeneratë e tërë shqiptarësh që mund të mos i nënshtroheshin kurrë pushtetit të ri. Fronti i Sremit u bë varri kolektiv i mijëra shqiptarëve.

Avdyli mbijetoi frontin, por nuk mbijetoi dhimbjen e zhgënjimit. Kur e panë se premtimet ishin marrë nga era, shumë shqiptarë kuptuan se ishin përdorur si mish për top.

Kthimi në Kosovë – zhgënjimi që të vret më shumë se plumbi

Në pranverën e vitit 1945, kur u kthye në Kaçanik e Karadak, Avdyli nuk ishte më ai i pari. Në sytë e tij kishte lodhje, por edhe një dritë të dhimbshme zgjuarjeje. Ai e kuptoi se ideali ishte shfrytëzuar, se fjalët e oficerëve kishin qenë ndoshta të sinqerta, por u dogjën në skenarin e madh të Titos dhe Rankoviqit.

Kur Shaban Polluzha u kthye në Drenicë dhe u ngrit kundër partizanëve, Avdyli e kuptoi plotësisht lojën. E kuptoi se shqiptarët nuk do të çliroheshin. Se Jugosllavia e re ndërtohej mbi një strukturë shoviniste të maskuar me petkun e “vëllazërim-bashkimit”.

Ai nuk tradhtoi askënd. Ai vetëm e tha të vërtetën. E kjo ishte arsyeja pse pushteti i ri e pa si rrezik.

Arrestimi – tradhtia më e dhimbshme është ajo që vjen nga shqiptarët vetë

Në verën e vonë të vitit 1945, Avdyl Durën e arrestuan jo bullgarët e 1915-ës, as partizanët e Brigadës 16 me të cilët ishte përballur në Karadak. E arrestuan shqipfolësit e vënë në shërbim të pushtetit jugosllav komunist.

Kjo ishte goditja më e rëndë. Sepse një prangë e huaj është e rëndë, por një prangë e shqiptarit të vet është si gjylja që të thyen shpirtin.

Në hetuesi u përdorën të gjitha metodat: tortura, presioni psikologjik, shpifjet, skenarët e parapërgatitur. Kërkonin që Avdyli të pranonte akuza të paimagjinueshme, të pranonte se kishte tradhtuar luftën partizane, se kishte bashkëpunuar me gjermanët, se kishte sabotuar “çlirimin”.

Por Avdyli nuk pranonte. Ai mbante mend fjalët e pleqve të odës: “Nderi nuk shitet, edhe kur jeta blihet.”

Pushkatimi – heshtja e rënë si brymë mbi fatin e kombit

Avdyl Durën e pushkatuan bashkë me Ramë Bekën dhe shumë të tjerë. Trupat e tyre i morën dhe i ekspozuan në qendër të Ferizajt, si për të thënë se ky do të ishte fati i çdo shqiptari që do të guxonte të mbronte dinjitetin.

I njëjti skenar, i njëjti stil ishte përdorur pak më herët në Anamoravë kundër Hasan Ali Remnikut. Ishte një politikë e mirëfilltë terrori, e projektuar për ta thyer sedrën, krenarinë dhe shpirtin shqiptar.

Por ata që ekspozuan trupin e Avdylit nuk e dinin se historia nuk mbaron me një trup të vrarë. Historia vazhdon me emrin që mbetet dhe me kujtesën që nuk shuhet.

Avdyl Dura – shembull për brezat që vijnë

Historia e Avdyl Durës është pjesë e asaj tragjedie të madhe shqiptare ku njerëz të ndershëm u mashtruan nga premtime të mëdha, ku liria iu shit si ëndërr, por iu ofrua si kurth; ku shqiptarët e ndershëm u përdorën si mish për top, ndërsa drejtuesit e Jugosllavisë komuniste — Tempo, Mugosha, Rankoviqi — luanin me fatin e tyre si lojtarë cinikë të historisë. 

NJË DRAAMË  NË MALËT E SHUMADISË

…Udhëtimi i Brigadës VII Shqiptare drejt Frontit të Sremit filloi nga Shkupi dhe stacioni i trenit në Shidi, me një pritje të përzier mes shprese dhe frikës. Trenat e ngushtë, të mbushur me luftëtarë nga Skrapari, Lushnja, Korça, Berati, Tropoja, Kosova dhe Maqedonia, kalonin mbi fusha të gjera, me erë të ftohtë dhe pluhur, ndërsa mendja e secilit ishte e mbushur me kujtime të luftës që po shtrihej larg dhe ideale për çlirimin e trojeve shqiptare.

— “Ku po na çojnë vërtet? A është kjo luftë për kombin, apo për dikë tjetër?” — pyeti Halim Rexha nga Skrapari, duke vështruar shokët e tij.
— “Kemi ardhur për të luftuar kundër fashizmit, jo për të përdorur si instrument politik i Beogradit,” — iu përgjigj Adem Gllavica, duke reflektuar mbi kontradiktën midis detyrës kombëtare dhe manipulimeve politike të kohës.

Gjatë rrugës, shumë ushtarë u sëmurën nga kushtet e vështira, të tjerë humbën jetën nga tifoja dhe uri. Raportet e Shtabit të Divizionit 46 të Serbisë përshkruajnë humbje të konsiderueshme, por edhe vendosmërinë e luftëtarëve për të përmbushur misionin e tyre.

Mbërritja në Frontin e Sremit zbuloi zhgënjimin e madh: terreni i hapur, fortifikimet gjermane, urdhërat e padrejtë dhe keqbërja e oficerëve jugosllavë, ndër të cilët spikaste Major Pavle, i cili, duke përdorur origjinën e tij dibrane, ushtronte shovinism, keqbërje dhe hakmarrje ndaj luftëtarëve shqiptarë. Ai shpallte fajtorë ata për çdo humbje, duke i vendosur në pozicione të rrezikshme.

— “Këta shqiptarë s’kanë vend këtu! Do të na tregojnë kufijtë e tyre dhe kush komandon,” — deklaronte Pavle me zili dhe urrejtje.
— “Nëse nuk ka drejtësi, lufta jonë humbet kuptimin,” — përgjigjej Gjin Marku, komandanti i Brigadës VII, duke mbajtur mendjes rëndësinë e unitetit dhe dinjitetit kombëtar.

Betejat ishin të ashpra në Bratun, Srebenicë, Han Pjeskë, Rogativë dhe Knezhicë. Luftëtarët shqiptarë dalluan guximin dhe trimërinë e tyre, duke ruajtur pozitat strategjike dhe shpëtuar shokë të plagosur. Emra si Halim Sali Rexhja, Begzat Vuli, Shefki dhe Elez Jagodina, Habib Kaleshi, u bënë simbol i guximit shqiptar në këto beteja.

Dialogjet midis komandantëve dhe luftëtarëve ishin të ngarkuara me filozofi të thellë:

— “Shabani, pse nuk na lejon të qëndrojmë në Kosovë? Populli ka nevojë për ne,” — pyeti një luftëtar nga Kaçaniku.
— “Nëse largohemi, okupatori serb do të shkatërrojë çdo gjë që kemi ndërtuar. Por këtu, në Srem, nuk janë njerëzit tanë që komandojnë…” — përgjigjej Shaban Haxhia, duke reflektuar mbi dualitetin e detyrës kombëtare dhe politikës partizane.

Raportet e UDB-së dhe Shtabeve Operative dokumentojnë shpesh përdorimin e Brigadës VII si forca plotësuese, duke penguar çdo mundësi për veprim autonom dhe duke e izoluar komandën shqiptare.

Në këtë udhëtim, shumë ushtarë humbën jetën nga kushtet e vështira, sëmundjet dhe shpërfillja e komandës. Një pjesë e madhe e trupës, pavarësisht lodhjes dhe plagëve, vazhdoi të luftonte me guxim, duke treguar se morali dhe aspirata kombëtare ishin më të forta se çdo urrejtje ose tradhti politike.

— “Nëse humbasim njeriun tonë, humbasim edhe idealin tonë kombëtar,” — iu përgjigj komandanti Gjin Marku, duke mbajtur mendjes rëndësinë e sakrificës dhe dinjitetit shqiptar.

Politikat shoviniste të komanduara nga qendrat serbo-malazeze dhe të ushqyera nga doktrina kominterniste i kishin futur shqiptarët në vijën e parë të frontit. Ata luftonin kundër fashistëve me idealin e lirisë kombëtare, ndërsa komanda shoviniste jugosllave shihte te ta vetëm numra, instrumentë, jo njerëz me moral, nder dhe histori.

Shqiptarët nga Pollogu, Dibra, Struga, Kërçova, Gostivari e deri në Sanxhak, kishin hyrë në luftë me zemër, pa dilema. Ndër ta ishte edhe Teki Rexhepi – i rritur me besën, me fjalën e burrit dhe me idealin se shqiptari nuk lufton për t’i shërbyer të huajit, por për të mbrojtur nderin e tij.

Betejat në Grykën e Zabllaçes u zhvilluan me intensitet të jashtëzakonshëm. Luftëtarët shqiptarë përdorën terrenin malor për të mbrojtur njësitë e tyre, duke ndërthurur sulme të shpejta me pozicione mbrojtëse.

Major Pavle u përfshi në zjarrin e përbashkët dhe u rrëzua në Grykën e maleve, duke i dhënë fund planit të tij hakmarrës. Luftëtarët që ishin caktuar në rojen e vdekjes mbetën të gjallë, duke treguar forcën e unitetit dhe vendosmërinë shqiptare.

Mazar Lena, dëshmitar i gjallë i asaj kohe, e përshkruante si:

“Antishqiptar të hatashëm, njeri që i urrente shqiptarët dhe i provokonte sa herë t’i jepej mundësia.”

Pavle ishte produkt i një sistemi ku shqiptarët duhej të thyheshin, përçmoheshin, përdhënoheshin moralisht.

Në grykën e thellë të Zabllaçes, tre shqiptarë – Tekiu, Zabedini i Zhelinës dhe një djalosh nga Rakoveci – u caktuan në “rojen e vdekjes”. Urdhri dukej i zakonshëm, por kur Pavle i dorëzoi Tekiut mitralozin me municion qorr, që nuk qellonte, gjithçka u bë e qartë: ishte një kurth.

Dy shokët e tij, sipas zakonit shqiptar, ndanë me të nga municioni i tyre, pa bërë dysh.
Ky gjest vëllazërimi ishte grimca e parë e dritës në atë natë të errët.

Ndërsa shqiptarët ruanin me seriozitet grykën, Pavle, i dehur me Shlivovicë, i hipur në një kali të bardhë, me dy oficerë pas, u nis drejt tyre duke kënduar këngë çetnike e duke sharë nënën shqiptare.

Kur Tekiut i bërtiti “Stoj, pucam!”, Pavle jo vetëm që nuk ndaloi, por vazhdoi sharjet – një shenjë se ai e dinte se kush ishte në roje.
Dhe këtu lind pyetja e madhe e babait tim:

“Nëse është çetnik, si e di ai që unë jam shqiptar që po më shan nënën shqiptare?”

Kjo ishte çasti kur maska u rrëzua. Pavle nuk po bënte kontroll. Ai po vinte për ta poshtëruar dhe për t’i marrë armën shqiptarit në shërbim, për ta gjetur “në gjumë”, si në legjendat e vjetra të përçmimit.

Kur kali i bardhë i Pavles vezulloi nën dritën e hënës dhe kur oficerët nisën t’i afroheshin grykës, Teki Rexhepi mori një vendim që e bën historinë.

Ai qëlloi.

Breshëria e mitralozit u përzie me ulërimat, me hingëllimën e kalit dhe me oshëtimën e maleve të Shumadisë. Në atë natë që ende është gjallë në kujtimet e veteranëve, tre protagonistë të shovinizmit serbomadh ranë në vend.

PËRSE BABAI IM E VRAU MAJORIN PAVLE – NJË DRAMË E DINJITETIT SHQIPTAR NË MALËT E SHUMADISË

Historia e një kombi nuk shkruhet vetëm me fitore të mëdha apo humbje të mëdha. Ajo shpesh ruhet në çaste të errëta, në kthesa dramatike, në situata ku njeriu i thjeshtë përballet me padrejtësinë dhe tradhtinë dhe duhet të zgjedhë midis nënshtrimit dhe dinjitetit. E tillë është historia e babait tim, Teki Rexhepi i Çegranit, kalorës i Frontit të Sremit, i cili gjatë një nate të akullt në Zabllaçen e Shumadisë u gjend përballë një provokimi shovinist që synonte jo vetëm ta poshtëronte atë, por tërë shqiptarët e Brigadës së 7-të.

Politikat shoviniste të komanduara nga qendrat serbo-malazeze dhe të ushqyera nga doktrina kominterniste i kishin futur shqiptarët në vijën e parë të frontit. Ata luftonin kundër fashistëve me idealin e lirisë kombëtare, ndërsa komanda shoviniste jugosllave shihte te ta vetëm numra, instrumentë, jo njerëz me moral, nder dhe histori.

Shqiptarët nga Pollogu, Dibra, Struga, Kërçova, Gostivari e deri në Sanxhak, kishin hyrë në luftë me zemër, pa dilema. Ndër ta ishte edhe Teki Rexhepi – i rritur me besën, me fjalën e burrit dhe me idealin se shqiptari nuk lufton për t’i shërbyer të huajit, por për të mbrojtur nderin e tij.

Majori Pavle – imazhi i shovinizmit të vjetër

Majori Pavle, oficer i Brigadës së 7-të, ishte nga Dibra, por i njohur si shovinist i përbetuar, njeri i lig dhe provokator i pandreqshëm ndaj shqiptarëve. Ai fliste shqip më mirë se shqiptarët, thoshin bashkëluftëtarët, vetëm për ta përdorur atë si armë për nënçmim.
Mazar Lena, dëshmitar i gjallë i asaj kohe, e përshkruante si:

“Antishqiptar të hatashëm, njeri që i urrente shqiptarët dhe i provokonte sa herë t’i jepej mundësia.”

Pavle ishte produkt i një sistemi ku shqiptarët duhej të thyheshin, përçmoheshin, përdhënoheshin moralisht.

Nata e Zabllaçes – kur kurthi u bë i dukshëm

Në grykën e thellë të Zabllaçes, tre shqiptarë – Tekiu, Zabedini i Zhelinës dhe një djalosh nga Rakoveci – u caktuan në “rojen e vdekjes”. Urdhri dukej i zakonshëm, por kur Pavle i dorëzoi Tekiut mitralozin me municion qorr, që nuk qellonte, gjithçka u bë e qartë: ishte një kurth.

Dy shokët e tij, sipas zakonit shqiptar, ndanë me të nga municioni i tyre, pa bërë dysh.
Ky gjest vëllazërimi ishte grimca e parë e dritës në atë natë të errët.

Ndërsa shqiptarët ruanin me seriozitet grykën, Pavle, i dehur me Shlivovicë, i hipur në një kali të bardhë, me dy oficerë pas, u nis drejt tyre duke kënduar këngë çetnike e duke sharë nënën shqiptare.

Kur Tekiut i bërtiti “Stoj, pucam!”, Pavle jo vetëm që nuk ndaloi, por vazhdoi sharjet – një shenjë se ai e dinte se kush ishte në roje.
Dhe këtu lind pyetja e madhe e babait tim:

“Nëse është çetnik, si e di ai që unë jam shqiptar që po më shan nënën shqiptare?”

Si një trim i guximshëm që ishte. mori një vendim që  bëri historinë.

AE vu mitralozin në sy, Pavla dukej në shënjestër dhe e qëlloi.

Breshëria e mitralozit u përzie me ulërimat, me hingëllimën e kalit dhe me oshëtimën e maleve të Shumadisë. Në atë natë që ende është gjallë në kujtimet e veteranëve, tre protagonistë të shovinizmit serbomadh ranë në vend.

Kjo nuk ishte qitje kundër eprorit të tij.
Kjo ishte mbrojtje e nderit.

Taip Taipi, Hasan Tuhini, Nafi Sulejmani e shumë të tjerë e dinin se Tekiun po përpiqeshin ta flijonin për t’ia shuar zërin.

Por këtë herë, shovinizmi nuk fitoi.

Brigada shqiptare mbrojti një shqiptar. 

                                      ***

… Teki Rexhepi më pas, maleve niset për  në Shqipëri, ishin më shumë se veprime ushtarake. Ishin kapituj të një eseje të gjallë mbi ndërgjegjen historike: çdo hap, çdo betejë dhe çdo sakrificë ishte një rrëfim për kombësinë, për respektin ndaj shokëve dhe për mbijetesën morale të një populli që nuk pranoi të shuhet.

Tekiu i mbijetoi natës së Zabllaçes, Frontit të Sremit dhe presioneve të komandës. Por rruga e tij pas luftës ishte plot me kurthe, survejim, ndjekje të UDB-së, sidomos për shkak të qëndrimit të tij në Shqipëri dhe lidhjes me patriotë si Muharrem Bajraktari, Hamëz Rexhepi e të tjerë.

Megjithatë, babai im mbeti i pathyer. Eci me nder, i heshtur, i drejtë.
I sfidoi informatorët, intrigat dhe poshtërimet.
Dhe mbijetoi – sepse e vërteta ishte mjeti i tij i vetëm.

Por, përse e vrau babai im majorin Pavle?

Sepse ishte njeri i drejtë.
Sepse nuk pranonte poshtërimin.
Sepse shovinizmi kërkonte ta përkulte, t’ia thyejë dinjitetin.
Sepse Pavle e kishte kthyer armikun e jashtëm në provokim të brendshëm.
Sepse ai, shqiptari, ishte në prag të kurthit dhe humbjes së nderit.

Në thelb, babai im bëri atë që bën një burrë kur historia e vë në qoshe:

– zgjodhi dinjitetin para frikës,
– nderin para jetës,
– lirinë morale para nënshtrimit fizik.

Ngjarja e Zabllaçes nuk  ishte  thjesht një episod lufte.
Ajo është një metaforë e qëndresës shqiptare në shekuj:

– aty ku shqiptarët përdoren, ata refuzojnë të zhduken;
– aty ku përçmohen, ata ngrihen;
– aty ku “mishi për top” bëhet strategji, shqiptari e kthen skenën në dramë të moralit. Dhe ai që ruan nderin, edhe kur bie, nuk vdes.
Përkundrazi, i jep kombit frymë, dinjitet dhe histori !

Treni i Jetës dhe Fronti i luftës ! 

Çdo kujtim i Sremit dhe i udhëtimit të gjatë përmes Banatës dhe Austrisë, të mbyllur në trenat e acartë, me uri dhe lodhje, u kthye në një metaforë të jetës shqiptare nën qeverisje të huaj. Ky udhëtim i dhimbshëm nuk ishte thjesht një betejë fizike, por një provë morale dhe ekzistenciale: të qëndrosh i bashkuar si popull, të ruash dinjitetin përballë padrejtësisë dhe të mos lëshoni pe përballë shantazhit dhe shovinimit.

Pikërisht këtu shfaqet dimensioni filozofik i historisë: shqiptarët e Frontit të Sremit, të zhgënjyer nga politika jugosllave dhe nga veprimet e Pavles, kuptuan se liria nuk mund të blihet me sakrifica të huaja; ajo duhej të rridhte nga forca e brendshme e kombit. Çdo humbje, çdo vdekje, çdo plagë, shërbente si një mësim për gjeneratat që do të vinin: që lufta për të drejtën kombëtare nuk mund të ndahet nga vetëdija për traditën, nga kujtesa historike dhe nga përgjegjësia ndaj të ardhmes së popullit.

Brigada VII nuk ishte vetëm një formacion ushtarak; ajo ishte simboli i rezistencës shqiptare, i një kombi që nuk u dorëzua përballë shovinistëve, ashtu siç nuk u dorëzua përballë pushtuesve të huaj. Luftëtarët e saj mësuan se patriotizmi nuk është vetëm heroizëm në fushën e betejës, por edhe durim përballë padrejtësisë, vendosmëri për të mos u përzier në plane që nuk kanë lidhje me kauzën e popullit dhe mençuri për të dalluar miqtë nga armiqtë e vërtetë.

Në këtë kuadër, figura e Major Pavles bëhet një metaforë e dhimbshme, por edhe mësim i qartë: shovinimi dhe politika e urrejtjes nuk mund të thyjnë shpirtin e një kombi, por vetëm e thellojnë vetëdijen e tij. Luftëtarët shqiptarë në Srem, të zhgënjyer dhe të lodhur, por të papërkulur, mbajtën në zemër një ndjenjë që ishte më e fuqishme se çdo armë: dashuria për kombin, për gjuhën dhe historinë e tyre, për tokën dhe të drejtën për vetëvendosje.

Kjo reflektim nuk ka vetëm dimension historik, por edhe një vlerë filozofike: ai na tregon se për të kuptuar vërtet fatin e një kombi, duhet të lexosh vuajtjet e individëve të thjeshtë, të ndjekësh udhëtimin e tyre të gjatë përmes sakrificës dhe padrejtësisë, dhe të kuptosh se uniteti dhe dinjiteti janë shpesh më të rëndësishëm se fitoret e përkohshme ushtarake. Shqiptarët e Brigadës VII nuk mundën të triumfonin mbi politikën e shovinistëve në Srem, por triumfuan mbi veten dhe mbi tradhtinë e heshtur të sistemit që i shfrytëzonte.

Në përfundim, Fronti i Sremit mbetet një kapitull i dhimbshëm, një kujtesë e përjetshme e zhgënjimit, por edhe e dinjitetit të një kombi. Historia e shqiptarëve të Brigadës VII nuk është vetëm rrëfim lufte; ajo është ese mbi drejtësinë dhe padrejtësinë, mbi forcën e shpirtit njerëzor dhe mbi vlerën e idealit kombëtar. Pavle dhe urrejtja e tij shërbejnë si kontrast, duke nxjerrë në pah madhështinë e rezistencës shqiptare.

…Sipas ligjeve të natyrës, sapo lindet njeriu dhe  marrim frymën e parë që na e fal Perëndia, nisim të ecim me ngadalë dhe kujdes, duke u luhatur nga gravitacioni, ecim dhe hipim në trenin e jetës — në vagonin e fatit tonë, të shkruar në heshtje nga ligjet e universit dhe misteret e Zotit. Binarët nisin të dridhen nën ritmin e një rruge që askush nuk e zgjodhi vetë, por që secili e jeton derisa rrotat e kohës na mbajnë mbi to.

Udhëtojmë mes dritës e mjegullës, mes batica-ve dhe zbatica-ve të shpirtit, mes ditëve që ngrihen ngadalë si agime të qeta dhe netëve që përplasen fort, si deti kur godet brigjet shkëmbore e të egra. Jeta është udhëtim — dhe det i trazuar — dhe njeriu është barkë e tren njëkohësisht: i lëkundur e i lidhur me tokën, duke kërkuar port e kthim, por gjithmonë në lëvizje.

Dhe pastaj… takojmë njerëzit e parë të udhëtimit tonë: vëllain, motrën, nënën, babanë. Zëra të dashur që na çojnë drejt dritës së parë, duar që na mbajnë në majë të botës, zemra që rrahin për ne para se të mësojmë të rrahim për veten. Besojmë se ata do të udhëtojnë pranë nesh gjatë gjithë rrugës, se treni i tyre është i pandarë nga yni. Por jeta ka ligjet e veta të natyrës dhe universi nuk pyet pritjet tona.

Një ditë, treni ndalon në një stacion që nuk e njohim; dera hapet në heshtje dhe prindërit zbresin. Ne zgjasim duart, por ata ecin drejt horizontit. Na mbetet vetëm zëri i butë i kujtimit dhe ngrohtësia që lëshuan në ndenjësen bosh pranë nesh. Ky është ligji i udhëtimit: askush nuk mban vend përgjithmonë.

Më vonë hipin të tjerë: vëllezër e motra, miq, dashuri që ndezin diell në shpirt, fëmijët tanë që bëhen arsye e çdo fryme. Disa prej tyre qëndrojnë gjatë, disa zbresin herët. Ka dashuri të mëdha që zbresin papritur, duke lënë një hapësirë më të madhe se praninë e tyre; ka njerëz që ndenjën pranë nesh kaq qetë, sa veç kur munguan e kuptuam peshën e tyre.

Në këtë tren ka të qeshura dhe lot, përshëndetje e lamtumira, çaste gëzimi që digjen si yje dhe mbrëmje të ftohta kur dritat shuhen dhe udhëtojmë në errësirë duke kërkuar dritën tonë të brendshme.

Suksesi i këtij udhëtimi nuk është sa larg arrijmë, por si udhëtojmë. Të dish të jetosh, do të thotë të ndërtosh paqe me ata që ndesh, të japësh mirësinë tënde, të mos mbash zemërime, të falësh para se koha të të falë ty, të duash pa frikë, të presësh pa padurim, të qëndrosh i pastër në një botë që shpesh ndot shpirtin.

Ne nuk e dimë në cilin stacion do të zbresim. Mund të jetë në mes të verës, mund të jetë në një natë të ftohtë dimri, në një kthesë të befasishme ose në një stacion të qetë që s’e kishim menduar kurrë. Prandaj duhet të jetojmë me dritë, të falënderojmë për çdo çast, të mbajmë zemrën të gjallë deri në frymën e fundit.

Sepse ditën kur të zbresim, ne nuk marrim asgjë me vete — veç kujtimeve që kemi dhënë. Shpresa është që në ndenjëset që lamë pas të mbeten fjalë të mira, buzëqeshje, dritë, dhe lutja që dikush, diku, të thotë:

“Ai ishte njeri i mirë, trim i guximshëm  dhe fisnik. Udhëtoi si duhej.”

Sot, unë falënderoj çdo udhëtar që ka qenë dhe është në trenin tim. Falënderoj ata që më mësuan, ata që më prekën shpirtin, ata që më sfiduan — sepse edhe sprovat janë pjesë e rrugëtimit. Falënderoj sidomos ata që rrinë pranë me zemër dhe besim, në gëzim dhe në heshtje.

Dhe nëse një ditë do të më duhet të zbres në stacionin tim të fundit, dua ta dini: jam mirënjohës që udhëtova me ju. Amaneti im është i thjeshtë: ruani nderin, dashurinë dhe kujtimin. Vazhdoni udhëtimin tuaj me dritë në zemër, me besim te Zoti, dhe mos harroni: jeta është udhëtim, jo posedim; frymë, jo pronë; dhuratë, jo e drejtë.

***

…Dhe dikur takohemi me njerëzit e parë…
Vëllezër, motra, nënë, baba.
Duart e tyre na mbajnë në majë të botës, na japin dritën e parë dhe mësojnë rrugën.
Besojmë se ata do të udhëtojnë gjatë me ne. Por jeta ka ligjet e veta.
Një ditë, treni ndalon në një stacion që nuk e njohim dhe prindërit zbresin.
Mbajmë kujtimin e tyre, ndërsa udhëtimi vazhdon.

…Disa zbresin herët, disa qëndrojnë gjatë…
Disa lënë hapësira të mëdha, disa aq të qeta sa nuk kupton mungesën e tyre.
Ky udhëtim është plot gëzime dhe hidhërime, pritje dhe lamtumira.

Pleqëria: Stacion reflektimi, ku shikojmë rrugën e kaluar dhe gjejmë paqe.
Përjetësia: Udhëtim pa fund, ku gjithçka që kemi dhënë mbetet si dritë dhe kujtim.

Dhe kështu, kur të mbyllet dera e trenit tim, unë veç do të kthehem në qetësi, si zog që gjen strehë në degën e përjetësisë, si dritë që nuk shuhet po rikthehet në Qiell tek Zoti . 

Hija e një krenarie në gjemë !) 

E mbaj mend, shpesh gjyshi më thoshte: “Biro, nuk duhet të hahet mishi i kalit, sepse kali me nxitim shkon në linjën e parë të Frontit të luftës, dhe vdes në beteja si një heroi.” Kjo fjali më është ngulitur në kujtesë që nga fëmijëria, një mësim i dhënë me zërin e urtë të një burri që kishte parë luftë, vuajtje dhe sakrificë.

… Në mes të rrënojave të një mendimi që zhurmon por nuk mendon, ku fjalët janë më të shpejta se veprat, e veprat më të zbrazëta se shpresat, shfaqet ai — Kali. i zi, i lyer nga pluhuri i historisë, me sytë që kanë parë më shumë se burrat që mendojnë se udhëheqin.

Apo, si një krijesë fisnike, është edhe si  ai kali i bardhë i legjendave të arbërit, si ai që i printe flamurit në ditët e ngritjes. Tani ecën në një fushë me baltë të re, përballë stuhive të betejave të Ballkanit, ku idealet janë zëvendësuar nga interesa, dhe beteja zhvillohet jo për liri, por për pushtet të përçudnuar. Dhe prapë, ai ecën. I heshtur. I palodhur.

Kalë lufte, jo për luftëra të reja, por si kujtim i lavdisë që kemi humbur.

Në shpinë nuk i qëndron më një Skënderbe. As një njeri me barrën e një populli. Mbi shpinën e tij ngjiten e zbresin njerëz që flasin për kombin si për një ndërmarrje që duhet menaxhuar. Ndërsa ai, kali, e ndjen çdo peshë të pabesë, çdo mashtrim që ngjitet e zbret mbi të si mbi një truall të duruar.

E si të mos qe ky,  simbol i fisnikërisë së harruar!?!

Në këtë cep të Ballkanit, ku gurët flasin më shumë se parlamentet, ku rrugët shpien gjithnjë rrotull dhe kurrë përpara, kali është një kujtim i gjallë i dinjitetit. I asaj kohe kur fjala “burrë” kishte peshë, dhe nderi nuk ishte vetëm një fjalë për fjalime festive.

Tani kali vrapon, por nuk ka më një drejtim. Ai është liria që s’e gjejmë dot, krenaria që nuk e mbajmë dot në shpinë. Kali është pasqyra që na rrëfen dhe tregon për të kaluarën dhe të tashmentur,  na tregon atë që kemi qenë — dhe çfarë s’jemi më.

Kali, pra, siç thash edhe më lartë,  kjo krijesë fisnike, ka qenë gjithmonë pjesë e pandarë e historisë sonë si shqiptarë.

për vetveten. Për trungun tim, për fjalët e gjyshit me flokë të bardhë si bora mbi Korab. Balli i tij me rrudha fliste më shumë se një libër historie. Ai ishte një kujtesë e gjallë e një kohe kur fjala kishte peshë, kur ndershmëria ishte virtyt, kur tradhtia ndëshkohej nga ndërgjegjja.

Sot, në një botë të rrëmbyer nga mashtrimi, politika është kthyer në një tregti të fëlliqur. Shqipfolës gjysmë-analfabetë, që vetëquhen politikanë, harrojnë se janë shërbëtorë të popullit dhe jo pronarë të tij. Ata nuk dinë për kalin e luftës, për djersën e malësorit, për gjakun e derdhur në emër të lirisë. Ata dinë vetëm për interesa, pazare, tradhti dhe zhvatje.

Kombet nuk rrezikohen vetëm nga armiqtë e jashtëm, por më shumë nga tradhtarët e brendshëm. Ata që shesin interesin kombëtar për karrige, për tenderë dhe për heshtje. Ata duhet të japin llogari. Duhet të dëbohen nga ndërgjegjja jonë kolektive.

Shqiptarët në Shqipëri, në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut dhe kudo në diasporë, nuk duhet ta konsiderojnë këtë një çështje periferike. Lufta për vlerat nuk është një betejë e kaluar. Ajo është gjithmonë aktuale. Dhe kur themi “luftë”, nuk nënkuptojmë armë – por mendim, fjalë, ndjenjë, qëndrim.

Shqipëria natyrale nuk është një ideologji, por një e drejtë e mohuar dhe një e ardhme që kërkon ndërgjegjësim dhe veprim. Bashkimi nuk bëhet me flamuj, por me mendje të ndritura, me zemra të pastra, me veprime konkrete që nderojnë të kaluarën dhe garantojnë të ardhmen.

Kritika është e shëndetshme. Portalet dhe mediat duhet ta lejojnë fjalën e lirë, sepse kjo është baza e çdo demokracie të vërtetë. Duhet të guxojmë të flasim, të tregojmë të vërtetat tona, sepse heshtja është armiku më i madh i përparimit.

Kali i luftës është një metaforë për të gjitha vlerat që po shuhen. Është nderi, është sakrifica, është besnikëria, është guximi. Nëse lejojmë që kali të zhduket, lejojmë që këto vlera të na braktisin. Dhe atëherë, do të mbetemi pa kujtesë, pa rrënjë, pa drejtim.

Prandaj, ta nderojmë kalin e luftës siç nderojmë dëshmorët, sepse ai është dëshmitari i heshtur i gjithë lavdisë sonë. Ta shkruajmë këtë histori, ta rrëfejmë me krenari, ta trashëgojmë brez pas brezi.

Në emër të nderit, të lirisë dhe të jetës me kuptim. Në emër të kalit të luftës, që vrapon drejt historisë me kokën lart dhe me shpirtin e lirë.

…Në faqet e trazuara të historisë shqiptare, mendimi politik dhe filozofik ka lindur jo në qetësinë e akademive, por nën trysninë e burgjeve, internimeve, shfarosjeve, heshtjes dhe flakëve të përvëlimit kombëtar. Ka qenë një mendim që nuk është ushqyer me luksin e teorive të huaja, por me gjakun e të rënëve dhe me frymën e mbijetesës.

Shqiptarët, si një ndër popujt më të vjetër të Ballkanit, e kanë mbajtur të gjallë qenien e tyre kombëtare përmes një filozofie të heshtur që përzihej me qëndresën, me nderin dhe me etjen për liri. Në çdo fije bari të kësaj toke, në çdo gur të kalave të lashta, ka zëra që flasin për përballjen e përhershme me pushtime dhe dhunë, me asimilim dhe mohim.

Nëpër shekuj, furtuna të egra ideologjike frynë mbi këtë tokë: otomanizmi me errësirën e tij shekullore, sllavizmi shfarosës me etjen për tokën tonë, e më pas komunizmi, një diktaturë ideologjike që ndaloi mendimin e lirë dhe e ktheu njeriun shqiptar në një vegël të bindur të partisë. Por asnjë regjim nuk mundi ta shkundë rrënjën e thellë të ndërgjegjes shqiptare, të përftuar nga historia, gjuha dhe gjaku.

Mendimtarët shqiptarë, nga Sami Frashëri , Faik Konica te Pashko Vasa, nga Noli te Migjeni, ishin jo vetëm përkthyes të ideve perëndimore në kontekst shqiptar, por edhe krijues të një filozofie autentike, që e ndërtoi vizionin për kombin mbi drejtësinë, dijen dhe dinjitetin.

Në vend të fatalizmit, ata predikuan veprimin; në vend të përuljes, krenarinë; në vend të urrejtjes, njerëzinë. Ata e panë kombin si një projekt etik, si një bashkësi që duhet të ndërtohet mbi kujtesën, por që gjithmonë duhet të shikojë nga e ardhmja.

Sot, mendimi filozofik-politik shqiptar është ende i plagosur nga padrejtësitë e së shkuarës, por nuk është i mposhtur. Ai është ftesë për ringjallje, për një vetëdije të re kombëtare që nuk kërkon vetëm mbijetesë, por drejtësi, zhvillim dhe bashkim shpirtëror.

Sepse kombi ynë, në të gjitha stinët e errëta të historisë, ka ditur të mos përkulej përpara erës me ngrica akulli. Ai ka marshuar përpara, me shikimin nga drita – nga liria.  

***

Fusha e Sremit si plagë e hapur e kujtesës shqiptare

Ka vende në histori që nuk janë veç hapësira gjeografike, por plagë të hapura të ndërgjegjes. Fusha e Sremit është një prej tyre.
Aty ku era fryn e ftohtë nga Danubi dhe shtrihet një horizont i pafund i kodrinave të buta, mijëra djem shqiptarë, të rritur me besimin te liria, u dërguan për të vdekur në një luftë që nuk ishte e tyre, nën premtimin e një lirie që kurrë nuk do ta shihnin.

Fronti i Sremit ishte fronti më i gjatë dhe më i përgjakshmi në territoret e Jugosllavisë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ishte një kufi i gjatë vdekjes, një vijë e ngjizur me politikë, mashtrim dhe gënjeshtra, ku shqiptarët u flijuan si mish për top, në një lojë të madhe gjeopolitike që në fund do t’i linte të tradhtuar, të heshtur dhe të harruar.

Shqiptarët u mobilizuan, u bindën e u shtynë të marshonin drejt një fronti që nuk kishte kthim. U nisën në kolona të gjata, nga të gjitha trevat etnike – nga Kosova, Pollogu, Presheva, Tetova, Struga e Dibra – në emër të një ideali të rremë: barazi dhe liri pas luftës, bashkim kombëtar e flamur.
***

…Historia jonë kombëtare ka shumë kapituj të lënë në hijen e heshtjes, por asnjëri nuk është aq i rëndë dhe aq i përgjakur sa kapitulli i Sremit.
Në hartën e madhe të Luftës së Dytë Botërore, Fusha e Sremit duket si një pikë e humbur në veri të Ballkanit; por për shqiptarët ajo është një varrezë pa gur, një fushë ku idealet u shtypën dhe ku u provua gjenocidi i heshtur ndaj një populli të tërë.

Në atë hapësirë të sheshtë, në ato kodrina që duken të pafajshme, u krye një nga mobilizimet më të mëdha dhe më tragjike të shqiptarëve.
Nuk ishte një mobilizim për Atdheun – ishte drejt një përgjakjeje të planifikuar, drejt një konsumimi të qëllimshëm të rinisë shqiptare.

Ata u mashtruan se lufta po i çonte drejt lirisë.
“Pas fitores ju pret barazia!”, – thoshin komisarët.
“Ju pret flamuri!”, – thoshin të tjerë.

Treni i Brigadës VII lëvizte ngadalë, por me një lodhje që i dukej pafund, nga Shkupi drejt Banatës. Gjatë 48 orëve, luftëtarët qëndronin të mbyllur, të shtrirë mbi dysheme të ftohta, me pak ushqim dhe ujë, duke ndarë mes tyre ndjesinë e një pritjeje të tmerrshme dhe panikut të fshehur. Adem Gllavica kujtonte: “Ishim si një trup pa kokë, ndërsa komanda si një kokë pa trup. Nuk e kuptonim se ku po na çonin. Pyetja e vetme që na mundonte ishte: ‘Ç’po bëhet me ne?’” Dëshpërimi shpërthente herë pas here, por ndjenja e dinjitetit dhe besimi në misionin kombëtar e mbanin trupin e lodhur në këmbë. Treni i mbushur me shqiptarë nga viset më të largëta të Shqipërisë, Kosovës dhe Maqedonisë, lëvizte ngadalë drejt Banatës dhe më pas drejt Frontit të Sremit. Çdo nga këto orë udhëtimi ishte një provë e durimit dhe besimit; të gjithë ndjenin ftohtësinë që depërtonte deri në palcën e kockave, urinë që kruante stomakun dhe frikën që lëvizte si hijë e zezë midis tyre. Luftëtarët ndanin mes tyre histori të fshatrave të lindjes, shpresat për çlirimin e trojeve shqiptare dhe ankthin për të ardhmen e pasigurt. Adem Gllavica kujtonte: “Ishim si një trup pa kokë, ndërsa komanda si një kokë pa trup. Nuk e kuptonim ku po na çonin. Pyetja e vetme që na mundonte ishte: ‘Ç’po bëhet me ne?’

Në Srem, beteja u zhvillua në fusha të hapura, ndërmjet lumit dhe kodrave, ku plumbat fluturonin pa dallim dhe ku shëndeti i luftëtarëve shqiptarë u përkeqësua nga tifoja dhe uria. Përballë tyre qëndronte figura e tmerrshme e Major Pavles – një burrë me sy të ftohtë, me një urrejtje të dukshme për çdo shqiptar që flinte nën flamurin e brigadës. Pavle përdorte çdo mundësi për të shtypur moralin e luftëtarëve, duke shpërndarë urdhra të padrejta, duke vendosur forca të pastra serbo-malazeze për të mbikëqyrur dhe duke bërë veprime hakmarrëse ndaj çdo shfaqjeje pakënaqësie. Luftëtarët shqiptarë, ndonëse të frikësuar, ruanin respektin për njëri-tjetrin dhe për idealin e tyre kombëtar: çlirimin dhe bashkimin e trojeve shqiptare.

Dokumentet e UDB-së dhe raportet e Shtabeve tregojnë se Brigada VII, e cila përbëhej nga kuadro nga Skrapari, Lushnja, Korça, Berati, Kosova dhe Maqedonia, ishte shpesh objekt presioni për të dhënë informacion dhe për të zbatuar urdhra që shpesh shkelnin besimin kombëtar. Në një raport të Divizionit 46 të Serbisë më 17 janar 1945 thuhej: “Njësitë shqiptare konsiderohen me shumë dezertorë dhe vrasës; duhet të mbikëqyren gjatë rrugës.”

Por midis ftohtësisë dhe urisë, mes plumbave dhe presionit psikologjik, djemtë e Brigadës ruanin gjallë shpresën për të ardhmen. Shaban Haxhia, komandanti i Brigadës së Shtatë Kosovare, me zgjuarsinë dhe durimin e tij, arriti të mbante bashkë luftëtarët shqiptarë, duke i shpëtuar nga shpërbërja dhe duke i futur në beteja ku dinjiteti dhe morali ishin më të rëndësishme se çdo urdhër i lëshuar nga Beogradi.

Për Shaban Polluzhën dhe luftëtarët e tjerë, çdo plagë në fushat e Sremit ishte një testament i sakrificës për të mbajtur gjallë ëndrrën shqiptare, një dëshmi e vuajtjes dhe e rezistencës morale.

Kur brigada mbërriti në Srem, realiteti i luftës u tregua i pamëshirshëm. Fushat e hapura, ku plumbat dhe granatat binin pa dallim, treguan një histori tjetër nga ajo që luftëtarët shqiptarë kishin imagjinuar. Shumë prej tyre ranë nga tifoja, lodhja dhe plagët e luftës, por megjithatë, morali dhe besimi në idealin kombëtar mbetën të paprekura.

Në mes të kësaj kaosi qëndronte figura e Major Pavles, oficerit shovinist dhe hakmarrës, i cili me urrejtje të dukshme ndaj shqiptarëve, shpërndante urdhra të padrejta dhe i mbikëqyrte luftëtarët me sy të ftohtë. Ai shfrytëzonte çdo mundësi për të poshtëruar ushtarët shqiptarë, duke i futur në rrethime të rrezikshme, duke ndarë forcat me arsye të paqena dhe duke i ekspozuar në beteja ku probabiliteti i mbijetesës ishte minimal. Luftëtarët ndienin peshën e tradhtisë dhe padrejtësisë, por ruanin krenarinë dhe dinjitetin që lidhej me idealin kombëtar: çlirimin dhe bashkimin e trojeve shqiptare.

Në këtë dramë historike, lidhja midis individit dhe kombit bëhet e dukshme në çdo hap: plagët e trupit dhe shpirtit, vuajtjet nëpër fushat e Sremit, humbja e shokëve, padrejtësitë e Major Pavles – të gjitha këto bëhen pjesë e një narrative më të gjerë mbi luftën e shqiptarëve për dinjitet, drejtësi dhe të drejtën për të jetuar si popull i lirë. Lufta bëhet metaforë për betejën e vazhdueshme të kombit, ku çdo individ ka një rol të pazëvendësueshëm në ruajtjen e identitetit dhe historisë.

Kur Brigada VII kthehet nga Fronti, ata e kuptojnë se fitoret ushtarake nuk mund të kompensojnë humbjet morale dhe politike. Por në këtë pikë lind edhe një reflektim filozofik i fuqishëm: sakrificat e individëve, pavarësisht nga dështimet dhe padrejtësitë e sistemit, janë të pavdekshme në historinë kombëtare. Ato krijojnë një trashëgimi morale dhe një shembull për brezat e ardhshëm. Lufta nuk ka mbaruar për shqiptarët; ajo ka marrë një formë tjetër, më të brendshme, ku secili duhet të vendosë midis kompromisit dhe dinjitetit, midis nënshtrimit dhe idealit të lirisë.

Eseja mbyllet me një reflektim mbi trashëgiminë e Brigadës VII dhe luftëtarëve të Frontit të Sremit: jo vetëm si pjesë e historisë së Luftës së Dytë Botërore, por si simbol i qëndresës shqiptare për identitet, drejtësi dhe bashkim kombëtar. Kujtimet, dokumentet, dëshmitë dhe episodet dramatike si ato me Major Pavlen formojnë një rrëfim të pandashëm, ku historia, filozofia dhe morali kombëtar ndërthuren. Në këtë rrëfim, secili lexues mund të ndiejë dhimbjen, humbjet, sakrificat, por edhe krenarinë dhe shpresën e një populli që nuk e humbet kurrë vetëdijen e vet kombëtare, edhe kur forcat e mëdha e shtypin dhe tradhtojnë.

…Në fshatrat e rrugës, popullsia civile serbo-malazeze i priste me urrejtje të trashëguar, me gurë e shpifje.

Shpesh, shqiptarët e rraskapitur vriteshin në mes të rrugës vetëm pse flisnin shqip.
Rrëfimet e të mbijetuarve tregojnë se shumë prej tyre u ekzekutuan para se të arrinin në Srem.

Kur më në fund arritën në Fushën e Sremit, djemtë shqiptarë nuk gjetën asgjë nga premtimet e propagandës.
Aty i priste realiteti më i ftohtë ushtarak:
në njërën anë ushtria gjermane e fortifikuar pothuajse në mënyrë të padepërtueshme; në anën tjetër – një ushtri jugosllave që i përdorte shqiptarët si mish për top.

Poshtë kodrave të Pozhegës, Shidit, Vukovarit dhe Novi-Sadit, djemtë tanë luftuan me atë që kishin – me pushkë të vjetra, me bomba dore, me zë.

Dhe zëri i tyre jehonte si bubullima:

“Kapeni me dorë!
Kapeni me dorë, more burra!”

Ishte thirrja e atyre që nuk kishin asgjë tjetër veç trupit.
Ishte britma e atyre që mezi mbanin shpirtin, por nuk dorëzoheshin.

Në istikame, lufta bëhej trup më trup.
Shpesh, shqiptarët sulmonin pa pritur urdhër.
Disa madje u futën në llogore gjermane pa armë në duar, duke u hedhur me trupa mbi pushkët e armikut.

Natën, era e Sremit hirrte mbi llogore.
Shiut i dukej sikur s’do t’i vinte fundi.
Balta ngrinte këmbët si plumb.
Në ato netë të gjata, zërat e të vrarëve nuk pushonin.

Një ushtar nga Tetova ka treguar:
“Kur binte nata, dukej sikur fusha rënkonte. Dëgjohej si një psherëtimë e gjatë – sikur toka vetë nuk i pranonte më të vdekurit.”

Bukë kishte pak.
Disa ditë radhazi hajmë një copë misri të fortë si guri.
Djemtë ndiqnin minjtë për të gjetur grimën e fundit të një ushqimi të mbetur.

Jahi Hasani nga Çegrani, një djalë i gjatë, syshqiponjë dhe i qeshur, u hodh drejt një istikami ku gjermanët mbanin pozicion të fortë.
Sytë e tij shkëlqenin, sikur po shkonte drejt një dasme, jo drejt vdekjes.

Në një gërmushkë pranë llogores, një oficer gjerman kishte zënë pritë.
E pa Jahiun, e mori në shenjë dhe e qëlloi.

Jahiu ra, si bie një pemë e drejtpërdrejtë, pa thënë asnjë fjalë.

Por pak metra më larg ishte babai yt, Teki Çegrani.
Kur pa rënien e Jahisë, në zemër i shpërtheu një zjarr që s’e shuante as vdekja vetë.
Ai ngriti pushkomitralozin, e mbështeti fort dhe lëshoi një rafal që copëtoi ajrin.

Gjermani u rrëzua aty ku ishte, me sy hapur, si i çuditur nga hakmarrja e menjëhershme e shqiptarit.

Kjo nuk ishte thjesht vrasje.
Ishte akt nderi.
Ishte hakmarrja e një shpirti të plagosur që nuk duron tradhtinë e vdekjes.

Sot, Jahiu rron në këngë, sepse fshati që këndon nuk harron.

Shqiptarët  që vajtën në Srem, kush me dëshirë e kush me dhunë, ishin dhe mbetën në analet e historisë figura më tragjike të luftës jugosllave.
Brenda tyre ndodhi një përplasje e heshtur:

– ideali kundër zhgënjimit,
– shpresa kundër realitetit,
– besa kundër politikës.

Shqiptarët në Srem nuk luftuan për Jugosllavinë.
Ata luftuan për një ide që i tejkalonte kufijtë politikë – luftuan për nderin.
Dhe është tragjike se pikërisht nderi i tyre u përdor kundër tyre.

Kur lufta mbaroi dhe ata të mbijetuar u kthyen në Kosovë e Pollog, gjëja e parë që panë ishte: uniformat serbe në çdo rrugë, në çdo komandë, në çdo institucion.
Nuk kishte barazi.
Nuk kishte falënderim.
Nuk kishte as emër për të rënët.

Ata që u kthyen, u kthyen të masakruar në shpirt.
U kthyen pa shokët, pa pëllumbin e bardhë të shpresës, pa drejtësinë që iu premtua.

Disa u burgosën.
Disa u ndoqën.
Disa u trajtuan si rrezik.
Dhe të gjithë u lanë në mëshirën e harresës.
Sremi është metafora e një populli të mashtruar.
Është prova se liria mund të përdoret si kurth, se idealet mund të shndërrohen në zinxhirë, se njeriu mund të vdesë për padrejtësi duke menduar se po lufton për drejtësinë.

Sot, kur kalon nëpër fushat e Sremit, nuk sheh asnjë varr me emër shqiptar.
Vetëm heshtje, vetëm erë.
Por kujtesa jonë nuk fshihet me erë.
Ajo është e skalitur në zemrën e popullit.

Sremi mbetet plagë, por është edhe një udhë e shenjtë e historisë.
Është vendi ku djemtë tanë u përpoqën të ngrihen mbi fatin.
Është vendi ku idealet e tyre u tretën, por dinjiteti i tyre jo.

Këta djem, këta burra, këta shqiptarë – e meritojnë librin tënd.
E meritojnë zërin tënd.
E meritojnë që emrat e tyre të shkruhen me shkronja gjaku.

Sepse kombet nuk maten me fitoren, por me kujtimin.
Dhe një komb që i kujton të rënët e Sremit është një komb që refuzon të zhduket. 

FUSHA E SREMIT – EPOSI  I SHQIPTARËVE

 Ja edhe një tojë pyetjesh të cilat kërkojnë përgjigje adekuate dhe shkencore nga historianët e mirfilltë të cilët dine të shkruajn ose rishkruajnë historinë e vërtwetë dhe të drejtë:
– Çfarë është liria si koncept i lindur, e për ne shqiptarët e i mohuar?
– Shqiptari midis idealit dhe mashtrimit historic
– Pse Jugosllavia kërkonte shqiptarë në Frontin e Sremit
– Strategjia ushtarake jugosllave: mbrojtja e Kosovës nga shqiptarët vetë
– Pse duhej “shteruar” rinia shqiptare në fronte të largëta
– Dokumentet e kohës dhe heshtjet e arkivave …

Kur dihet se liria është fjala më e lashtë që shqiptari këndon në këngët e tij.
Është një fjalë që s’ka pasur kurrë nevojë ta mësojë nga librat…
sepse është lindur me të.

Por historia e ka një zakon: ia merr njeriut atë që ai e ka me të drejtë.
Dhe pikërisht në atë çast, nis tragjedia, kur historia jugosllave e quante mobilizim, populli shqiptar e quante “rrugë pa kthim”.

Sepse Lufta e Sremit nuk është vetëm një betejë.
Është psikologjia e mashtrimit.
Është vdekja e shpresës.
Është prova e qëndresës.
Është dokumenti i një dhune të heshtur ndaj shqiptarëve.

E megjithatë, në mes të kësaj terrine,
dëshmia njerëzore e shqiptarëve mbetet e ndritur,
sepse ata luftuan me ndershmëri edhe kur i mashtruan,
sakrifikuan edhe kur i tradhtuan,
brohoritën drejt lirisë së tjetrit,
me shpresën se po i afroheshin lirisë së vet.

Kështu ndodhi  me shqiptarët në prag të Frontit të Sremit.

Po pse duhej Jugosllavia që shqiptarët t’i dërgonte në frontin më të vështirë?
A nuk kishte mjaft serbë e malazezë, mjaft sllavë të tjerë?

Dokumentet e brendshme të komandeve partizane dëshmojnë qartë:
serbët duhej të ruanin pozicionet në Kosovë,
ndërsa shqiptarët – të dërgoheshin sa më larg Kosovës.

Në terminologjinë e tyre administrative, kjo quhej:
“neutralizim i elementit irredentist shqiptar”.
Në praktikë: largimi i rinisë shqiptare drejt një varre të panjohur.

Pse partizanët jugosllavë – të cilët propagandonin vëllazërim-bashkim – kishin frikë nga shqiptarët?

Shqiptarët të mbushin vijën e parë të Frontit të Sremit, ndërsa brigadat serbo-malazeze të vendosen në Kosovë për ta rimarrë nën kontroll.

Në Shkup, në Prishtinë, në Nish, qarkullonin lista të koduara.
Në to, fshatrat shqiptare shënoheshin me ngjyrë të kuqe:
“material mobilizues”.

Rinia shqiptare u mashtrua me premtime të mëdha:
se po luftonin për lirinë e vet, se pas luftës do të bashkoheshin me Shqipërinë, se flamuri kuqezi do të valvitej i lire në Prishtinë, Tetovë, Shkup.

Kjo propagandë doli nga goja e udhëheqësve lokalë të Partisë, por ideologjia vinte nga qendrat jugosllave të kominternit:
“duhet t’i japim shqiptarit një ëndërr, që t’i marrim djersën dhe gjakun.”

Shqiptari besoi.
Sepse njeriu i ndershëm beson në fjalën.
Sepse ai s’e njeh dredhinë – derisa të digjet prej saj.

…Sot, arkivat e Beogradit dhe Podgoricës janë ende të mbyllura.
Dosjet për masakrat ndaj shqiptarëve mbahen si “sekrete shtetërore”.
Por ka dokumente të shpërndara, raporte të mbetura, kujtime të oficerëve gjermanë,
dëshmitë e të mbijetuarve shqiptarë.

Fronti i Sremit ishte terreni më i pafavorshëm për luftim:

i hapur, i rrafshët, i zhveshur nga pyjet, me istikame  të thella,

me linjë zjarri të pakufishme nga mitralozët gjermanë,

me artileri gjermane të pozicionuar në kodra,

me  pellgje të rrënuara që detyronin kalime të rrezikshme…

Shumë historianë sot i shmangin këto konstatime.
Por e kanë thënë vetë oficerët serbë të kohës, në kujtime dhe në biseda.

Njëri prej tyre, kolonel në rezervë, i lindur në Kragujevac, ka shkruar:
“Shqiptarët u dërguan në frontet më të vështira.
Numri i tyre pas luftës ishte dukshëm më i ulët.
Pra, çështja shqiptare u dobësua natyrshëm.”

Kjo ishte formula:
një popull i lodhur = një popull i bindur.

Shqiptari shkoi në Frontin e Sremit me idenë e lirisë kombëtare.
Por e gjeti veten në një luftë të huaj, në një baltë të madhe, duke mbrojtur kufijtë e atyre që nesër do ta shtypnin.

Atë dimër, fshatrat shqiptare nuk i zgjonin këngët e hoxhallarëve a zërat e gjelave, por trokitjet e drunjta të çizmeve të ushtarëve të brigadave jugosllave.

Natën para mobilizimit, shumë djem nuk flinin fare.
Nënat i rrinin pranë, u rregullonin rrobat, u qepnin në xhep një copë letër me emër e mbiemër, “që të dallohet djali im po t’i ndodhte gjë”.

Një nënë nga Çegrani, Rukia, kujtohej deri në pleqëri:

“Djali im, Jashari, nuk m’i hante ato dy kafshata bukë.
Më shikonte si me sytë që luten, e unë nuk kisha ç’t’i thosha.
Ajo natë ishte si nata e mortit, vetëm se nuk e dinim se cili po vdiste.”

Baballarët rininin të heshtur.
Nuk qanin.
Shqiptari nuk qan para djalit.
Por duart e tyre dridheshin, një dridhje që nuk e fshihnin dot.

Një rrëfim nga familja Hasani tregon:

“Jahiu ynë, ai trimi, atë natë kërkoi të dilte pak jashtë.
U ul te porta e shtëpisë dhe rroi aty një orë.
Thanë se e panë të fliste me vete.
Ishte 22 vjeç…”

Në Pollog, në Çegran, në Vrapçisht, në Grushticë, në Poroj, në Trebosh, në Shipkovicë – ishte e njëjta skenë: një natë e gjatë lamtumirash që askush s’deshi t’i jepte emër.

…Në agimin e ftohtë të 12 janarit, njësi të brigadave jugosllave hynë në fshatra me listat në duar.
Nuk kërkuan vetëm luftëtarë – kërkuan trupa, djem të rinj, krahë të fortë.

Në Çegran hynë pesë ushtarë, të udhëhequr nga një toger malazez, i quajtur Radovan. Me vete mbante listën e mobilizimit.

“Hajde, ne  zadrzavajte!”, bërtiste duke goditur derë më derë.
(Dilni, mos me  u vononi!)

Kur hyri në shtëpinë e Tekiut, gjeti aty katër djem.
Ai i njohu, sepse kishte qenë më parë me repartet e brigadës në Gostivar.

Tekiu, babai i ardhshëm i asaj historie që do të ruhej brez pas brezi, e kujtonte kështu:

“Na u drejtua si të ishim hiç.
Na tha: ‘Kosova duhet çliruar. Ju shqiptarët duhet të jeni të parët.’
Ishte cinik. Ne e kuptonim mashtrimin, por s’kishim rrugë tjetër.
Na morën djemtë si me forcë bagëtinë.”

Në shumë fshatra, djemtë u nxorën nga shtëpitë pa u lejuar të merrnin as ushqim, as rroba të trasha.

Në Dibër, një baba u mundua të fshihej me djalin në stogun e kashtës.
Ai kujtonte:

“Kur i dëgjova ushtarët që po vinin, i thashë djalit:
‘Mos lëviz, bir. Nëse na gjetën, mbaruam.’
Dhe ashtu ndodhi. E gjetën.
Ma rrahën para syve, më thanë: ‘Kush nuk shkon, pushkatohet.’
Djali më tha veç një fjalë:
Babe, ma fal që s’isha më i fortë.”

Këto nuk janë thjesht rrëfime. Janë plagë.

Kolonat e djemve shqiptarë shkonin nëpër rrugët e akullta, me çizme të vjetra, me rroba të pambrojtura.
Shumë prej tyre ishin pa moshë për pushkë.
Të tjerë s’kishin parë luftë kurrë.

Një i mbijetuar nga Tetova tregonte:

“Shkonim në heshtje.
Të gjithë e kishim mendjen te shtëpia.
Te nënat tona që ndoshta po qanin tani.
Te motrat që po qepnin shaminë e zezë.
Te vëllezërit e vegjël që nuk e dinin se nuk do të ktheheshim.”

Një grup çegranasish udhëhiqej nga Teki Çegrani – ai që më vonë, në Fushën e Sremit, do t’i merrte hakun shokut të tij Jahiut.

Njëri prej djemve, Mazar Lena i Strugës, thoshte:

“Tekiu na mbante me zemër.
Ne ishim djem, ai ishte burrë.
E dinim se te ai kishim shpirt.”

Në trekëndëshin Gostivar–Tetovë–Kërçovë rruga u mbush me kolonë mbi kolonë.
Në Prizren mbërritën qindra, pastaj mijëra shqiptarë.

Një ushtar serb në stacionin e Prizrenit tha:

“Po na i sillni shumë.
Shumë!
Kush do të kthehet nga këta?”

Kjo ishte fjalia më e sinqertë që shqiptarët dëgjuan atë ditë.

Në oborrin e kazermës, djemtë shqiptarë u rreshtuan në formacione, u çarmatosën (ata që kishin armë), u regjistruan me numra dhe jo me emra.

Një oficer malazez, duke kontrolluar listat, pyeti një djalë çegranas:

— “Kako se zoves?” (Si quhesh?)
— “ Çelë. Çelë Xhaferi”
— “Aha, Çelo? A, dobro.” (Aha , Çelo? Mirë.)

Emri i tij u shkrua gabim. Ashtu siç do të ndodh gabim edhe ndaj fatit të Tekiut nga Çegrani, të cilit majori shovinist, Pavle i Dibrës, i cili fliste shqip, por i urente shqiptarët, përgatiti kurth hakmarrse ndaj djaloshit nga Çegrani duke urdhëruar të shkonte me një grup shqiptarësh në vendin e quajtur Zablla@çe të Shumadisë, ku bëhej Roje vdekje, sepse aty do të kalonin një hordhi çetnikësh… Por, nga se shqiptari ishte në të drejtën e Zotit, Pavla e gjeti vdekjen !
Historia e jetës së tij do të shkruhej po ashtu.

                                                          ***

Në trojet e Çegranit dhe rreth tij, aty ku kodrat ngriten butë si kujtime të vjetra dhe lumenjtë rrjedhin qetë si psherëtimat e njerëzve të heshtur, është rritur një brez burrash e grash, që kurrë nuk e kanë pasur të lehtë të gëzojnë të drejtat që Zoti ua ka falur bashkë me lindjen. Jeta e tyre ka qenë një udhëtim i gjatë, shpesh i mundimshëm, por gjithmonë i mbajtur më këmbë nga një besim i thellë se dinjiteti i njeriut nuk falet e nuk shitet, por mbahet me mund, durim dhe guxim.

Fisnikëria e tyre nuk ishte as pasuri, as lavdi, por një dritë e brendshme që i shoqëronte kudo – në arat e djersitura me shpatulla të përkulura, në shtegtimet e largëta për bukën e gojës, në heshtjet e gjata kur padrejtësia trokiste në portat e fshatit, dhe në ngritjen e syve drejt qiellit për të mos lejuar që shpresa të shuhet.

Këta njerëz, vegjëli e thjeshtë, rritën në zemrat e tyre një guxim që nuk shpërtheu asnjëherë me bujë. Guximi i tyre ishte i heshtur, i natyrshëm, i lindur nga përballja e përditshme me mungesën, me padrejtësinë, me shtypjen dhe me skamjen që shpesh ua ndiqte hapat si një hije e përhershme. Por ata nuk u dorëzuan. Sepse e dinin se njeriu i urtë, edhe kur e kanë zhveshur nga e drejta, sërish ngrihet mbi padrejtësinë – ashtu siç ngrihet dielli çdo mëngjes mbi dheun që e ka lagur nata.

Në këtë udhëtim të gjatë, të mbushur me sprova, ata mbanin me vete një fjalë të urtë që e shoqëronte brezni pas brezi: liria dhe e drejta lindin bashkë me njeriun. Asnjë pushtet, asnjë shtrëngim, asnjë forcë nuk mund ta fshijë nga zemra njerëzore këtë të vërtetë të vjetër sa vetë jeta. Por realiteti shpesh i mundohej ndryshe: njeriu që lind me të drejtë, jo gjithmonë ka mundësi ta gëzojë atë. E drejta shpesh mbetet e shkruar në letër, ndërsa jeta e thjeshtë kërkon luftë të përditshme për ta ruajtur.

Në fshatrat e vegjëlisë, sidomos në Çegran, kjo luftë ishte një përditshmëri pa bujë, por e mbushur me dinjitet. Aty ku shtëpitë rrinë ende me themele të vjetra, muret janë dëshmitarë të një epoke ku njerëzit, ndërsa përkuleshin nga barra e jetës, nuk u thyen kurrë në shpirt. Aty ku burrat e gratë punonin tokën me duar të forta dhe zemër të butë, fisnikëria ishte mënyrë jetese, jo dekor.

Në kohë të vështira, kur trazirat politike përplasnin valët e tyre edhe në brigjet e këtyre fshatrave të qeta, njerëzit e thjeshtë ishin mbrojtësit e parë të vlerave njerëzore. Ata nuk kishin shkolla të larta, as libra të trashë për t’ua treguar rrugën. Kishin vetëm ndërgjegjen si busull dhe traditën si strehë. Kishin një besë që nuk thyhej, një fjalë që nuk peshohej me interesa dhe një guxim të heshtur që nuk kërkonte duartrokitje.

Udhëtimet e tyre të gjata – herë në kurbet, herë në kërkim të pak më shumë dinjiteti – linin pas plagë në shpirtrat e tyre, por edhe gjurmë të fuqishme të qëndrueshmërisë. Njerëzit e Çegranit dhe fshatrave përreth e dinin se jeta nuk është gjithmonë e mëshirshme. Por i qëndronin asaj me kokën lart, si ata lisa të vjetër që përkulen nga stuhia, por nuk dalin nga rrënjët.

Ata që angazhoheshin në radhët e vegjëlisë nuk e bënin këtë për ndonjë pushtet apo përfitim. Ata e bënin sepse kishin një ndjenjë të thellë se njeriu është i lindur për të qenë i lirë, se dinjiteti është e vetmja pasuri që nuk duhet humbur, edhe kur ke humbur gjithçka tjetër. Dhe kjo ndjenjë e brendshme i shtynte të flisnin, të këshillonin, të ndërhynin, të mbrojnë tjetrin, të ngrihen kundër padrejtësive të vogla e të mëdha.

Dhe kështu, historia e tyre nuk është histori e madhe me emra udhëheqësish apo data revolucionare. Është histori e njerëzve të thjeshtë, që me punën e tyre, me heshtjen e tyre, me durimin e tyre, kanë mbajtur të gjallë një të vërtetë që bota shpesh e harron: se liria fillon brenda njeriut.

Babai im, Teki Rexhepi i Çegranit, ishte shembulli më i gjallë i kësaj fisnikërie që buronte nga toka, nga tradita dhe nga ndërgjegjja e një njeriu që kishte parë shumë udhë, shumë male, shumë shtigje, por asnjëherë nuk e kishte humbur drejtimin e shpirtit. Që në rininë e tij të hershme, ai kishte ecur maleve, kishte kaluar sukat e Sharrit e të Korabit, kishte zbritur në kalanë e Dodës dhe pastaj kishte marrë përmes Lumës e Tropojës, duke hyrë e duke dalë në Shqipëri me atë guximin burrëror që nuk e mbajnë në zemër njerëzit e zakonshëm, por ata që jetojnë me ndjenjën e detyrës dhe lirisë.

Ai i kishte shkelur këmbëzbathur shtigjet e dhijareve, rrugëve të vështira që të vinin në provë jo vetëm trupin, por edhe shpirtin. Shqipërinë e kishte përshkuar nga Shkodra deri në Sarandë e Tepelenë, duke kaluar çdo pengesë që i dilte përpara me një vendosmëri që ndonjëherë dukej si e mbinatyrshme. Trimi i vërtetë, thoshte ai, nuk matet me shpatë, por me drejtësi.

Dhe ai ishte i drejtë – pa lakime, pa dredhi, pa shtrembërime. Ai ecte në rrugën e jetës kryelartë, me dinjitet dhe guxim, i mbështetur fort në kulturën dhe edukatën familjare të fisit dhe kombit që i përkiste. Te ai kishte një pastërti mendimi dhe një humanizëm të thellë, që e bënte të ishte i rreptë ndaj padrejtësisë, por i ëmbël ndaj të varfërve dhe të pambrojturve.

Pas kthimit nga lufta, ku kishte marrë pjesë në Frontin e Sremit, ai u zgjodh kryeplak i fshatit në Çegran. Njerëzit e besuan, sepse shihnin tek ai jo vetëm burrin e luftës, por njeriun e fjalës së drejtë. Ai gjithmonë përsëriste një porosi që u bë si një udhërrëfim për brezat: “Trimit mos ia hani hakun!” Kjo nuk ishte vetëm shprehje, por një filozofi e tërë, një thirrje për drejtësi, për njerëzi, për mosprekjen e dinjitetit.

Ai e kultivonte mendimin se të drejtat e njeriut janë të lindura dhe të patjetërsueshme. Besonte se çdo njeri duhet të trajtohej me barazi, me respekt dhe me drejtësi, pavarësisht nga varfëria apo pozita shoqërore. Ai ishte kundërshtar i ndjellakëqinjve, i atyre që përçmonin të dobëtin dhe shfrytëzonin hallexhinjtë. I luftonte barbarët e shpirtit – ata që kishin zili, që kishin urrejtje, që ushtronin hakmarrje e padrejtësi.

Shpesh e kam menduar se babai im ishte si një Robin Hud shqiptar – jo ai i përrallave me hark e shigjetë, por ai i ndërgjegjes së lartë dhe shpirtit njerëzor. Ai besonte se njeriu duhet të gëzojë lirinë e fjalës, të besimit, të mendimit, dhe sidomos lirinë nga frika dhe nga skamja. Ai e dinte se shoqëria e shëndoshë ndërtohet mbi respektin e këtyre lirive, mbi mbrojtjen e të pambrojturve dhe ndihmën ndaj atyre që nuk kanë zë.

Por rruga e tij nuk ishte e lehtë. Ai hasi shpesh në barriera të ngrira, si ato erërat e dimrit që ta presin frymën. Regjimi komunist jugosllav, antishqiptar dhe shovinist, përpiqej me të gjitha mënyrat ta pengonte misionin e tij. Përdorte mashat e veta të ndryshkura – njerëz të shitur, klane të ulëta, ziliqarë pa moral – për t’i bërë kurthe dhe për t’i shtrembëruar veprimet. Ata synonin ta frikësonin popullatën shqiptare, t’i detyronin të braktisnin vatrat e tyre shekullore dhe të merrnin rrugët e Anadollit, duke e boshatisur kështu truallin e tyre.

Por ai nuk u përkul. Aspak. Ai qëndroi si lis i vjetër që, edhe kur goditet nga rrufeja, nuk e lëshon tokën. Babai im e bëri mbrojtjen e dinjitetit njerëzor mision të jetës. Ai besonte se e drejta për jetë është e shenjtë, se çdo njeri duhet të ecë me krenari përkrah mendimit, ndërgjegjes, besimit dhe barazisë. Ai u fliste njerëzve për mbrojtjen e barabartë kundër çdo forme diskriminimi, për trajtimin e grave dhe burrave në mënyrë të drejtë e të barabartë, duke e parë këtë si një vlerë historikisht të domosdoshme për civilizimin tonë.

Kështu, me mendjen e tij të kthjellët dhe shpirtin e drejtë, ai la pas një trashëgimi të çmuar – një sistem vlerash që nuk mësohen në libra, por në jetë, në punë, në sakrificë, në guxim.

Në trojet e Çegranit dhe rreth tij, aty ku kodrat ngriten butë si kujtime të vjetra dhe lumenjtë rrjedhin qetë si psherëtimat e njerëzve të heshtur, është rritur një brez burrash e grash, që kurrë nuk e kanë pasur të lehtë të gëzojnë të drejtat që Zoti ua ka falur bashkë me lindjen. Jeta e tyre ka qenë një udhëtim i gjatë, shpesh i mundimshëm, por gjithmonë i mbajtur më këmbë nga një besim i thellë se dinjiteti i njeriut nuk falet e nuk shitet, por mbahet me mund, durim dhe guxim.

Fisnikëria e tyre nuk ishte as pasuri, as lavdi, por një dritë e brendshme që i shoqëronte kudo – në arat e djersitura me shpatulla të përkulura, në shtegtimet e largëta për bukën e gojës, në heshtjet e gjata kur padrejtësia trokiste në portat e fshatit, dhe në ngritjen e syve drejt qiellit për të mos lejuar që shpresa të shuhet.

Këta njerëz, vegjëli e thjeshtë, rritën në zemrat e tyre një guxim që nuk shpërtheu asnjëherë me bujë. Guximi i tyre ishte i heshtur, i natyrshëm, i lindur nga përballja e përditshme me mungesën, me padrejtësinë, me shtypjen dhe me skamjen që shpesh ua ndiqte hapat si një hije e përhershme. Por ata nuk u dorëzuan. Sepse e dinin se njeriu i urtë, edhe kur e kanë zhveshur nga e drejta, sërish ngrihet mbi padrejtësinë – ashtu siç ngrihet dielli çdo mëngjes mbi dheun që e ka lagur nata.

Në këtë udhëtim të gjatë, të mbushur me sprova, ata mbanin me vete një fjalë të urtë që e shoqëronte brezni pas brezi: liria dhe e drejta lindin bashkë me njeriun. Asnjë pushtet, asnjë shtrëngim, asnjë forcë nuk mund ta fshijë nga zemra njerëzore këtë të vërtetë të vjetër sa vetë jeta. Por realiteti shpesh i mundohej ndryshe: njeriu që lind me të drejtë, jo gjithmonë ka mundësi ta gëzojë atë. E drejta shpesh mbetet e shkruar në letër, ndërsa jeta e thjeshtë kërkon luftë të përditshme për ta ruajtur.

Në fshatrat e vegjëlisë, sidomos në Çegran, kjo luftë ishte një përditshmëri pa bujë, por e mbushur me dinjitet. Aty ku shtëpitë rrinë ende me themele të vjetra, muret janë dëshmitarë të një epoke ku njerëzit, ndërsa përkuleshin nga barra e jetës, nuk u thyen kurrë në shpirt. Aty ku burrat e gratë punonin tokën me duar të forta dhe zemër të butë, fisnikëria ishte mënyrë jetese, jo dekor.

Në kohë të vështira, kur trazirat politike përplasnin valët e tyre edhe në brigjet e këtyre fshatrave të qeta, njerëzit e thjeshtë ishin mbrojtësit e parë të vlerave njerëzore. Ata nuk kishin shkolla të larta, as libra të trashë për t’ua treguar rrugën. Kishin vetëm ndërgjegjen si busull dhe traditën si strehë. Kishin një besë që nuk thyhej, një fjalë që nuk peshohej me interesa dhe një guxim të heshtur që nuk kërkonte duartrokitje.

Udhëtimet e tyre të gjata – herë në kurbet, herë në kërkim të pak më shumë dinjiteti – linin pas plagë në shpirtrat e tyre, por edhe gjurmë të fuqishme të qëndrueshmërisë. Njerëzit e Çegranit dhe fshatrave përreth e dinin se jeta nuk është gjithmonë e mëshirshme. Por i qëndronin asaj me kokën lart, si ata lisa të vjetër që përkulen nga stuhia, por nuk dalin nga rrënjët.

Ata që angazhoheshin në radhët e vegjëlisë nuk e bënin këtë për ndonjë pushtet apo përfitim. Ata e bënin sepse kishin një ndjenjë të thellë se njeriu është i lindur për të qenë i lirë, se dinjiteti është e vetmja pasuri që nuk duhet humbur, edhe kur ke humbur gjithçka tjetër. Dhe kjo ndjenjë e brendshme i shtynte të flisnin, të këshillonin, të ndërhynin, të mbrojnë tjetrin, të ngrihen kundër padrejtësive të vogla e të mëdha.

Dhe kështu, historia e tyre nuk është histori e madhe me emra udhëheqësish apo data revolucionare. Është histori e njerëzve të thjeshtë, që me punën e tyre, me heshtjen e tyre, me durimin e tyre, kanë mbajtur të gjallë një të vërtetë që bota shpesh e harron: se liria fillon brenda njeriut.

                                   ***

Historia e shqiptarëve nën makinerinë represive të Jugosllavisë komuniste nuk është thjesht një kapitull politik i një epoke të errët; ajo është një laborator ku mund të shihet se si pushteti totalitar ndërton një botë të re morale, të deformuar nga frika, nga kontrolli dhe nga ideologjia. Në këtë botë, njeriu nuk trajtohet si subjekt, por si material i nënshtrueshëm. Ai survejohet, zhveshet nga liria e brendshme dhe më pas vendoset përballë dilemës themelore të kohës: të pranojë heshtjen si mënyrë mbijetese, apo të ruajë dinjitetin me rrezik të humbjes së gjithçkaje.

Në sistemet totalitare, historia nuk është kujtesë, por instrument. Ajo shkruhet sipas interesit të momentit, dhe fshihet sipas nevojës së pushtetit. Ndaj edhe UDB-ja nuk ishte thjesht një organ sigurie — ajo ishte vetë ndërgjegjja e shtetit, një ndërgjegje që prodhonte frikë, jo drejtësi; që shpërblente nënshtrimin, jo të vërtetën; që ndërtonte faj, jo përgjegjësi. Mekanizmi i saj kryesor ishte dyshimi: çdo njeri mund të ishte armik, çdo armik mund të shpallej mik, dhe çdo mik mund të shndërrohej në objekt eliminimi. Ky relativizim i vlerave e ktheu shoqërinë në një hapësirë ku e vërteta humbiste kuptimin, ndërsa gënjeshtra bëhej mënyrë jetese.

Përndjekja e shqiptarëve pas vitit 1948 nuk ishte një aksident politik. Ajo ishte një kalkulim i ftohtë i një shteti që kërkonte homogjenitet shpirtëror dhe bindje absolute. Shqiptarët, si popull me traditë të fortë identitare dhe me kujtesë të gjallë historike, paraqisnin një problem: ata nuk pranonin të bëheshin numra. Prandaj sulmi mbi ta nuk u kufizua me burgosje e tortura; ai u shtri në shkolla, në universitete, në diasporë, në çdo hapësirë ku ideja e shqiptarësisë mund të fliste. Qëllimi ishte i qartë: të thyhej vetëdija, të

Pikërisht aty lind filozofia e rezistencës shqiptare. Rezistenca nuk ishte gjithmonë armë, shpata, a organizatë ilegale. Shpesh ajo ishte një akt i thjeshtë moral: të mos pranosh të bëhesh vegël e gënjeshtrës. Të mos jesh spiun. Të mos shpikësh faj për të shpëtuar veten. Të mbrosh të vërtetën edhe kur nuk ke mundësi ta thuash me zë.

Në këtë kuptim, çdo shqiptar i përndjekur bëhet jo vetëm viktimë e historisë, por edhe dëshmitar i saj. Dhe dëshmitari ka një mision filozofik: t’i rikthejë historisë kuptimin që pushteti ia mohoi. Të tregojë se dhuna nuk është forcë, por shenjë dobësie. Të kujtojë se njeriu, në fund, mbijeton jo me frikë, por me dinjitet.

Prandaj analiza e kësaj periudhe nuk është vetëm histori; është ndërtim i vetëdijes morale kolektive. Sepse një popull që nuk kupton se si u shtyp dje, nuk mund të ruajë lirinë sot. Dhe një popull që nuk e njeh të vërtetën e tij, mbetet gjithmonë i prekshëm ndaj gënjeshtrave të reja.

Pushteti dhe Njeriu

(Ese filozofiko–historike)

Në çdo sistem politik, raporti ndërmjet pushtetit dhe njeriut është një provë morale për të dy palët. Pushteti tregon se çfarë është, ndërsa njeriu tregon se çfarë mbetet. Por në sistemet totalitare, ky raport humb natyrën e tij të ndërsjellë dhe shndërrohet në një marrëdhënie të njëanshme, ku pushteti e ngarkon veten me mision hyjnor, ndërsa njeriun e ul në shkallën e mjetit. Pikërisht këtu fillon drama e vërtetë historike: kur pushteti harron se njeriu është qëllim, jo instrument.

Në kohën e regjimit jugosllav, ky deformim moral i pushtetit u pa qartë. Shteti e vendosi veten mbi njeriun dhe i kërkoi atij nënshtrim absolut. Në të njëjtën mënyrë siç mendësia perandorake dikur kërkonte haraç, pushteti modern kërkoi bindje të pakushtëzuar — bindje që nuk synonte ligjin, por frikën; jo drejtësinë, por heshtjen.

Pushteti totalitar e shihte njeriun jo si qytetar, por si një entitet i papërfunduar, të cilin duhej ta formësonte sipas ideologjisë. Ky qasje lindi institucione të tëra, si UDB-a, që nuk kishin për detyrë ruajtjen e rendit, por prodhimin e bindjes. Njeriu duhej “edukuar” për t’u dyshuar ndaj vetes, për t’i druhuar fjalës së lirë dhe për të pranuar se shteti është i gjithëfuqishëm. Kjo filozofi e pushtetit synonte që njeriu të humbte vetveten, që të mos kishte më pikë reference për drejtësinë, për të vërtetën, për lirinë.

Por njeriu nuk është kurrë një projekt që mund të mbarojë. Ai është gjithmonë më i thellë se modeli që pushteti përpiqet t’i imponojë. Edhe në kushtet më represive, brenda njeriut ekziston një hapësirë e pashkelshme: ndërgjegjja. Aty ndodh rezistenca më e heshtur dhe më e vështirë për t’u thyer. Në qelitë e Zenicës, në hetuesitë e Shkupit, në odat ku fshatarët flisnin me zë të ulët për kohën, njeriu ruante një grimcë të brendshme që nuk mund ta përvetësonte dot asnjë pushtet: ndjenjën e së drejtës dhe të dinjitetit.

Në këtë pikë, pushteti totalitar dhe njeriu shqiptar përplaseshin jo nëpër rrugë, por në një betejë më të thellë — atë të kuptimit. Pushteti kërkonte të krijonte njeriun e ri socialist, ndërsa shqiptarët mbanin brenda vetes njeriun e vjetër, të lindur nga besa, nga fjala, nga morali i komunitetit dhe nga ndjesia e lirisë. Kjo betejë nuk ishte e barabartë në mjete, por ishte e barabartë në peshën morale. Pushteti kishte armë, burgje dhe propagandë; njeriu kishte historinë, traditën dhe ndërgjegjen.

Historia tregon se pushteti që kërkon të zhdukë dinjitetin e njeriut, në fakt fillon nga zhdukja e vetvetes. Ai hekuroset nga frika, mbyllet brenda dosjeve dhe survejimeve, derisa bëhet një krijesë e brishtë që jeton vetëm duke ushqyer dyshimin. Ndërsa njeriu, edhe i shtypur, rritet në heshtje. Rritet në aftësinë për të mbijetuar, për të ruajtur të vërtetën, për të mos u shkrirë në gënjeshtrën kolektive.

Në këtë kuptim, fati i shqiptarëve nën Jugosllavi është një histori e dyfishtë: tragjedi politike, por fitore morale. Sepse pushteti mund ta kontrollojë trupin, lëvizjen, fjalën; por nuk mund ta pushtojë përfundimisht mendimin. Dhe pikërisht mendimi – vetëdija e brendshme – është arma e vetme që totalitarizmi nuk mund të konfiskojë.

Për këtë arsye, raporti ndërmjet pushtetit dhe njeriut, në rastin e shqiptarëve, bëhet një leksion i çmuar i filozofisë së lirisë: njeriu i shtypur nuk është njeri i mundur. Ai është njeri që pret kohën për të rimarrë historinë. Dhe kur historia i kthehet popullit, pushteti që e mohoi njeriun bie si çdo konstrukt i ngritur mbi frikë, gënjeshtër dhe dhunë.

Babai im, Teki Rexhepi i Çegranit, ishte shembulli më i gjallë i kësaj fisnikërie që buronte nga toka, nga tradita dhe nga ndërgjegjja e një njeriu që kishte parë shumë udhë, shumë male, shumë shtigje, por asnjëherë nuk e kishte humbur drejtimin e shpirtit. Që në rininë e tij të hershme, ai kishte ecur maleve, kishte kaluar sukat e Sharrit e të Korabit, kishte zbritur në kalanë e Dodës dhe pastaj kishte marrë përmes Lumës e Tropojës, duke hyrë e duke dalë në Shqipëri me atë guximin burrëror që nuk e mbajnë në zemër njerëzit e zakonshëm, por ata që jetojnë me ndjenjën e detyrës dhe lirisë.

Ai i kishte shkelur këmbëzbathur shtigjet e dhijareve, rrugëve të vështira që të vinin në provë jo vetëm trupin, por edhe shpirtin. Shqipërinë e kishte përshkuar nga Shkodra deri në Sarandë e Tepelenë, duke kaluar çdo pengesë që i dilte përpara me një vendosmëri që ndonjëherë dukej si e mbinatyrshme. Trimi i vërtetë, thoshte ai, nuk matet me shpatë, por me drejtësi.

Dhe ai ishte i drejtë – pa lakime, pa dredhi, pa shtrembërime. Ai ecte në rrugën e jetës kryelartë, me dinjitet dhe guxim, i mbështetur fort në kulturën dhe edukatën familjare të fisit dhe kombit që i përkiste. Te ai kishte një pastërti mendimi dhe një humanizëm të thellë, që e bënte të ishte i rreptë ndaj padrejtësisë, por i ëmbël ndaj të varfërve dhe të pambrojturve.

Pas kthimit nga lufta, ku kishte marrë pjesë në Frontin e Sremit, ai u zgjodh kryeplak i fshatit në Çegran. Njerëzit e besuan, sepse shihnin tek ai jo vetëm burrin e luftës, por njeriun e fjalës së drejtë. Ai gjithmonë përsëriste një porosi që u bë si një udhërrëfim për brezat: “Trimit mos ia hani hakun!” Kjo nuk ishte vetëm shprehje, por një filozofi e tërë, një thirrje për drejtësi, për njerëzi, për mosprekjen e dinjitetit.

Ai e kultivonte mendimin se të drejtat e njeriut janë të lindura dhe të patjetërsueshme. Besonte se çdo njeri duhet të trajtohej me barazi, me respekt dhe me drejtësi, pavarësisht nga varfëria apo pozita shoqërore. Ai ishte kundërshtar i ndjellakëqinjve, i atyre që përçmonin të dobëtin dhe shfrytëzonin hallexhinjtë. I luftonte barbarët e shpirtit – ata që kishin zili, që kishin urrejtje, që ushtronin hakmarrje e padrejtësi.

Shpesh e kam menduar se babai im ishte si një Robin Hud shqiptar – jo ai i përrallave me hark e shigjetë, por ai i ndërgjegjes së lartë dhe shpirtit njerëzor. Ai besonte se njeriu duhet të gëzojë lirinë e fjalës, të besimit, të mendimit, dhe sidomos lirinë nga frika dhe nga skamja. Ai e dinte se shoqëria e shëndoshë ndërtohet mbi respektin e këtyre lirive, mbi mbrojtjen e të pambrojturve dhe ndihmën ndaj atyre që nuk kanë zë.

Por rruga e tij nuk ishte e lehtë. Ai hasi shpesh në barriera të ngrira, si ato erërat e dimrit që ta presin frymën. Regjimi komunist jugosllav, antishqiptar dhe shovinist, përpiqej me të gjitha mënyrat ta pengonte misionin e tij. Përdorte mashat e veta të ndryshkura – njerëz të shitur, klane të ulëta, ziliqarë pa moral – për t’i bërë kurthe dhe për t’i shtrembëruar veprimet. Ata synonin ta frikësonin popullatën shqiptare, t’i detyronin të braktisnin vatrat e tyre shekullore dhe të merrnin rrugët e Anadollit, duke e boshatisur kështu truallin e tyre.

Por ai nuk u përkul. Aspak. Ai qëndroi si lis i vjetër që, edhe kur goditet nga rrufeja, nuk e lëshon tokën. Babai im e bëri mbrojtjen e dinjitetit njerëzor mision të jetës. Ai besonte se e drejta për jetë është e shenjtë, se çdo njeri duhet të ecë me krenari përkrah mendimit, ndërgjegjes, besimit dhe barazisë. Ai u fliste njerëzve për mbrojtjen e barabartë kundër çdo forme diskriminimi, për trajtimin e grave dhe burrave në mënyrë të drejtë e të barabartë, duke e parë këtë si një vlerë historikisht të domosdoshme për civilizimin tonë.

Kështu, me mendjen e tij të kthjellët dhe shpirtin e drejtë, ai la pas një trashëgimi të çmuar – një sistem vlerash që nuk mësohen në libra, por në jetë, në punë, në sakrificë, në guxim.

Në trojet e Çegranit dhe rreth tij, aty ku kodrat ngriten butë si kujtime të vjetra dhe lumenjtë rrjedhin qetë si psherëtimat e njerëzve të heshtur, është rritur një brez burrash e grash, që kurrë nuk e kanë pasur të lehtë të gëzojnë të drejtat që Zoti ua ka falur bashkë me lindjen. Jeta e tyre ka qenë një udhëtim i gjatë, shpesh i mundimshëm, por gjithmonë i mbajtur më këmbë nga një besim i thellë se dinjiteti i njeriut nuk falet e nuk shitet, por mbahet me mund, durim dhe guxim.

Fisnikëria e tyre nuk ishte as pasuri, as lavdi, por një dritë e brendshme që i shoqëronte kudo – në arat e djersitura me shpatulla të përkulura, në shtegtimet e largëta për bukën e gojës, në heshtjet e gjata kur padrejtësia trokiste në portat e fshatit, dhe në ngritjen e syve drejt qiellit për të mos lejuar që shpresa të shuhet.

Këta njerëz, vegjëli e thjeshtë, rritën në zemrat e tyre një guxim që nuk shpërtheu asnjëherë me bujë. Guximi i tyre ishte i heshtur, i natyrshëm, i lindur nga përballja e përditshme me mungesën, me padrejtësinë, me shtypjen dhe me skamjen që shpesh ua ndiqte hapat si një hije e përhershme. Por ata nuk u dorëzuan. Sepse e dinin se njeriu i urtë, edhe kur e kanë zhveshur nga e drejta, sërish ngrihet mbi padrejtësinë – ashtu siç ngrihet dielli çdo mëngjes mbi dheun që e ka lagur nata.

Në këtë udhëtim të gjatë, të mbushur me sprova, ata mbanin me vete një fjalë të urtë që e shoqëronte brezni pas brezi: liria dhe e drejta lindin bashkë me njeriun. Asnjë pushtet, asnjë shtrëngim, asnjë forcë nuk mund ta fshijë nga zemra njerëzore këtë të vërtetë të vjetër sa vetë jeta. Por realiteti shpesh i mundohej ndryshe: njeriu që lind me të drejtë, jo gjithmonë ka mundësi ta gëzojë atë. E drejta shpesh mbetet e shkruar në letër, ndërsa jeta e thjeshtë kërkon luftë të përditshme për ta ruajtur.

Në fshatrat e vegjëlisë, sidomos në Çegran, kjo luftë ishte një përditshmëri pa bujë, por e mbushur me dinjitet. Aty ku shtëpitë rrinë ende me themele të vjetra, muret janë dëshmitarë të një epoke ku njerëzit, ndërsa përkuleshin nga barra e jetës, nuk u thyen kurrë në shpirt. Aty ku burrat e gratë punonin tokën me duar të forta dhe zemër të butë, fisnikëria ishte mënyrë jetese, jo dekor.

Në kohë të vështira, kur trazirat politike përplasnin valët e tyre edhe në brigjet e këtyre fshatrave të qeta, njerëzit e thjeshtë ishin mbrojtësit e parë të vlerave njerëzore. Ata nuk kishin shkolla të larta, as libra të trashë për t’ua treguar rrugën. Kishin vetëm ndërgjegjen si busull dhe traditën si strehë. Kishin një besë që nuk thyhej, një fjalë që nuk peshohej me interesa dhe një guxim të heshtur që nuk kërkonte duartrokitje.

Udhëtimet e tyre të gjata – herë në kurbet, herë në kërkim të pak më shumë dinjiteti – linin pas plagë në shpirtrat e tyre, por edhe gjurmë të fuqishme të qëndrueshmërisë. Njerëzit e Çegranit dhe fshatrave përreth e dinin se jeta nuk është gjithmonë e mëshirshme. Por i qëndronin asaj me kokën lart, si ata lisa të vjetër që përkulen nga stuhia, por nuk dalin nga rrënjët.

Ata që angazhoheshin në radhët e vegjëlisë nuk e bënin këtë për ndonjë pushtet apo përfitim. Ata e bënin sepse kishin një ndjenjë të thellë se njeriu është i lindur për të qenë i lirë, se dinjiteti është e vetmja pasuri që nuk duhet humbur, edhe kur ke humbur gjithçka tjetër. Dhe kjo ndjenjë e brendshme i shtynte të flisnin, të këshillonin, të ndërhynin, të mbrojnë tjetrin, të ngrihen kundër padrejtësive të vogla e të mëdha.

Dhe kështu, historia e tyre nuk është histori e madhe me emra udhëheqësish apo data revolucionare. Është histori e njerëzve të thjeshtë, që me punën e tyre, me heshtjen e tyre, me durimin e tyre, kanë mbajtur të gjallë një të vërtetë që bota shpesh e harron: se liria fillon brenda njeriut..

Por fisnikëria e vegjëlisë nuk u shfaq vetëm nëpër rrëfime të heshtura dhe nëpër stinët e vështira të punës. Ajo doli në pah edhe në çastet kur historia i vuri njerëzit përballë të pamundurës. Kur regjimi komunist jugosllav shtrëngonte rrethin e frikës, kur policia politike i ndiqte burrat e fshatit deri te pragu i shtëpisë dhe kur fëmijët rriteshin nën hijen e dyshimit, atëherë u pa më qartë se kurrë se ç’do të thotë të jesh njeri i drejtë.

Shpesh në mbrëmje, në odat e vjetra, burrat mblidheshin rreth një zjarri të vogël e të ngrohtë, jo për të bërë politikë, por për t’i dhënë zemër njëri-tjetrit. Odat ishin universitetet e tyre të padukshme – aty mësohej mënyra se si mbahet fjala, si ruhet nderi, si peshohet drejtësia. Aty, ndërsa tymi i duhanit ngrihej lehtë drejt trarëve të zezë, njerëzit përpiqeshin të kuptonin botën, padrejtësinë e saj, dhe çfarë duhej bërë që njeriu të mos humbiste veten.

Në ato odat e fshatit mësohej një e vërtetë e thjeshtë, por e përjetshme: njeriu nuk e fiton lirinë me dhunë, por me dinjitet. Mund të të marrin tokën, shtëpinë, mjetet e jetesës, por nuk mund të të marrin ndërgjegjen nëse ti nuk e dorëzon vetë.

Babai im këtë e dinte më mirë se kushdo. Edhe kur UDB-ja dërgonte njerëzit e saj të ngarkuar me shpifje apo kur ngrinte kurthe për t’i thyer moralin, babai përballë tyre qëndronte i qetë, i palëkundur. Ai e dinte se frika është arma e tiranisë, por guximi është arma e popullit.

Kujtoj shumë herë kur dikush nga fshati vinte në derën e shtëpisë sonë, i alarmuar, i trembur se mos e thërrisnin në stacionin e policisë. Babai im e dëgjonte me durim, i thoshte të mos nxitonte, të mos fliste në zemërim, por të ruante dinjitetin. “Drejtësia,” thoshte ai, “mund të vonojë, por nuk humbet. E humbet vetëm ai që tradhton veten.”

Këto fjalë mbetën si gurë themeli për shumë prej nesh. Sepse vegjëlia, ajo që jetonte me të kaluarën në shpinë dhe me të ardhmen në duar të zbathura, kishte nevojë për njerëz si ai – njerëz që nuk flasin me thirrje, por me shembull. Njerëz që u mësojnë fëmijëve se e mira nuk ndodh vetvetiu, por ndërtohet me lodhje. Njerëz që e dinë se e drejta është e brishtë, por e shenjtë.

Në kohët kur pushteti e quante fjalën e lirë krim, kur qeshja e thjeshtë e një fshatari mund të interpretohej si përbuzje ndaj shtetit, njerëzit e Çegranit dhe rrethinave jetonin me një pjekuri të çuditshme, me një mençuri të lindur nga vuajtja. Ata e dinin se liria nuk

Në kontekstin e diktaturës jugosllave, çdo individ shqiptar u përball me një dilemë thelbësore: të përshtatej me një sistem që mohonte çdo autonomi morale, ose të ruante identitetin e tij të brendshëm dhe të përballej me pasojat. Ky vendim nuk ishte vetëm një çështje e guximit të rastësishëm, por një angazhim filozofik: njeriu zgjidh nëse do të mbetet subjekt i historisë apo objekt i saj. Ata që e zgjodhën rrugën e subjektes ishin shqiptarët e zakonshëm, të vegjël, të shtypur, por të pajisur me një kuptim të brendshëm të drejtësisë dhe lirisë.

Çdo veprim i tyre, qoftë një fjalë e thënë me kujdes, një këngë që ruante kujtesën kombëtare, apo një ndihmë e heshtur për një fqinj të shtypur, ishte një akt rezistence. Nuk kishte nevojë për bujë; mjaftonte që njeriu të ruante veten, të mos ndërronte besën, të mos bëhej vegël e propagandës dhe të mos lejonte që frika t’i shndërronte vlerat e brendshme. Në këtë mënyrë, rezistenca bëhej pjesë e përditshmërisë dhe identitetit, një mënyrë jetese e integruar në hapësirën e ngushtë të fshatit, të qytetit, të shkollës apo të familjes.

Historia, nga ana e saj, nuk e harron kurrë këtë rezistencë të heshtur. Përkundrazi, ajo e regjistron dhe e kthen në argument për brezat që vijnë. Ata që e kuptojnë këtë mesazh, kuptojnë gjithashtu se identiteti nuk është vetëm një trashëgimi e marrë si dhuratë, por një krijim i përhershëm, që kërkon angazhim, sakrificë dhe kujdes. Ky angazhim nuk ishte gjithmonë i dukshëm në publik, por shpesh dukej në detaje të vogla: në mënyrën si një djalë i ri i ndihmonte të moshuarit të mbajnë kujtesën e fshatit, si një nënë ruante këngët dhe tregimet që regjimi donte t’i zhdukte, si babai im, Teki Rexhepi, këshillonte dhe edukonte me shembull, jo me urdhër.

Në betimet e Sremit, shqiptarët përballuan gjithashtu një krizë morale dhe filozofike: si të luftonin për një ideal antifashist ndërkohë që regjimi jugosllav ishte shovinist dhe diskriminues ndaj tyre? Si të besonin në një “vëllazërim e bashkim” që në praktikë i përdorte si mercenarë të detyruar? Këto pyetje, të shprehura në ditarët e disa luftëtarëve dhe në dëshmitë gojore, formojnë një reflektim të thellë mbi marrëdhënien mes individit, kombit dhe historisë: sakrifica e një kombi nuk garanton drejtësi ose respekt, por vetëm të kuptuarit e thellë të vlerave morale që e mbajnë gjallë identitetin.

Lëvizjet e njësive shqiptare gjatë janarit 1945 tregojnë qartë tensionet midis aspiratës kombëtare dhe planeve të Beogradit. Kalimi i Brigadës VII nga Podujeva drejt Kurshumlesë ishte i ndikuar nga frika se njësitë shqiptare mund të pengonin ripushtimin serb të Kosovës. Raporti i Shtabit të Divizionit 46 i përshkruante këto njësitë si “dezertorë dhe vrasës”, duke i demonizuar shqiptarët që kërkonin të ruanin tokën dhe identitetin e tyre. Në realitet, ky perceptim shprehte ziliqenë, keqbërësinë dhe hakmarrjen e shfrenuar të oficerëve shovinistë, si Majori Pavle.

Në kontekstin filozofik, kjo përvojë tregon se historia nuk është një rrëfim linear i fitoreve dhe humbjeve, por një rrjet i përplasjes së idealit dhe realitetit, i konflikteve morale dhe politikave të padrejta. Shqiptarët e Brigadës VII përjetuan një dimension të ri të ekzistencës: morali kombëtar i kundërshtuar nga politika ndërkombëtare, sakrifica personale e përdorur nga strategët e huaj, dhe shpresa për liri e bashkim që ngrihej mbi varret e shokëve të rënë.

Në përmbyllje, historia e Brigadës VII dhe e luftëtarëve shqiptarë në Frontin e Sremit është një parabole e gjallë e kombit shqiptar: heroizëm i madh, sakrifica ekstreme dhe zhgënjim i thellë nga politika e huaj dhe shovinizmi i oficerëve. Episodet me Major Pavlen dhe urrejtja e tij etnike shërbejnë si mësim për pasojat e politikave shoviniste, ndërsa dialogjet dhe kujtimet e luftëtarëve shqiptarë dokumentojnë dinjitetin, forcën dhe moralin e një kombi që nuk u dorëzua kurrë, edhe kur u tradhtua dhe u përdor si mjet.

Në këtë ese, historiku, dokumentari dhe filozofikja bashkohen: sakrifica e individit bëhet histori kombëtare, zhgënjimi shndërrohet në reflektim filozofik mbi moralin dhe drejtësinë, dhe lufta e një brigade shqiptare kthehet në simbol të qëndresës dhe të dinjitetit kombëtar. Ky rrëfim është jo vetëm dëshmi e së kaluarës, por edhe reflektim mbi dimensionin etik dhe filozofik të kombit shqiptar, përballë padrejtësive, tradhtive dhe sfidave të mëdha historike.

Ky udhëtim nuk ishte vetëm fizik; ishte një provë e karakterit dhe e bindjeve të tyre. Tifoja dhe uria e mbajtën brigadën të dobësuar, ndërsa shumë ushtarë sëmureshin nga kushtet e mjerueshme. Raportet e Shtabit të Divizionit 46 përshkruajnë humbje të konsiderueshme, por gjithashtu dokumentojnë vendosmërinë e luftëtarëve shqiptarë për të përmbushur misionin, pavarësisht kushteve të rënda.

 Sremi ishte një rrafshë e hapur pa vijë horizonti në dukje, por edhe Fronti që kishin vë shqiptarët ishte i madh. Por, edhe zhgënjimi i tyre ishte një shesh  i sheshtë dhe i heshtur, ku forcat gjermane ishin të fortifikuara dhe ku çdo lëvizje shqiptare ishte e rrezikshme, shqiptarëve u kërcënëhej në mënyrë tinëzare edhe rreziku nga armiku që kishin pas shpine, të prirur nga ndjenjat shoviniste dhe doktrinat antishqiptare sllavo-ruse. Realiteti i luftës përplashej me urrejtjen dhe manipulimin politik nga komandantët jugosllavë. Midis tyre, Major Pavle, një oficer dibran, shquhej për keqbërje të hapur dhe shovinismë të paparë. Ai përdorte çdo rast për të dëmtuar moralin e shqiptarëve, duke i dërguar në beteja pa strategji dhe duke i shpallur fajtorë për çdo humbje, ndonëse shumica ishin pasojë e keqinformimit dhe vendimeve të Beogradit.

Për shqiptarët e thjeshtë, kjo përvojë nuk është abstrakte. Ajo bëhet pjesë e narrativës së jetës së përditshme, e jetës në fshat, në qytet, në diasporë. Në çdo kënd, ku njeriu nuk ka zë dhe pushteti duket i gjithfuqishëm, ekziston një fije rezistence. Kjo fije është ajo që e lidh të kaluarën me të tashmen dhe të tashmen me të ardhmen: një lidhje që mbart kujtesën historike, vlerat morale dhe aspiratën e përhershme për liri. 

***

Një Nënë nga  një fshat i Malësisë së Tetovës, rrëfente:

“Kur ma morën djalin e vogël, unë vrapova pas kolonës.
U luta: ‘Lëreni, se është 17 vjeç!’
Njëri më shtyu me kondak.
Ra në tokë, m’u çakërruan dhëmbët.
Djali u kthye nga unë dhe bërtiti:
Nënë, mos u afro! Mos të vrasin!
Ato fjalë i kam në vesh përjetë.”

Ajo nuk e pa më kurrë.

Kështu rrëfenin edhe disa Nëna të tjera si ajo nga Rakoveci, nga Treboshi, Nerashta, Çajla e Forina…

Tashmë kolona po afrohej drejt kufirit ku fillonin territoret e Malit të Zi.
Udhëtimi drejt ferrit sapo kishte nisur.

Prizreni i asaj pranvere të turbullt dukej si një qytet që mbante frymën pezull. Rrugët e ngushta ndërmjet shtëpive me çati të pjerrëta gumëzhinin nga lëvizjet e pandërprera të formacioneve partizane jugosllave, ndërsa shqiptarët thjesht shikonin, të heshtur, me duar në xhepa dhe zemra të ngrira. Askush nuk guxonte të pyeste: “Pse? Ku po i çojnë?” sepse përgjigjja, e thënë me zë të ulët nëpër sokakë, ishte vetëm një – diku ku nuk kishte kthim.

Në një mëngjes të ftohtë të marsit, kolonat e para të të mobilizuarve shqiptarë nga Prizreni, Gjakova, Peja, Theranda, Rahoveci e deri nga viset e largëta të Plavës e Gucisë, u rreshtuan në oborrin e kazermës së vjetër osmane. Ushtarë të rinj shqiptarë, djem të sapodalë nga adoleshenca, që ende mbanin aromën e djersës së punëve të fshatit, përziheshin me burra të rritur që nuk kishin parë kurrë pushkë partizane nga afër.

Rreth tyre, komisarët jugosllavë qarkullonin me pamje të rrepta, por nën lëkurën e tyre shkëlqente një gëzim i fshehtë: sidomos kur kolonat ishin veç shqiptarë.

Një dëshmi nga familjarët – zëri i nënës së një rekruti nga Hasit

“Na i morën djemtë pa pyetur njeri,” – kujtonte shumë vite më vonë Hava Z., nga Romaja e Hasit. – “Erdhën natën. Nuk deshën me i lanë as me marrë bukë me veti. Vetëm i qitën përjashta, i rreshtuan e i nisën. Kur dola unë me vrap mas djalit, një vojnik ma ktheu me shqelma. Djalit nuk ia pashë ma fytyrën.”

Kjo është një nga qindra dëshmi që përputhen mes tyre, që tregojnë se mobilizimi nuk ishte thirrje vullnetare, por një mbledhje me forcë, brenda një strategjie që Prishtina e Beogradi e quanin “konsolidim i frontit” – një kod i ftohtë burokratik për një plan me pasoja të përgjakura. 

KOLONAT E HESHTJES

Nga të gjitha anët e Kosovës, kolonat e të mobilizuarve takoheshin në pika grumbullimi, të urdhëruara të marshonin deri në Prizren. Në shumë raste, ata udhëtonin me këmbë me qindra kilometra.

Ndërkohë, nëpër fshatra, gratë qanin fshehurazi, burrat shtypnin dhimbjen mes dhëmbëve, ndërsa pleqtë pëshpëritnin:
“Këta nuk i kthejnë ma.”

Në urën e Lumbardhit, ndërsa kolonat hynin drejt qendrës së Prizrenit, një skenë që shumë dëshmitarë e kanë rrëfyer përsëritet sikur të ishte gravuar në kujtesën kolektive:

Një djalosh 17-vjeçar, që e kishte barkun e zbrazët prej dy ditësh, ndaloi për një çast. Një komisar i ra me pushkë në shpinë, duke i bërtitur:
— Napred! Neshto bre, shqiptar!

Djaloshi deshi t’i kthente fjalë, por pranë tij një burrë më i vjetër i pëshpëriti:

— S’ka kthim mbrapa, bir. Mos fol… mos e lyp belanë. Shiko rrugën.

Kjo rrugë, për shumicën e tyre, do t’i çonte drejt një emri që do të ngulej në historinë e dhimbjes shqiptare:
Tivari.

Marshimi i parë deri në Prizren ishte vetëm hyrja. E vërteta e tmerrshme nisi kur kolonat u nisën prej Prizrenit në drejtim të Bërnicës së Vogël, të Suharekës, të Gjakovës, të Kukësit… sipas itinerareve të ndryshme, por me një destinacion të përbashkët: harxhimin e tyre si “material luftarak”, siç e përshkruante një dokument i Fondeve të Shtabit të Përgjithshëm Partizan të Jugosllavisë.

Dialog i shkurtër ndërmjet dy të rinjve në rrugë

— Ku po na çojnë? – pyeti njëri, Aliu, me sy të ngrirë nga pagjumësia.
— Thonë në front të Sremit, po kush e di… – u përgjigj tjetri, Shabani.
— Po pse veç neve shqiptarëve?
Shabani heshti. Pastaj i tha me një zë që mezi dëgjohej:
— Se ne jemi të tepërt për ta. Jemi shumë.

Një oficer serb, që ecte pranë tyre, ua dëgjoi fjalët. U afrua, i shtyu me majën e pushkës dhe tha në gjuhën e tij:
— Ne brinite mnogo. Dobro je da se smanjite.

Ata nuk e kuptuan krejt fjalë për fjalë, por kuptimin po – dhe ai ishte më i rëndë se rruga që kishin përpara.

Tivari i marsit–prillit 1945 nuk ishte një qytet si të tjerët. Ishte një stacion tranzit për vdekjen. Një vend ku shqiptarët mbërrinin të rraskapitur, të uritur, të etur, të sëmurë, dhe ku oficerët jugosllavë i shikonin me një përçmim që fshihej pas pretekstit të “shoqërisë vëllazërore”.

Ushtarët shqiptarë vendoseshin në depo, magazina, salla të braktisura, hangarë që ndotnin nga urinimi dhe nga trupat që dergjeshin pa ndjenja.

– Era ishte e rëndë, mbytëse.
– Dyshemeja e lagësht, me baltra të përziera me gjak nga plagët e hapura.
– Shqiptarët flinin krah për krah, të mbledhur e të shtrënguar, disa në këmbë, disa duke u rrëzuar sa herë humbnin ndjenjat.

Dëshmi e mbijetuarit – H. K., nga Rugova

“Na futën brenda si bagëti. Nuk kishte dritë, nuk kishte ujë. Disa nisën me marrë frymë rëndë, me rënkime. Të tjerët qanin fshehurazi. U ndjemë se ishim të humbur.”

Tetë orë më vonë, pa kërkuar as emra, as numra, as ndonjë regjistër të mobilizimit, ushtarët jugosllavë filluan të bërtisnin:
— Svi napolje! Hajde, brže!

Askush nuk e dinte se çfarë i priste në oborrin e madh të kazermës së vjetër të Tivarit.

Dhe aty fillon Fusha e Vdekjes.

Shqiptarët u rreshtuan në një oborr të madh me mur rrethues. Rreth tyre qëndronin ushtarë malazezë dhe serbë, disa me automatikë të tipit “Shpagin”, të tjerë me pushkë italiane. Disa i kishin sytë e skuqur nga rakia. Disa të tjerë qeshnin me një nënqeshje të ftohtë.

Një komisar jugosllav i hodhi një shikim kolonës prej disa mijë vetash, pastaj u kthye nga grupi i oficerëve dhe tha me zë të lartë:

— Ovi su završeni. Previše su nas ometali.

Shqiptarët nuk e kuptuan fjalinë, por panë si oficerët tundën kokën me një lloj aprovimi fatal.

Më pas filluan të shtënat.

Disa automatikë u zbrazën drejtpërdrejt mbi rreshtat. Të parët që ranë ishin djem të rinj, shumë ende me fytyrë fëminore. Paniku shpërtheu në sekondë. Njerëzit u ngjeshën mes tyre, u hodhën për të shpëtuar, u kacafytën me njëri-tjetrin nga frika. Tokë, pluhur, britma.

Dhe mbi të gjitha –
një heshtje e zgjatur e botës, që në atë moment, nuk pa, nuk dëgjoi, nuk u shqetësua.

Pak nga pak, ndër dhimbjet, rënkimet dhe tmerrin e Fushës së Vdekjes, disa djem shqiptarë kuptuan se jetën mund ta ruanin vetëm duke shpëtuar vetë.
Marshimi i gjatë nga Prizreni drejt Tivarit kishte shkulur çdo ide romantike; idealet u shtypën nga këmbët e automatikëve dhe nga plumbi i pabesisë.

Një grup djemsh nga Çegrani, të udhëhequr nga Tekiu, që kish parë vdekjen e shokut të tij, Jahi Hasanit, vendosi të mos presë fatin. Në heshtje, në mes të natës, ata u arratisën nga oborri i kazermës, duke u fshehur mes magazinave dhe barit të egër pranë rrugës.

Dialog ndërmjet djemve të Çegranit gjatë arratisjes

— “Ku shkojmë?” – pyeti biri më i ri.
— “Ku të gjejmë strehë… larg tyre,” – iu përgjigj Tekiu me një zë të ulët.
— “Po nëse na gjejnë?”
— “Atëherë… do t’i marrim me dorë, siç morëm hakun për Jahiun.”

Arratisja nuk ishte e lehtë.
Pluhuri ngjitës, i përzier me baltë dhe gjak, bëri çdo hap të rëndë.
Nata e errët, me hënë të zbehtë, i mbante në heshtje.
Çdo zhurmë, çdo këmbë që trokte, çdo hundë që gëlltiste erën e ajrit të ngrirë – ishte një kërcënim për vdekjen e menjëhershme.

Disa u fshehën në pyjet e thella pranë bregut të Adriatikut.
Një tjetër grup u mbajt në shtëpi të braktisura, ku u ushqyen me çfarë gjetën – rrënjë, bar, ujë nga shtrati i lumit.

Një dëshmi e mbijetuarit H. K., nga Rugova:

“Mbaj mend se në pyll ishim dhjetë veta. Filluam të flinim pranë një peme të madhe. Por nuk mund të mbyllnim sy – çdo tingull mund të ishte fundi ynë. Një oficer malazez kalonte pranë… një hap i tij mjaftoi që të dridhnim të gjithë.”

Shqiptarët mbajtën mend çdo emër shoku që ra në atë terr.
Çdo hap, çdo frymëmarrje ishte një përkujtim i tmerrshëm i asaj se sa e hollë ishte linja mes jetës dhe vdekjes.

Përveç ushtarëve, popullsia civile serbo-malazeze shpesh bashkëpunonte.
Në rrugët mes Suharekës dhe Tivarit, kolonat u pritën me sulme të improvizuara.
U kapnin disa, u vrisnin disa të tjerë, disa i dorëzonin oficerëve.

Një dëshmi e një të mbijetuarit nga Pollogu, S. R.:

“Ishim mbi 200 të rinj në grup. Një natë na sulmuan disa fshatarë me thika e shkopinj. Dy u vranë, dy të tjerë u plagosën rëndë. Të nesërmen, një kolonë partizane na gjeti dhe na pushkatoi për të treguar se kush ka fuqinë.”

Këto ngjarje tregojnë se tmerri nuk vinte vetëm nga fronti i luftës, por edhe nga mënyrat e kontrollit dhe shantazhit civil, që e kthyen rrugën në një labirint të vdekjes së fshehtë.

Një i mbijetuar, R. H., rrëfen:

“Çdo hap ishte test. Çdo frymëmarrje ishte çmim për të jetuar. Shokët më të afërt ranë përpara syve të mi. Nuk kisha kohë për t’i varrosur. Mësonim të jetonim me vdekjen përditë.”

Këtu nis filozofia e dhimbshme: liria e njeriut – e lindur dhe fisnike – mund të mohohet, por shpirti lufton gjithmonë për ta mbajtur gjallë atë. 

Jahi Hasani – një histori e pavdekshme

Jahi Hasani nga Çegrani ishte një nga djemtë që zuri vendin e tij në krye të kolonës. I ri në moshë, por me guxim dhe mençuri të pjekur nga jeta e fshatit dhe përvojat e para në luftë, ai ishte frymëzim për shokët.

Një natë para nisjes drejt Fushës së Sremit, Jahi foli me babanë e tij, Tekiun:

— Babë, a do t’ia dalim?
— Djali im, çdo hap që do të bëjmë aty, do ta bëjmë me nder dhe me zemër. Mos e harro kurrë: nderi është më i madh se frika.

Jahi qeshi lehtë, por në sy kishte një dritë që nuk shuhej: dritën e përkushtimit. Ai nuk e dinte që rruga do të ishte e mbushur me plagë, frikë dhe humbje shokësh, por shpirtin nuk e humbi. 

 Tekiu Çegrani – lideri i heshtur

Tekiu nuk ishte thjesht një baba; ai ishte një udhëheqës i natyrshëm i kolonës. Në marshimin drejt Sremit, ai organizonte rreshtimin, udhëhiqte shokët nëpër shtigjet e djegura nga bora dhe baltë, duke përdorur gjithmonë taktika që të shpëtonin më shumë jetë sesa të fitonin nder.

Një dëshmi e vëllait të Tekiu, Ramadan Çegrani, kujton:

“Babai i yni e dinte se çdo hap mund të ishte i fundit.
Por ai na mësonte: shiko përpara, shiko pas, mbaj kokën lart.
Kur Jahi ra, ai e mori hakun dhe na tregoi se guximi nuk vdes.

Tekiu shpesh fliste me djemtë në grupe të vogla, duke përdorur metafora nga fusha dhe blegtoria:

— Një bagëti që shkon pa kujdes mund të humbasë rrugën, por një djalë që mban zemrën dhe mendjen të tij, nuk humbet kurrë.

Këto fjalë i mbajtën të gjithë të gjallë, edhe kur plumbat binin rreth tyre.

Në shtigjet e vjetra drejt Fushës së Sremit, kolonat shqiptare dukeshin si një lumë i kuq e zi: kuq e zi nga flamuri, i bardhë nga plisat, i lëmuar dhe i fortë nga tirqit dhe gajtanat.

Djemtë brohorisnin këngë të heshtura, këngë që i mësonin nënat për t’i mbajtur gjallë identitetin. Një i mbijetuar nga Vranja tregon:

“Kur kalonim pranë lumit, brohoritja jonë u përhap nëpër fusha.
Nuk ishte vetëm luftë, ishte thirrje për jetën që na mohuan.”

Në një stinë të ngrohtë pranvere, një oficer jugosllav i tha Tekiu:

— “Më pëlqen disciplina juaj, por kujdes! Çdo hap është i rrezikshëm!”

Tekiu iu përgjigj me një buzëqeshje të qetë:

— “Disiplina jonë është për të mbijetuar. Guximin e kemi trashëguar.”

Ndërsa djemtë marshonin, çdo hap ishte një përballje me veten dhe me fatin. Frika e përbashkët i bashkonte, por ndjenja e nderit kombëtar i mbante të ndarë nga turpi i dorëzimit.

Psikologët e sotëm mund ta përshkruanin këtë si një kohë ekstreme e traumës, ku individi zhvillon mekanizma mbijetese të paprecedentë: bashkëpunim, solidaritet, guxim dhe një përkushtim të pathyeshëm ndaj idealit.

Filozofikisht, rruga drejt Sremit shërben si reflektim mbi lirinë dhe nderin: liria nuk është vetëm çlirimi nga armiku fizik, por edhe ruajtja e identitetit dhe krenarisë, përballë çdo persekutimi.

Jahi Hasani dhe Tekiu Çegrani nuk ishin thjesht emra.
Ata u bënë simbol i rezistencës shqiptare, ku individualiteti i tyre shërbente për të frymëzuar të gjithë kolonën.

Një i mbijetuar rrëfen:

“Kur Jahi ra në betejë, ne ndaluam. Nuk mund të vazhdonim pa menduar për të.
Tekiu e mori drejtimin, por shpirti i Jahiut vazhdonte të na udhëhiqte.
Heroizmi nuk është vetëm në armë, por edhe në mënyrën si mbajmë gjallë shpresën.”

Në çdo fushë dhe çdo shtigje, Flamuri kuq e zi me shqiponjën dykrenare nuk ishte thjesht një copë letre ose liri simbolike; ishte nënkuptimi i përjetësisë së kombit.

Një tjetër dëshmi tregon:

“Në një natë të errët, ndërsa mbetëm të gjithë në heshtje, dikush ngriti flamurin mbi një pemë të rrëzuar.
Pamja e tij ishte si dritë që na ngjallte shpresë.
Në atë moment, kuptuam se, edhe nëse ne do të vdisnim, identiteti ynë do të jetonte.”

Strategjia e ushtrisë jugosllave, sipas dokumenteve të arkivave të Shtabit të Përgjithshëm, ishte të ruante linjat e tyre kryesore në veri, ndërsa shqiptarët duhej të mbushnin boshllëqet dhe të përballeshin me frontet më të ashpra. 

Kurthi i tradhtisë ! 

Mazar Lena nga Struga kujton një episod që e kishte gdhendur përgjithmonë në memorien e tij:

“Kur ne arritëm në Rojen e vdekjes në Zabllaçe të Shumadisë, majori Pavlja i Dibrës na tha se rruga ishte e sigurt dhe se do të hynim në pozicionet e armikut me një plan të thjeshtë. Por, sapo u futëm në luginë, na pritën me zjarr të hapur dhe disa nga shokët ranë në vend. Ishte kurth i qartë. Ai na tradhtoi. Tekiu nuk mundi të përballonte ofendimin. E mori hakun dhe e vrau atë, para syve tanë. Ai na mësoi një mësim të rëndësishëm: nuk mjafton trimëria për të mbijetuar, duhet të kuptosh dhe tradhtinë.”

Ky episod nuk është thjesht një histori personale; është reflektim mbi politikat tinëzare dhe doktrinat shoviniste që përdornin shqiptarët si mish për top për interesa të larta strategjike. Dhe, atë ditë kur e vizitova në shtëpinë e tij, pas daljes sime nga burgu, dhe me që ishin rrënuar Muri i Berlinit dhe sistemi komunist, zoja e shtpisë e Mazarit, një zonjë fisnike, na priti me kafe, dhe ni9sa muhabetin e gjatë me burrin legjendar i cili në kujtesën e tij mbante mend shumë histori për të rrëfyer. Kështu nisi të më fliste edhe për babain tim, me të cilin kishin qenë bashkë në Frontin e Sremit:

”Tekiu dhe shokët e tij ishin pjesë e brigadës që marshoi drejt Zabllaçes. Ata nuk e panë luftën vetëm si përballje me armikun, por edhe si test të dinjitetit dhe krenarisë kombëtare.

Një skenë që mbetet e gjallë në rrëfimet e të mbijetuarve:

Tekiu dhe Jahi Hasani shikojnë kolonën e tradhtuar, shokët bien përpara syve të tyre.

Tekiu ngritet mbi një rërë dhe qëllon majorin Pavlja, duke e marrë hakun për tradhtinë e hapur dhe duke dhënë mesazhin se dinjiteti shqiptar nuk mund të shkelet.

Ky veprim i madh heroik, i ndërthurur me sakrificat e tjera, tregon se ushtria shqiptare nuk luftonte vetëm për armikun, por edhe për nderin dhe integritetin e vet- thotë Mazari dhe vazhdon më tej, disi edhe i vre3jtur në fytyrë:

”Fronti i Sremit duhet parë edhe në kuadër të strategjisë gjeopolitike të Jugosllavisë dhe Kominternit:

Pozicioni gjeografik i Sremit ishte kyç për kontrollin e rrugëve të transportit drejt Hungarisë dhe Austrisë.

Shfrytëzimi i kolonave shqiptare tregonte se regjimi jugosllav nuk i konsideronte shqiptarët si qytetarë të barabartë, por si material të përkohshëm luftarak.

Ndërthurja e forcave pro-komuniste dhe aleatëve gjermanë krijoi një situatë ku shqiptarët u bënë viktima të dyfishta: u përdorën nga bashkëluftëtarët dhe nga armiku.

Ky kombinim i rreziqeve ushtarake dhe i tradhtive të brendshme e bëri Frontin e Sremit një laborator të dhimbshëm i sakrificës shqiptare!- tha Mazari dhe sërish vazhdoi më tej:

”Për djemtë që mbijetuan, çdo veprim kishte një dimension psikologjik të rëndë:

Shqiptari kupton se trimëria dhe nderi nuk janë të mjaftueshme; duhet të marrë parasysh edhe strategjinë dhe tradhtinë.

Heroizmi individual si Tekiu dhe Jahi Hasani nuk mund të ekzistonte pa heroizmin kolektiv të të tjerëve.

Krenaria kombëtare nuk u shua as nga frika, as nga vdekja e shokëve, por u forcua nga përjetimet e dhimbshme dhe nga solidariteti.

Rruga drejt Fushës së Sremit ishte një reflektim mbi atë se liria dhe dinjiteti janë të lindura, por shpesh duhet të luftosh edhe kundër tradhtisë dhe padrejtësisë për t’i mbajtur gjallë, veçmas për ne që ishim shqiptar !”

Familjarët e të rënëve, edhe pse shpesh të largët nga vendet e ngjarjes, ruajtën kujtime të gjalla:

Ngjajshëm si Mazar Lena nga Struga, tregon  dhe rrëfen për shokët që ranë në kurthet e tradhtisë edhe Çelë Xhaferi nga Çegrani ose edhe Ferit Elezi nga Çajla e Gostivarit:

“Kur shkonim në vendet e betejës, shihja shokët e mi të shtrirë, pa emër, pa flamur mbi ta. Zëri i tyre më shoqëronte nëpër natë.”

Familjet e Çegranit ruajnë tregime për  Jahi Hasanin dhe dhjetra e dhjetra të tjerë, për guximin dhe sakrificën që i dha kuptim vetëdijes kombëtare, eshtart e tyre mbetën në pllajat e gjata të Banatit… 

Europa dhe bota nën hijen e Kominternit

Në vitin 1919, kur në Moskë themelohej Kominterni, u vu në lëvizje një mekanizëm ideologjik që do të trondiste botën për dekada. Doktrina ishte e qartë: revolucioni nuk duhet të mbetej brenda kufijve të Rusisë; ai duhej eksportuar. Për këtë arsye, Ballkani u pa si një urë esenciale për depërtimin e influencës sovjetike drejt Europës Jugore dhe Mesdheut. Në dokumentet e Kominternit, të ruajtura sot në arkivat ruse, flitet qartë për rëndësinë strategjike të Jugosllavisë dhe Shqipërisë, jo si shtete, por si terrene për depërtim.

Në raportet e vitit 1925, të hartuar nga komisarët politikë sovjetikë, theksohet se “çështja shqiptare duhet trajtuar me kujdes, pasi ajo është nyja që lidh ndikimin sovjetik me portat e Adriatikut”. Shqipëria e vogël, e sapodalë nga rrënojat e Perandorisë Osmane, pa një shtetfortësi të konsoliduar dhe nën vështrimin lakmitar të fqinjëve, u trajtua nga Kominterni më shumë si terren eksperimental se sa si komb me të drejtën e vet për vetëvendosje.

Ndërkohë, Jugosllavia, e krijuar më 1918 si një përzierje popujsh dhe shtresash konfliktuale, u shndërrua në partnerin më të rëndësishëm të Moskës në Ballkan gjatë viteve të para të Kominternit. Qendrat e veprimtarisë komuniste u ngritën në Zagreb, Beograd e Sarajevë, ku agjentët kominternistë punuan për infiltrimin e partive dhe lëvizjeve të majta. Në Kosovë e Maqedoni, u shfrytëzua varfëria dhe pakënaqësia e popullsisë shqiptare për të përhapur propagandën komuniste, ndërkohë që identiteti i tyre trajtohej vetëm si “çështje taktike”.

Komunistët jugosllavë, të trajnuar në Moskë, u kthyen në Ballkan me bindjen se “zgjidhja e çështjes shqiptare” duhej të bëhej sipas interesave të revolucionit proletar, jo sipas të drejtës historike të shqiptarëve. Kjo ishte arsyeja pse edhe pas ardhjes së komunistëve në pushtet në Beograd më 1945, politika ndaj shqiptarëve mbeti në thelb e njëjtë: mosbesim, kontroll, frikë dhe dhunë sistemike.

Formimi i OZNA-s dhe UDB-së – Sindikata e Dhunës

Në prapaskenën e gjitha këtyre zhvillimeve ideologjike u ngrit një makineri e re: shërbimet sekrete jugosllave. OZNA, e themeluar më 1944, pati detyrë të “spastronte prapavijat e luftës” nga elementët armiqësorë. Në Kosovë kjo do të thoshte: çarmatosje, arrestime, ekzekutime pa gjyq, dërgime në kampe, zhdukje pa gjurmë. Shumë herë mjaftonte të ishe shqiptar që të dyshohej se je armik. Më 1946, OZNA u shndërrua në UDBA, institucion që synonte jo thjesht ndëshkimin, por kontrollin total.

Arkivat jugosllave tregojnë se shqiptarët përbënin mbi 70% të të burgosurve politikë në Kosovë gjatë viteve 1946–1952, edhe pse ishin minoritet në kuadër të federatës. Dokumenti nr. 1257, i nënshkruar nga Aleksandar Rankoviq, flet qartë për “rrezikun e dyfishtë shqiptar”: rrezik etnik dhe rrezik ideologjik. Ndërkohë që popujt e tjerë trajtoheshin sipas kritereve politike, shqiptarët trajtoheshin si kategori më vete, një popullsi që duhej survejuar në mënyrë permanente, sepse gjoja kishte “prirje të lindura për nacionalizëm”.

UDBA krijoi rrjete të dendura informatorësh, shpesh të detyruar me shantazh, dhunë fizike apo presion mbi familjen. Prodhonte dosje masive, ku shpesh gënjeshtrat përziheshin me të vërtetat, që më pas përdoreshin për procese të montuara. Në vitet 1948–1956, vetëm në Kosovë u hapën mbi 460 procese politike ndaj shqiptarëve nën akuzën e “bashkëpunimit me Shqipërinë”, një akuzë që shpesh ishte absurde: mjaftonte që dikush të kishte një libër shqip, një fotografi të vjetër, apo një lidhje familjare matanë kufirit.

…Ballkani, në vitet e Luftës së Dytë Botërore, ishte një kazan i madh ku përvëlohej çdo strukturë e vjetër politike dhe nuk linte hapësirë për kombet që kërkonin të rimerrnin veten. Forcat gjermane, italiane, çetnikët serbë, ballistët, partizanët jugosllavë, ndihmat britanike, misionet sovjetike – të gjitha këto fronte e bënë Ballkanin një fushë të madhe eksperimentimi. Shqiptarët në këtë realitet nuk kishin as luksin e zgjedhjes. Ata ishin të shpërndarë në pesë shtete të ndryshme, të përçarë nga kufijtë artificialë të krijuar në Konferencën e Ambasadorëve më 1913. Në këtë gjymtim shtetëror, secila krahinë shqiptare përjetoi luftën në mënyrën e vet: Kosova si një territor i pushtuar ku çdo ditë vendosej për jetë a vdekje; Shqipëria nën regjimin e ndryshueshëm të pushtuesve italianë e më pas gjermanë; shqiptarët e Maqedonisë të ndarë mes tre strukturave luftarake; shqiptarët e Malit të Zi dhe Sanxhakut në mes të tre ushtrive dhe tre administrimeve; Çamëria nën një spastrimi etnik që do të mbetet i paharruar për shekuj.

Asnjë popull tjetër në Europën Juglindore nuk u nda në kaq shumë pjesë, duke i lënë shqiptarët pa një qendër graviteti, pa një mekanizëm mbrojtës, pa një institucion që t’i mblidhte nën një kauzë të vetme. Ndaj edhe kur koha solli mundësinë e formimit të brigadave shqiptare brenda strukturave jugosllave, shqiptarët u rreshtuan në to jo sepse u besuan plotësisht, por sepse nuk kishin tjetër udhë: rreth tyre ishin armiq, e para tyre ishte një luftë që po kërkonte jetë njerëzish çdo ditë.

Në këtë klimë, Brigada e 7 Shqiptare u formua si pjesë e Korpusit të 3-të të ushtrisë nacionalçlirimtare jugosllave. Në dukje ishte një fitore morale – shqiptarët do të luftonin të bashkuar kundër nazizmit. Në realitet, ishte një lëvizje e menduar hollë nga Beogradi dhe komanda serbe. Brigada shqiptare do të vendosej në frontin më të rrezikshëm: në Frontin e Sremit, një fushë e pafund e mbushur me baltë, kanale, armë të rënda dhe pozicione të fortifikuara gjermane. Kjo fushë, e quajtur ndryshe “vrima e vdekjes”, ishte vendi ku komanda jugosllave dërgonte njësitë që donte t’i dërrmonte ose t’i testonte deri në shfarosje.

Dokumenti arkivor nr. 334/III, i ruajtur sot në Arkivin Ushtarak të Beogradit, flet me gjuhë të ashpër për këtë urdhër:
“Njësitë shqiptare duhet të tregojnë besnikërinë e tyre politike në vijën e parë të frontit. Disiplina e tyre do të provohet në betejë dhe vijimësia e përdorimit të tyre varet nga qëndrueshmëria e tyre nën zjarr.”
Në përkthim të thjeshtë, kjo do të thoshte: të vriteshin më shumë, të mbeteshin më pak për të luftuar nesër.

Kjo ishte arsyeja pse shumë luftëtarë shqiptarë, të rinj që linin fshatrat e tyre të varfra, ishin të hutuar, të mashtruar dhe të zhgënjyer. Ata nuk kuptonin pse duhej të shkonin në një front kaq larg, në Srem, një fushë e panjohur, kur armiku që i kishte masakruar familjet e tyre ishte shumë më afër në Kosovë, në Shkup, në Tetovë, në Prizren, në Preshevë. Pse duhej të luftonin për kufijtë e Jugosllavisë, ndërkohë që kufijtë e tyre etnikë po copëtoheshin përfundimisht? Pse duhej të vdisnin për “vëllazërim-bashkimin”, kur vëllazëria e tyre e vërtetë ishte me njëri-tjetrin?

Këto pyetje lindën në shpirtin e mijëra shqiptarëve që u nisën drejt Frontit të Sremit, me shpresë të vakët dhe me zemër të rëndë. Ata nuk dinin se çfarë i priste. Nuk dinin nëse do të ktheheshin. Nuk dinin nëse historia do t’i harronte apo do t’i përdorte si një statistikë tjetër të një lufte që nuk ishte e tyre.

Kali i Trojës në brigadat shqiptare – Major Pavle dhe intrigat sllave

Në mesin e këtyre zhvillimeve, shqiptarët e Brigadës së 7 u gjendën edhe nën hijen e një tjetër figure: majorit Pavle, oficeri jugosllav i dërguar të “mbikëqyrte” brigadën. Pavle, i trajnuar në shkollat ushtarake të Beogradit dhe i lidhur ngushtë me strukturat e OZNA-s, ishte detyruar të ishte aty si sytë e komandës serbe. Në raportet e tij, të zbardhura pas viteve ’90 nga arkivat e Nishit, ai e quante Brigadën Shqiptare “element të dyshimtë me potencial nacionalist”.
Një ndër raportet e tij shënon:
“Shqiptarët kanë zell në luftë, por besnikëria e tyre politike është e paqëndrueshme. Duhet vëzhguar me masa të veçanta.”

Për shqiptarët, major Pavle nuk ishte thjesht një oficer. Ai ishte, në simbolikën e tyre, Kali i Trojës. Jo një kalë prej druri, por një figurë që mbante brenda tij gjithë intrigën, dyshimin, planet e fshehta dhe keqdashjen e një strukture shtetërore që nuk e donte forcimin e shqiptarëve. Pavle nuk ishte rastësi: ai ishte politika e Beogradit e veshur në uniformë, ideologjia e dyshimit e bërë trup, prapavija e mbrapshtë e ushtrisë jugosllave që kërkonte t’i kontrollonte, nënshtronte dhe dobësonte shqiptarët në çdo hap.

Shqiptarët, për herë të dytë në histori pas mitit të Trojës, kishin përballë një kalë të mbushur me spiunë, tradhtarë, shantazhe, plane dhe zyrtarë që nuk vinin për t’i mbrojtur, por për t’i zhdukur moralisht e fizikisht, pa u krijuar mundësinë që të organizoheshin si forcë e pavarur.

Kur shqiptarët u nisën drejt vdekjes me idealin e lirisë në zemër

Ajo që e bën këtë histori edhe më tragjike është fakti se shqiptarët, pavarësisht mashtrimeve, pavarësisht varfërisë, pavarësisht zhgënjimeve, niseshin në Srem me një ideal të shenjtë: lirinë. Ata ishin bij malësish, fushash, qytetesh të vogla dhe fshatrash të varfra. Rriteshin me tri fjalë: nder, besë, Atdhe. Dhe edhe pse aq pak u ishte dhënë nga historia, ata sërish besonin se një ditë do të vinin kohët e bardha.

Të rinjtë që u bashkuan në Brigadën e 7 nuk ishin ideologë të formuar. Shumica nuk dinin as të shkruanin mirë. Por dinin të vdisnin me nder. Dinë të luftonin. Dinë të mbronin tokën. Dhe shpresa e tyre, sado naive, ishte e pastër: se lufta kundër nazizmit do të sillte edhe lirinë e Shqipërisë Etnike.

Kjo ishte arsyeja pse kur dolën në fushat e Sremit, të rrethuar nga ushtarë sllavë që nuk i shikonin dot me sy, sytë e tyre nuk ishin të frikës. Ishin të përqëndruar. Të ngarkuar me përgjegjësi. Me bindjen se “ky është çasti ynë”. Ata nuk e dinin se lufta kishte shumë çaste, por liria kishte vetëm një: atë që u mohua sërish.

Ata nuk e dinin se Serbia dhe Rusia sovjetike e kishin bërë pazar prej vitesh për fatin e tyre. Nuk e dinin se Kominterni kishte vulosur që në vitin 1943 se “çështja shqiptare” duhej t’i jepej “federalizmit jugosllav”, jo popullit shqiptar. Nuk e dinin se betejat e tyre ishin të vlefshme vetëm sa për t’u shkruar në raportet e komisarëve jugosllavë, jo për t’u vlerësuar realisht.

Shqiptarët u rreshtuan në vijën e parë të sulmit. Në çdo ofensivë, ishin të parët që përplasnin armët. Në çdo zmbrapsje, ishin të fundit që tërhiqeshin. Komandantët jugosllavë i përdornin si “diversion të gjallë”, për të testuar pozicionet gjermane. Në terminologjinë ushtarake të Beogradit, një term makabër përdorej shpesh:
“Njësia shqiptare duhet të godasë e para për të zbuluar zjarrin e armikut.”
Kjo do të thoshte: të bien të parët.

Sremi u bë për shqiptarët ajo që u ishte bërë dikur Çamërisë, Plavës, Gucisë, Kosovës – një plagë e re mbi plagët e vjetra. Dhe prapëseprapë, historia zyrtare e Jugosllavisë pothuaj i zhduku shqiptarët nga fakti i sakrificës. Ata përmendeshin shpesh vetëm si numra, si statistikë, si figurantë në “fitoret e mëdha të popujve të vëllazëruar”.

Nëse ngjarjet e viteve 1945-1948–1953-1964,  u dukën si një kthesë e mprehtë në fatin e shqiptarëve nën Jugosllavi, periudha që pasoi ishte një valë e re turbullirash që i ngjanin më shumë një rrethi djallëzor sesa një procesi historik me logjikë njerëzore. Shpesh thuhej se shqiptarët në Jugosllavi ishin “i vetmi popull i Evropës që u dënua dy herë për të njëjtën fajësi: për atë që nuk e bëri, dhe për atë që mund të imagjinohej se mund ta bënte”. Ishte një përndjekje që lindte nga paranoja shtetërore, nga mania për kontroll absolut, nga frika e thellë se ky popull, ndonëse i shpërndarë e i copëtuar, mbante brenda vetes diçka të pandashme – kujtesën e vet. Dhe kujtesa për regjimet totalitare është gjithnjë rreziku më i madh. 

Fronti i Sremit dhe gjurmët e tij mbeten udhërrëfyes për shqiptarët:

Tregon se liria dhe dinjiteti kërkojnë sakrificë dhe kujdes për tradhtinë.

Mbart historia e pathyeshme e shqiptarëve, të cilët përballuan jo vetëm armikun, por edhe padrejtësinë dhe indiferencën e pushteteve.

Kujtesa e gjallë – nga varret e panjohura, rrëfimet e familjarëve dhe memorialet – është thesari shpirtëror i një kombi që nuk harrohet.

Në përfundim, Fronti i Sremit është një testament i jetës dhe vdekjes, heroizmit dhe tragjedisë, dhe një rrugë që lidh të kaluarën me të tashmen dhe brezat që vijnë.

Gjurmët e mbetura nga Fronti i Sremit janë sot urë lidhëse mes të kaluarës dhe të tashmes. Varret e panjohura, rrëfimet e familjarëve dhe memorialet ekzistuese formojnë një rrjet të gjallë të kujtesës:

Varret e panjohura flasin për dhimbjen që nuk mund të regjistrohet thjesht në libra.

Rrëfimet e familjarëve japin jetë historisë dhe ruajnë heroizmin dhe sakrificat.

Memorialet dhe vizitat e sotme i japin kuptim përpjekjeve të shqiptarëve për të ruajtur identitetin dhe nderin.

“Çdo hap, çdo dritë dhe çdo zhurmë më kujtonte shokët që ranë para meje,” rrëfente një luftëtar i mbijetuar.

 … RRUGËT PA KTHIM 

Djemtë nga Çegrani, Pollogu, Presheva dhe Kumanova u nisën drejt frontit.

Dialog nga rrugët e marshimit:

Shokët: “Kemi frikë… por duhet të shkojmë.”
Tekiu: “Frika është vetëm gjysma e betejës. Nderi dhe identiteti i kërkojnë hapin tjetër.”

Dialog dramatik:

Jahi Hasani: “Kapeni me dorë, kapeni!”
Tekiu: “Askush nuk do të marrë hakun e shokëve tanë, përveç nesh!”

Reflektim mbi heroizmin psikologjik dhe filozofik: nderi mbetet i patjetërsueshëm.

…Sremi u bë kështu nekropoli i pambarimit për shqiptarët, një vend ku eshtrat e tyre u shkrinë me tokën e huaj, pa emër, pa kryq, pa shenjë.

Sremi ishte një fushë e pamëshirshme.
Asgjë nuk ngjante me imagjinatën romantike të të rinjve shqiptarë që u nisën me bindjen se po luftonin për atdheun, për flamurin, për një të ardhme të re.

U gjendën para trupave të stërvitura gjermane, të rreshtuara në istikame të gjata, të fortifikuara.
Era ngrinte baltën, plumbi nuk kursente askënd, dhe shpresat vriteshin përditë.

Megjithatë, shqiptarët luftuan si të tërbuar, me një guxim që sot duket legjendar.
Shpesh sulmonin trup me trup, sepse u mungonte armatimi.
Vraponin drejt istikameve duke bërtitur:

“Kapeni, more, me dorë! Me dorë!”

Ky britmë nuk ishte vetëm thirrje e luftës. Ishte shprehje e një fatalizmi të thellë ballkanik: kur s’ke armë, ke zemër; kur s’ke shpresë, të mbetet vetëm trimëria.

Sremi i preu jetët e tyre, por nuk ua turpëroi emrin.

Shqiptari që luftoi në Srem nuk ishte thjesht një ushtar.
Ai ishte një figurë tragjike, një Don Kishot ballkanik që u nis idealist dhe u përplas me cinizmin më brutal të politikës ndërkombëtare.

Në mendjen e tij, lufta ishte e shenjtë, ishte ura drejt një të ardhme të barabartë.
Në realitet, ai ishte vetëm një numër në statistikat e një shteti që sapo kishte vendosur doktrinat më të egra antishqiptare.

Psikologjikisht, ky përplasje midis idealit dhe mashtrimit është një nga plagët më të dhimbshme të historisë sonë kolektive.

Shqiptari luftoi si hero, por u trajtua si skllav.
Ai u thirr të jepte jetën për një shtet që e urrente, dhe gjithsesi ai luftoi me motivet që burojnë nga kultura e nderit, besës, flijimit për shokun, jo për doktrinat që ia hodhën mbi supe.

…Në mes të asaj fushe të vdekjes, lindin histori që nuk i shkruan askush në arkivat ushtarake, por jetojnë në këngë e gojëdhëna.

Një oficer gjerman, i fshehur pranë një gërmushke, kishte marrë në shënjestër Jahinë – të riun e pamposhtur nga Çegrani.
Plumbi i tij e goditi Jahinë, duke e rrëzuar në baltën e Sremit.

Babai yt, Tekiu Çegrani, qëndronte pak metra më larg, me pushkomitraloz në gatishmëri.
Në momentin që pa rënien e shokut, zemra iu grinë nga dhimbja dhe syri iu nxi nga gjakimi.
Me një rafal të gjatë, pa e lëvizur gishtin nga këmbëza, e shporroi oficerin gjerman aty ku qëndronte.

Kur lufta mbaroi, pritja e një bote të re u shndërrua në ankth.
Ata që u kthyen nga Sremi, u kthyen të thyer – me këmbë të humbura, me plagë në gjoks, me plagë më të thella në ndërgjegje.

Kosova u pushtua sërish nga forcat serbe.
Barazia e premtuar u bë persekutim.
Ideali u harrua, ndërsa varret e Sremit mbetën pa emër.

Shqiptarët e Sremit luftuan për një liri që nuk u takoi kurrë.
Bota e tyre u ndërtua mbi utopi dhe u shkatërrua nga politika.
E megjithatë, ata mbeten simbol i një filozofie të thellë të ekzistencës shqiptare:

– njeriu mund të jetë i varfër, por nuk është i vogël,
– mund të jetë i mashtruar, por jo i padhimbë,
– mund të jetë i rrethuar, por jo i nënshtruar.

Në Srem, shqiptarët e treguan këtë me shpirt, me gjak dhe me vdekje.

Sot, Fusha e Sremit nuk ka varre shqiptare me emër.
Ka vetëm baltë, erë dhe kujtime.

Por kujtesa nuk është gur varri; është zë.
Është detyrim moral.
Është burimi i identitetit.

Letërsia, historia, filozofia – të gjitha bashkë duhet ta ringrenë këtë kapitull të harruar.
Sepse një popull që nuk i nderon të vdekurit e vet, nuk ka të ardhme.

Ky shkrim është një gur i vogël në murin e madh të kujtesës.
Një fener për lexuesit e rinj, për studiuesit e ardhshëm, për kalimtarët që do të ndalen përpara këtyre faqeve dhe do të pyesin:

“Kush ishin këta njerëz?”

Dhe përgjigjja do të jetë e thjeshtë:

Ishin bijtë tanë. Ishin heronjtë e Sremit. Ishin ata që vdiqën për liri, edhe kur liria i tradhtoi.

Tragjedia e Sremit është dëshmi e një shekulli ku shqiptarët u përdorën, u mashtruan, u vranë, por nuk u dorëzuan.
Ata që këndojnë sot këngën e Jahisë, ata që lexojnë këto rreshta, ata që kërkojnë varret e humbura – të gjithë jemi pjesë e një zinxhiri të madh kujtese.

Sepse liria nuk është vetëm fitore; është kujtim.
Dinjiteti nuk është vetëm krenari; është dhembje.

Sremi na mëson se çdo popull, sado i vogël, mund të shkruajë histori të mëdha.
Por vetëm ai popull që nuk harron, mund ta ndryshojë të ardhmen.

                                               *** 

   … Nga oshëtima u drridhën edhe mallet e asaj ane,  kali hinglloi  i trembur, duke e marë  majorin  nëpër këmbë. Pastaj, gjëmuan edhe  armët e shokëve të mi, në të dy anët e përroit të Zabllaçes. Nata oshëtinte edhe më tepër , thuajse trishtoi e tërë Shumadia… Aty e kishim zënë pritën ashtu  siç na e kishte dhënë urdhërin majori Pavle i cili asaj nate ishte kujdestar  dhe kishte bërë planin e tij të tradhëtisë… !”Kujtimet dhe rrëfimet e Çelë Xhaferit, Mazar Lenës nga Struga, si edhe ato të xha Abdurahimit nga Çellopeku, dhe shumë të tjerëve, të cilët kanë qenë dëshmitarë të gjallë të kësaj ngjarjeje, ishin rrëfime trishtuese për babain tim dhe për shqiptarët e batalionit të Brigadës së Shtatë Shqiptare në malet e Shumadisë. Në kujtimet e tij majori nga Çajla, Ferit Elezi shprehet: “Nisi të zbardhte agimi. Ishin mbledhur edhe shume oficerë të tjerë të Brigadës, serbë e shqiptarë, ndër ta edhe komisari politik Taip Taipi, oficeri Hasan Tuhini i Kërçovës. Komandantët serbë e malazezë kërkuan që Tekiu i Çegranit të pushkatohej ashtu i lidhur me zinxhirë! Por, luftëtarët shqiptarë, e gjithë brigada, duke e njohur majorin Pavle nga Dibra si antishqiptar të përbetuar, dhe si njeri që gjithnjë kishte provokuar shqiptarët e frontit njëzëri kërkuan që Tekiu të lirohej…..”. -“Kështu kërkuan të gjithë dhe në shenjë proteste ndaj pushkatimit të Tekiut i hodhëm armët në tokë!” -thotë xha Lazami. Ai mëngjes mbijetese ndërlidhej me zinxhirët që kishin shtrënguar shqiptarin, në këtë rast babain tim të pafajshëm. Çdo gjë është sqaruar fill e për pe në detaje. Dëshmitarët okularë dhe ata të lidhur direkt me këtë rast ruajtën dinjitetin e tyre si shqiptarë, në atë kohë delikate kur ato struktura serbo-malazeze, apo edhe sllavo-maqedonase, ishin kundër shqiptarëve edhe gjatë viteve të luftës. E kështu mbeti gjallë babai im. Pas kthimit nga Fronti i Sremit, ai shkoi në Shqipëri,duke u vendosur fillimisht në fshatin Bicë të Lumës sepse aty para vitesh kishte kaloar një kohë bashkë me Muharrem Bajraktarin dhe Hamëz Rexhepin. I njihte mire këto anë, bujarinë dhe fisnikërinë e malësorve të Lumës. Pas disa muajsh shkon  në Tiranë, ku u njoh personalisht edhe  me Mehmet Shehun, duke qënë i punësuar në Furrën e bukës të xhaxhallarëve  të tij Rushan dhe Rauf  Rexhepit. Kjo është një tjetër histori….. Në Jugosllavi u kthye në vjeshtë të vitit 1948, kur Shqipëria i prishi marrëdhëniet me Titon, në kohën e informbyrosë. Babai im duhej të ecte i heshtur në rrugën e jetës së tij, si njeri i provokuar dhe me shumë halle e vuajtje në skamje kurbeti si të gjithë shqiptarët e kësaj ane të Pollogut të Gostivarit, atje ku flijimi i njerëzimit ka fijet e veta, shqetësimet dhe enigmën e jetës së shqiptarit në luftë dhe orvatje të vazhdueshme mes lindjes dhe vdekjes, plotë me baticat dhe zbaticat e saj, plot me acare e stuhi të çuditshme, në ecje gjithnjë dhe në kërkim të një fati dhe lumturie në shtigjet e një filli jete duke ecur sërish mes gëzimit dhe tragjikës për një mbijetesë njerëzore të bekuar prej NËNËS dhe ZOTIT… Tanimë, babai im duhej të ecte i heshtur në shtigjet e jetës dhe të ishte shumë i kujdesshëm edhe në përballje me UDB-në dhe shtetin jugosllav, sepse e dinte se ata e mbanin në ndjekje dhe survejim, sidomos për të kaluarën e tij në Shqipëri, në mallet e Sharrit dhe të Lumës bashkë me Muharrem Bajraktarin, Hamëz Rexhepin, Neshat Gorën dhe të tjerë burra të rezistencës për kauzën kombëtare, edhe si nip i haxhi Rushan Mujës i cili kishte qënë i vëllazëruar me Mefailin e Madh të Zajazit…Me inteligjencën dhe aftësitë nga natyra që ia kishte falë Perëndia, babai im gjatë tërë jetës së tij u bëri sfidë Udbës , kanxhave dhe informatorëve të saj ndjellakëqinj si Rrahim Kollarit, Garip Lleshit, Hazbi Poli, Zeqiri i Muje etj. të cilët babain tim e kishin spijunuar herë tek italianët e herë  me UDB-në! Ai u bëri ballë dhe i sfidoi, duke arritur  të mbijetonte dhe të mbetej i pathyer në ecjen dhe rrugëtimet  jetike  të kauzës për Komb që e kishte në dejtë e tij! …Shqiptarët i përdorte si mjete të thjeshta në lojën e tij strategjike. Ata nuk ishin vetëm ushtarë; ata ishin instrumentë për të mbushur boshllëqet në front dhe për të krijuar një iluzion të kontrollit, ndërkohë që shovinistët si major Pavle përdornin pozitat e tyre për përçarje dhe provokim. Ai e dinte se morali i shqiptarëve ishte i fortë, por përpiqej ta thyejë me dinakëri dhe arrogancë, duke ua kaluar rolet e vështira dhe duke i vendosur në situata të pafavorshme. Ky është momenti ku heroizmi i babait tim merr dimensionin e një akti kombëtar: Teki Çegrani, përballë tradhtisë së hapur dhe shovinizmit të Pavles, nuk e pranon poshtërimin. Veprimi i tij – qëllimi i drejtë mbi majorin – nuk ishte vetëm hakmarrje personale, por edhe një mesazh për të gjithë shqiptarët: askush nuk mund të poshtërojë nderin e kombit pa u përballur me pasojat. Mazari shpjegon më tej: “Ai akt i guximshëm i Tekit nuk ishte impuls i çastit. Ishte një reflektim i dhimbjes, i krenarisë dhe i ndjenjës së përgjegjësisë për shokët. Shqiptari, edhe kur jep jetën në front, nuk e humb shikimin mbi nderin dhe mbi moralin e tij.” Faktet tregojnë se major Pavle nuk ishte një rast i veçantë; ai përfaqësonte gjithë sistemin shovinist jugosllav që synonte të degradonte shqiptarët në front, t’i përdorte si mish për top dhe t’u fuste frikën përmes provokimeve. Por, në këtë kontekst, veprimi i babait tim dhe i shokëve të tij u bë simbol i rezistencës dhe i qëndresës morale. Pas ngjarjes, babai im u bë objekt i përndjekjeve të mëtejshme nga UDB-ja dhe strukturat e tjera jugosllave. Por, siç rrëfen Mazari, ai kurrë nuk u dorëzua: “Tekiu e dinte se çdo hap i tij pas kësaj mund të sillte vdekje, por nuk ia mohoi vetes të mbante dinjitetin. Ai nuk e tradhtoi asnjëherë shokun, as identitetin e tij shqiptar.” Në perspektivë historike, rasti i Pavles dhe i babait tim është shembull klasik i dilemës morale në kohë lufte: të veprosh sipas ligjit të armikut apo sipas ligjit të shpirtit dhe të kombit. Shqiptarët e Frontit të Sremit, përfshirë Tekiun, treguan se ndjenja e nderit dhe e drejtësisë mund të sfidojë çdo makineri shoviniste dhe çdo urdhër të padrejtë. Ky episod, ndërthurur me kolonat e heshtjes drejt Tivarit, Fushës së Vdekjes dhe provokimet e pafundme të strukturave jugosllave, na tregon se heroizmi nuk është vetëm betejë me armikun fizik, por edhe përballje me tradhtinë, me provokimet morale dhe me sistemin që përdor njeriun si vegël të dhunës. Në përfundim, pse babai im vrau major Pavlen? Sepse nuk mund të pranonte degradimin, poshtërimin dhe tradhtinë të shpallur hapur ndaj shqiptarëve. Veprimi i tij nuk ishte vetëm hakmarrje, por afirmim i dinjitetit, i vlerave të një kombi dhe i një moraleje që asnjë shovinist nuk mund ta shkatërronte. Ai e tregoi se edhe në errësirën më të madhe, një burrë i drejtë mund të mbajë ndezur dritën e ndërgjegjes dhe të guximit. Në këtë mënyrë, ngjarja e Zabllaçes dhe e Fushës së Vdekjes bëhet metaforë e një rezistence që nuk shkatërrohet, një testament i jetës dhe dinjitetit shqiptar, i cili kalon brez pas brezi dhe qëndron si paralajmërim dhe udhërrëfyes për të gjithë ata që synojnë t’i mohojnë nderin një kombi.  

                                     ***

 Kominterni, pavarësisht se formalisht i shpërbërë pas Luftës së Dytë Botërore, vazhdonte të jetonte në mënyrë të tërthortë: në doktrinat, në strukturat e partive komuniste të Evropës Lindore, në kulturën e frikës dhe së ashtuquajturës “diktaturë të proletariatit”. Jugosllavia e Titos, ndonëse u nda nga blloku sovjetik, nuk u nda nga kultura e kontrollit totalitar – përkundrazi, e përvetësoi atë, e rafinoi dhe e bëri më të ashpër.

Pikërisht këtu shqiptarët ndodheshin në qendër të stuhisë.

Në anën tjetër të kufirit, Shqipëria e Enver Hoxhës shihte çdo shqiptar të Jugosllavisë si “shqiptar të robëruar” që duhej ndihmuar, por jo gjithmonë si individë – më shumë si koncept politik. Kur në Tiranë flitej për “vëllezërit matanë kufirit”, shpesh qëllimi nuk ishte vetëm solidariteti etnik; ishte edhe përforcimi i frontit ideologjik kundër Jugosllavisë së Titos, e cila pas prishjes me Moskën shihej si armiku më i rrezikshëm i komunizmit sovjetik.

Për fat të keq, shqiptarët në Maqedoni, Kosovë dhe viset e tjera u bënë sërish “mish për top”, siç e kishin qenë në luftërat ballkanike, në Luftën e Parë dhe të Dytë Botërore, dhe tashmë në përplasjet ideologjike të dy shteteve që flisnin në emër të tyre pa i pyetur fare.

Kjo situatë ndikoi drejtpërdrejt edhe te UDB-a, e cila nisi të ndërtonte rrjete të reja përgjuese, duke përfshirë të rinj, punëtorë, studentë, mësues të shkollave fillore, imamë, priftërinj dhe njerëz të zakonshëm. Shantazhi u kthye në mjet bazë rekrutimi: dikujt i përmendej një dënim i vjetër, tjetrit një gabim i vogël formal, një tjetri një mik i arratisur në Perëndim, një tjetri një letër e humbur që i kishte ardhur nga Shqipëria.

Aq i frikshëm ishte ky mekanizëm, saqë shumë shqiptarë mendonin se UDB-a kishte sy edhe atje ku s’kishte as njerëz, as ndërtesa, as shkresa – se shihte edhe në errësirë.

Prandaj, proceset e montuara vazhdonin. Emra të tjerë hynin në listat e zeza: poetë, profesorë, arsimtarë të shkollave në gjuhën shqipe, ish-partizanë që kishin luftuar kundër fashizmit, por që më pas nuk ishin pajtuar me politikën diskriminuese ndaj shqiptarëve. Në dosjet e tyre, shpesh gjeje të njëjtat fjalë: “nacionalist”, “irredentist”, “armik i vëllazërim-bashkimit”, “agjent i Shqipërisë”.

Në asnjë dokument të Evropës së asaj kohe nuk gjendet një popull tjetër i përshkruar me kaq etiketa shkatërrimtare dhe të kundërta në të njëjtën kohë. Shqiptarët, në perceptimin jugosllav, ishin edhe viktima të padijshme, edhe kompllotistë të rrezikshëm; edhe “primitivë të izoluar”, edhe “agjentë të spiunazhit ndërkombëtar”; edhe të varfër, edhe të ambiciozë; edhe të pafajshëm, edhe fajtorë a priori.

Në shumë fshatra të Dibrës, të Tetovës, të Gostivarit, të Kumanovës, të Preshevës, të Gjakovës e të Prizrenit, njerëzit filluan të ruanin heshtjen. Nuk ishte heshtja e pranuar – ishte heshtja e frikës. Në kuvendet familjare flitej me zë të ulët; nëpër oda kujdeseshin të mos përmendej Shqipëria, sepse mund të kishte veshë të padukshëm; në shkolla, mësuesit i shmangeshin çdo fjale që mund të interpretohej si “shqiptare”. Madje edhe festat familjare, që dikur kishin qenë simbol i gëzimit, u kthyen në vend për kujdes të skajshëm dhe vetëpërmbajtje.

Në të njëjtën kohë, në Evropë po formësohej Lufta e Ftohtë. Bashkimi Sovjetik ndante botën në dy kampe: “armikët” dhe “miqtë e komunizmit”. SHBA dhe aleatët e saj ndërtonin rrjete sigurie, aleanca ushtarake (si NATO) dhe mekanizma të rinj të përballjes globale. Kjo klimë krijoi një tension gati kozmik, ku çdo popull i vogël, çdo grup etnik i ndarë mes shteteve, çdo minoritet i pambrojtur kishte gjasat të përdorej si mjet presioni midis blloqeve.

Shqiptarët e Jugosllavisë nuk u shpëtuan dot as kësaj here.
Ata u gjendën në mes të një loje gjeopolitike që i ngjante shahut, por ku figurat nuk ishin prej druri – ishin njerëz.

Shtohen edhe më tepër elementet e infiltrimit dhe kundër-infiltrimit. Jugosllavia e Titos i dërgon “agjentët e dyfishtë” drejt Shqipërisë, ndërsa Shqipëria përpiqet të fusë brenda Jugosllavisë aktivistë të devotshëm për të mbajtur gjallë identitetin kombëtar. Në realitet, shumë prej këtyre “aktivistëve” nuk ishin veçse viktima të lojërave të fshehta të të dyja palëve, të cilët përfundonin nëpër burgje, në qelitë e UDB-së ose nëpër kampet e brendshme të Shqipërisë.

Në këtë klimë, gjithçka merrte pamjen e një satire të errët historike: të dy shtetet, që pretendonin se mbronin shqiptarët, po i shkatërronin ata njësoj, secili në mënyrën e vet. Shqipëria me izolimin, me paranojën e vet ideologjike, me luftën e klasave që i godiste edhe ata që dëshironin t’i bashkoheshin vendit të tyre amë; Jugosllavia me persekutimin sistematik, me nënshtrimin që i quante “politikë të integrimit”, me politikën e diferencimeve që i quante “vlerësim biografik”.

Kjo gjendje solli pasoja të mëdha.
Një brez i tërë u rrit me frikën që e kishte trashëgim nga prindërit, dhe kjo frikë u bë pjesë e identitetit shqiptar në Jugosllavi. Por njëkohësisht ky brez mbante në vete edhe diçka tjetër – vullnetin për të mos u zhdukur. Një ndjenjë e thellë përballjeje, një qëndresë e heshtur, e cila nuk vinte nga ideologjia, por nga vetë historia e tyre.

Sepse shqiptarët kishin provuar gjithçka: perandori, mbretëri, ushtri pushtuese, luftëra botërore, burgje, dëbime, masakra, mohime të gjuhës dhe kulturës, por prapëseprapë kishin mbetur gjallë. Dhe kjo ishte një enigmë që askush në Jugosllavi nuk e kuptonte plotësisht: si mundet që një popull që supozohej të ishte i nënshtruar, i parendësishëm, i ndarë, i përçarë, të mbijetonte kaq gjatë?

Ndërkohë që në Jugosllavi sundonte doktrina jugosllaviste, në Shqipëri sundonte doktrina stalinisto-hoxhiste. Të dyja këto doktrina pretendonin të ishin anti-imperialiste, anti-fashiste dhe në shërbim të klasës punëtore. Por në fakt, të dyja kishin një tipar të përbashkët: frikën nga mendimi i lirë.

Shqiptarët nën Jugosllavi i nënshtroheshin diferencimeve politike dhe etnike; shqiptarët në Shqipëri i nënshtroheshin luftës së klasave.
Në njërën anë të kufirit të vrisnin për të kaluar kufirin; në tjetrën anë mund të të dënonin përse kishe kaluar kufirin. Shqiptarët u gjendën në një paradoks tragjik: në Jugosllavi i trajtonin si “agjentë të Shqipërisë”, në Shqipëri i trajtonin me dyshim si “të ardhur nga Jugosllavia”.

E gjithë kjo përbënte një dramë të heshtur kolektive, që shpesh nuk e gjejmë në librat e historisë, sepse u la në hije, e mbuluar me frikë dhe propagandë.

Në horizontin politik evropian, shqiptarët dukeshin si një popull i harruar. Pothuajse askush në Perëndim nuk i përmendte. Diplomatët flisnin për Ballkanin si të ishte një hartë strategjike, jo një vend ku jetonin njerëz konkretë. Në diskutimet e NATO-s e të Këshillit të Evropës, Ballkani ishte “zona gri”, një hapësirë tampon mes dy blloqeve. Dhe shqiptarët, ndonëse populli më i vjetër i rajonit, ishin më të padukshmit.

Në një raport të CIA-s të vitit 1953 (i deklasifikuar dekada më vonë), përmendet se “shqiptarët në Jugosllavi përbëjnë një vatër potenciale konflikti, pasi shteti jugosllav zbaton politika diskriminuese ndaj tyre”. Ky ishte një nga rastet e rralla kur Perëndimi e përmendte çështjen shqiptare – dhe edhe atëherë, vetëm si element rreziku gjeopolitik, jo si dramë njerëzore.

…Në çdo sistem që ndërtohet mbi frikën dhe mosbesimin, kufiri nuk është vetëm vijë gjeografike, por vijë e padukshme që ndahet brenda shpirtit të njeriut. Pas vitit 1948, për shqiptarët që jetonin nën Jugosllavinë e re të Titos e Rankoviqit, kjo vijë u bë aq e mprehtë saqë prekte jo vetëm jetët, por vetë mënyrën si njerëzit mendonin, flisnin dhe ëndërronin. Të gjithë e ndienin presionin e një syri të padukshëm, të përhershëm, që kërkonte të kapte çdo lëkundje mendimi. Ky sy ishte UDB-ja, që shtrihej në fshatra, në qytete, në shkolla, në xhami e kisha, në klubet rinore dhe madje edhe në odat tradicionale ku dikur burrat shqiptonin fjalën e lirë.

Në atë realitet, besimi u shndërrua në luks, ndërsa heshtja në mburojë. Mësuesit e rinj në shkolla e kuptonin shpejt se tekat e politikës ishin më të rëndësishme se librat. Priftërinjtë e hoxhallarët vëzhgoheshin, sepse fjalët e tyre mund të zgjonin identitetin e ndaluar. Edhe fëmijët në lojë mësonin të mos flisnin shumë për atë që dëgjonin në shtëpi, se mos ndonjë shok i klasës e përcillte bisedën në veshët e dikujt tjetër.

Në këtë atmosferë, lindën qindra histori individuale, të cilat sot mund të shihen si pjesë e një tabloje të madhe tragjike. Njerëz të thjeshtë, të shtyrë nga idealizmi, nga frika ose nga manipulimi, përfunduan në rrethin e shërbimeve sekrete – disa si viktima, disa si të përdorur, disa si bashkëpunëtorë të detyruar. Por ishte gjithmonë një marrëdhënie e pabarabartë: UDB-ja kishte aparatin, burimet, makinerinë e survejimit; shqiptari kishte vetëm vetveten dhe një ndjenjë të brendshme se duhej të mbrohej.

Nëpër burgjet e Nishit, të Idrizovës, të Sarajevës e deri në Zenicë, rrëfimet e të burgosurve politikë ishin të përngjashme: një hetues që e njihte më mirë se vetë i akuzuari jetën e tij, një dosje e përgatitur me kujdes, një “dëshmitar anonim”, dhe mbi të gjitha një skenar i paramenduar që duhej të përfundonte me pranim faji. Shumë nga këta burra dhe gra u dënuan për “nacionalizëm”, “separatizëm”, “agjitacion-propagandë”, terma që i jepnin pushtetit justifikimin për të trajtuar shqiptarët si rrezik të brendshëm të vazhdueshëm.

Por drama nuk zhvillohej vetëm brenda mureve të burgut. Ajo ishte e pranishme edhe përtej kufirit, në Shqipërinë komuniste, ku çështja shqiptare në Jugosllavi shpesh shihej në prizma ideologjike. Në këtë hapësirë të mbushur me dyshime të ndërsjella, shërbimet sekrete jugosllave gjetën terren për të infiltruar diversantë, për të krijuar konfuzion, për të goditur çdo bashkëpunim eventual ndërshqiptar dhe për të mbjellë mosbesim midis njerëzve.

Një pjesë e këtyre diversantëve nuk ishin njerëz të këqij në kuptimin klasik. Ata ishin produkte të presionit psikologjik, të shantazhit, të frikës për veten ose familjen. Disa ishin djem të rinj, që iu premtohej shpëtimi i dikujt të dashur, një vend pune, një bursë, një dritare shprese në një botë të varfër e të mbyllur. Të tjerë ishin ish-të burgosur, të lodhur dhe të thyer, të cilët pasi kishin kaluar vite torturash, e kishin shumë të vështirë të refuzonin çdo kërkesë që u bëhej. Në fund, secili prej tyre mbante në ndërgjegje një plagë, disa për veprimet e tyre, disa për heshtjet, disa për pafuqinë.

Kur i dëgjon këto histori sot, pas kaq dekadash, ajo që bie në sy nuk është thjesht tragjedia politike, por tragjedia njerëzore. Sistemet totalitare kanë qenë mjeshtër në një gjë: t’i detyrojnë njerëzit të jetojnë kundër vetvetes. Shpesh, përballë hetuesve, njeriu nuk e humbte vetëm lirinë, por edhe identitetin, atë ndjesinë e brendshme që i thoshte kush është dhe çfarë përfaqëson.

Por pavarësisht këtij presioni, kishte edhe njerëz që qëndruan. Njerëz që refuzuan të bëhen vegla të UDB-së, që nuk pranuan të spiunonin, që nuk firmosën deklarata të rreme, edhe pse e dinin se çmimi do të ishte një dënim i rëndë, ndonjëherë edhe zhdukja. Historitë e tyre janë dëshmi të një morali të pashkëputur, të një qëndrese që i dha dimension të ri fjalës “dinjitet”.

Pikërisht nga këto kontraste – nga ata që u thyen dhe ata që rezistuan, nga manipulimi dhe ndershmëria, nga frika dhe kuraja – është e mundur sot të kuptohet thellësisht se si funksiononte aparati represiv. Ai nuk synonte gjithmonë të shkatërronte fizikisht individin; shpesh synonte ta deformonte shpirtërisht, ta kthente në hijen e vetvetes.

                                          ***

Rrëfimi i historisë është si ecja mbi një truall të lashtë, ku çdo hap ngre pluhur kujtimesh, e çdo grimcë pluhuri ka brenda një emër, një jetë dhe një heshtje të pambaruar. Në këtë truall, rrëfimi për shqiptarët që u nisën drejt Frontit të Sremit, me ëndrra të pastra dhe zemra të palëkundura, është një ndër ato plagë që nuk plaken. Sepse aty, idealet u shndërruan në zhgënjim, besa në varre të humbura, ndërsa drita që mendonin se çonin me vete, u shua në mesin e baltës së Banatit.

Ishte koha kur brigadat shqiptare – të përbëra nga kuadro e oficerë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e vise të tjera – u nisën për t’iu bashkuar operacioneve të çlirimit të Jugosllavisë, në bindjen se kjo rrugë, në rend të parë, siguronte Kosovën. Ideali ishte i kthjellët, aspirata e pastër, por horizonti ishte i turbullt. Nëpër istikame të Sremit u tretën jetët e mijëra vullnetarëve shqiptarë të cilëve as varret nuk u dihen – sikur toka e huaj ta ketë gëlltitur kujtesën e tyre me një amshueshmëri të ftohtë.

Në sfondin e kësaj tragjedie të heshtur, ëndrrat e shqiptarëve qenë të një natyre të bukur e naive: mendonin se pas përfundimit të luftës, do të hapeshin dyert e drejtësisë kombëtare. Se Kosova, së paku, do të trajtohej me nder e barazi. Por historia, ajo bijë e hekurt e politikës, tregoi se kishte shkruar një skenar tjetër: një mashtrim të madh, të organizuar me një profesionalizëm çnjerëzor.

Në mesin e qindra burrave që besuan në këtë rrugë, që luftuan dhe u mashtruan, ishte edhe Avdyl Dura  dhe  qindar të tjerë nga Kosova dhe trojet tjera etnike shqiptare që mbetën nën Jugosllavinë komuniste…

Vullnetarët nga Peja e Gjakova, nga Prizreni e Podujeva, nga Kumanova e Kërçova, të gjithë  ishin mbledhur me zemra të ndezura dhe me një besim të patjetërsueshëm tek drejtësia. Por ajo  ishte pikërisht pika e kthesës ku drita e mashtrimit u bë e qartë në ato anale historike, u ballafaquan me planin e errët për t’i larguar djemtë shqiptarë, që pastaj brigadat serbo–malazeze të bënin kërdi mbi popullatën e pambrojtur shqiptare.

Shaban Polluzha – një burrë që i nuhaste dredhitë e politikës si era që sjellë paralajmërime – e pa qartë këtë strategji të djallëzuar. Ai nuk pranoi të shkelte më tutje, duke deklaruar se më mirë vdiste në Kosovë sesa të bëhej pjesë e një plani që cenonte shpirtin e vendit.

Kudo jepej përshtypja se shqiptarët duhet të dënoheshin për vetë ekzistencën e tyre. Në një raport të brendshëm të UDB-së, të cituar më vonë nga historianë jugosllavë, thuhej hapur se “elementi shqiptar ka prirje për kryengritje, ndaj duhet trajtuar me kujdes të shtuar”, një formulim i butë që në praktikë do të thoshte: mbani nën kontroll çdo frymëmarrje të njeriut të races shqiptare sin ë aspektin individual njashtu edhe në atë kolektiv.

Pas vitit  1949-1952, kur Jugosllavia e Titos filloi të ndërtonte profilin e vet politik të “pavarur” nga blloqet e Lindjes dhe Perëndimit, aparati i brendshëm i sigurimit u forcua edhe më shumë. Në dukje, vendi promovonte vetadministrimin, barazinë federale dhe një shoqëri më të hapur se vendet e tjera socialiste. Por për shqiptarët, këto parulla ishin thjesht një perde e hollë pas së cilës fshihej një makineri e sofistikuar e kontrollit total. Në secilin rajon ku jetonin shqiptarët – nga Shkupi në Prizren, nga Tetova në Ulqin – kjo makineri funksiononte me të njëjtin algoritëm: survejim, presion psikologjik, rekrutim, montim procesesh dhe mbjellje e frikës.

Në këtë periudhë lindi një metodë e re: krijimi i rrjeteve të vogla, të padukshme, të përbëra nga persona të zakonshëm. Nuk ishin gjithmonë spiunë të paguar apo profesionistë; shpesh ishin njerëz të thjeshtë, që punonin në administratë, në kooperativa, në spital, në postë, në shkollë – secili me një detyrë të vogël “për mbrojtjen e rendit”. Këto rrjete krijonin ndjesinë se gjithçka mund të dëgjohej dhe çdo fjalë e thënë me zë të ulët do të arrinte në zyrën e UDB-së. Në të vërtetë, pikërisht ky perceptim psikologjik ishte arma më e fuqishme.

Në zonat kufitare, sidomos në Dibër, Prizren e Kukës, situata merrte një dimension tjetër. Këto ishin hapësira të ngarkuara me simbolikë kombëtare dhe lëvizje njerëzore, prandaj të dyja shtetet – Jugosllavia dhe Shqipëria – i trajtonin si porte ku ideologjia përplasej me identitetin. Në anën jugosllave, çdo familje me histori patriotike, çdo familje me lidhje farefisnore në Shqipëri, çdo mësues, imam, ose burrë fjale në fshat, mund të bëhej objekt vëzhgimi.

Në këto rrethana, shumë figura u përfshinë në lojën e rrezikshme të inteligjencës, pa e kuptuar fillimisht se çfarë dimensioni kishte. Ndonjë herë rekrutimi fillonte me një bisedë të thjeshtë: një oficer i UDB-së thërriste dikë për “sqarime të vogla”, për “ndihmë informuese”, për “bashkëpunim qytetar”. Pastaj vinte premtimi i punës, mbrojtja nga ndonjë dënim, falja e ndonjë gjobe, apo garancia se një familjar do të lëshohej nga burgu. Kështu fillonte rruga e gjatë e një njeriu drejt një roli që shpesh e tejkalonte fuqinë e tij morale.

Nga ana tjetër, kishte edhe të atillë që u rezistuan këtyre presioneve. Ata e dinin se bashkëpunimi nuk ishte një rrugë pa kthim vetëm për ta, por një plagë që prekte gjithë komunitetin. Këta njerëz, të cilët shpesh mbetën anonimë dhe pa emër në dokumentet publike, ishin gurët e heshtur të mbrojtjes së identitetit shqiptar në një kohë kur çdo formë e vetëdijes kombëtare shihej si kërcënim.

Një shtresë tjetër trysnie u krijua tek studentët dhe intelektualët e rinj. Universitetet e Beogradit, Sarajevës, Shkupit dhe Zagrebit ishin vende ku shqiptarët përballeshin me një kontrast të thellë: nga njëra anë, mundësia për arsimim të lartë; nga ana tjetër, paragjykimi dhe kontrolli i përhershëm. Në auditorë, studentët shqiptarë nuk ishin thjesht pjesë e leximeve të sociologjisë së re jugosllave; ata ishin pjesë e një skeme të gjerë për të krijuar “njeriun e ri të Jugosllavisë”, një model identitar që e minimizonte përkatësinë e tyre etnike.

Në këtë luftë të nënkuptuar simbolash dhe identitetesh, letërsia shqipe, historia kombëtare dhe kultura tradicionale u bënë fushëbeteja të heshtura. Librat në shqip kontrolloheshin, veprat e Rilindjes shpesh futeshin në listat e “materialeve me ndikim nacionalist”, ndërsa mësuesit që përpiqeshin t’i jepnin rëndësi identitetit shqiptar shpesh përballeshin me masa disiplinore.

Por tensioni më i madh mbetej në terrenin e inteligjencës operative. Pas viteve 1960, UDB-ja intensifikoi infiltrimin e shqiptarëve në Shqipëri, duke përdorur metoda nga më të sofistikuarat: krijimin e figurave të rreme patriotësh, dërgimin e diversantëve të stërvitur, dhe infiltrimin nëpërmes njerëzve që kishin histori të besueshme përtej kufirit. Secili prej këtyre shërbente për një qëllim më të gjerë: të testonte reagimin e autoriteteve shqiptare, të krijonte tensione të brendshme dhe të furnizonte Beogradin me informacione të detajuara mbi strukturat ushtarake, ekonomike dhe shoqërore të Shqipërisë.

Por për shqiptarët e zakonshëm—në fshatra, në qytete, në diasporë—këto operacione sollën pasoja morale të rënda. U krijua një klimë e përgjithshme mosbesimi: kush ishte i sinqertë, kush i shtyrë, kush i infiltruar, kush viktimë, kush lojtar? Këto dilema e përçanë shoqërinë, krijuan dyshime në familje, madje edhe midis miqve të ngushtë.

Fshehtësia u bë mënyrë jetese. Bisedat intime u kthyen në kujdes të tepërt. Çdo takim i rastësishëm mund të ishte i manipuluar. UDB-ja nuk ishte thjesht një aparat shtetëror; ajo ishte një prani psikologjike që ndërhynte në marrëdhëniet e njerëzve, në mendësitë dhe në vendimet më të thjeshta të jetës. Dhe kur një shoqëri fillon të jetojë me këtë lloj frike të brendshme, atëherë represioni ka arritur pikën e tij më të lartë.

Historikisht, kjo periudhë përbën një nga fazat më të errëta të shqiptarisë nën Jugosllavi, jo vetëm për shkak të dhunës fizike, por sepse dëmtoi strukturën e besimit kolektiv. Është ky dëm, shpesh i padukshëm, që mbetet edhe sot, sepse ndikon mënyrën se si komunitetet shqiptare e lexojnë të shkuarën e tyre dhe se si ndërtojnë të ardhmen.

Ndaj, rikthimi tek këto ngjarje nuk është thjesht një detyrim dokumentar: është një proces shërimi. Të shpalosh këto fakte dhe kujtime do të thotë të përballesh me një të vërtetë që për dekada u mbajt nën hije. Dhe për një popull që ka kaluar kaq peripeci, drita e të vërtetës është hapi i parë drejt një vetëdije të shëndoshë historike.

Një nga dokumentet më domethënëse të arkivës së UDB-së, të cilin historianët e kanë analizuar shumë herë, përshkruan procesin e ndjekjes së një familjeje shqiptare në Tetovë. Ai raport tregon se si një djalë i ri, i cili kishte marrë pjesë në një kurs mjekësor në Shkup, u shënua si i rrezikshëm sepse kishte marrë letra nga familjarët në Shqipëri. Dokumenti vazhdon të shpjegojë se si çdo takim i vogël i familjes me fqinjët mund të perceptohej si një “rrjet i mundshëm i agjitacionit kundër shtetit”, dhe si UDB-ja ndërhynte direkt për të parandaluar çdo lloj komunikimi që mund të sillte “ide të dëmshme nacionaliste”.

Pikërisht këtu lindin rrëfimet më të fuqishme të mbijetuesve. Ata tregojnë për një ndjesi të vazhdueshme vëzhgimi, për një botë ku asnjë hap nuk ishte pa ndikim politik, dhe ku çdo gjest i thjeshtë human, si ndihma e një fqinjit apo pjesëmarrja në një dasmë, mund të interpretohej si akt “konspirativ”. Historitë personale e tregojnë këtë si një luftë jo vetëm për mbijetesë, por për të ruajtur identitetin njerëzor dhe kombëtar.

Në këto rrethana, shqiptarët u gjendën shpesh të izoluar, pa mbështetje ndërkombëtare. Perëndimi, i fokusuar në konfliktin mes blloqeve, i shikonte shqiptarët si një element minoritar që mund të përdorej për analizë gjeopolitike, por jo si subjekt të mbrojtur. Bashkimi Sovjetik, nga ana tjetër, i konsideronte shqiptarët në Jugosllavi si instrument kundër Titos, duke mos ofruar kurrë ndihmë reale. Kjo e bëri realitetin të dhimbshëm: shqiptarët ishin një popull i braktisur në mes të lojërave të mëdha të politikës ndërkombëtare.

Në këto kushte, kultura dhe arsimi u shndërruan në armë të padukshme. Bibliotekat private, shkollat shqipe të fshehta, veprat letrare që ruanin historinë e kombit, u bënë mburoja e shpirtit. Në disa fshatra, njerëzit mblidheshin fshehurazi për të lexuar dhe për diskutuar rreth epikës kombëtare, për të ndihmuar njëri-tjetrin të ruante gjuhën dhe traditën. Ishte një formë rezistence që nuk regjistrohej në dosjet operative, por kishte ndikim të thellë mbi mbijetesën morale të komunitetit.

Në fushën e luftës ideologjike, infiltrimi i diversantëve dhe manipulimi i informacionit mori një rëndësi strategjike. UDB-ja përdorte figura të paraqitura si patriotë për të krijuar konflikte të brendshme, për të testuar reagimet e individëve dhe për të dokumentuar çdo shenjë mosbesimi ndaj regjimit. Këto taktikë kishin dy efekte: paraqisnin shqiptarët si “të rrezikshëm” dhe ruanin një tension të përhershëm që pengonte bashkëpunimin ndërshqiptar.

Një pjesë e dokumenteve të asaj periudhe përmend Majorin Pavle si një nga inskenuesit kryesorë të këtij aparati të fshehtë. Ai, sipas arkivave, kishte rol të drejtpërdrejtë në krijimin e situatave ku shqiptarët detyroheshin të bënin zgjedhje të pamundura morale: të bashkëpunonin me aparatin ose të përballeshin me pasojat më të rënda. Këto zgjedhje jo vetëm godisnin individin, por minonin strukturën e komunitetit.

Megjithatë, edhe në këtë mjedis të errët, shqiptarët treguan një qëndresë të jashtëzakonshme. Ata e ruajtën identitetin, gjuhën, traditat dhe historinë e tyre. Shumë nga ata që u përballën me presionin e UDB-së dhe me infiltrimin e diversantëve, treguan se morali dhe dinjiteti njerëzor mund të jenë më të fortë se çdo mekanizëm represiv. Historitë e tyre janë dëshmi se, edhe kur shtypja duket absolute, ekziston një mënyrë për të ruajtur lirinë morale dhe vetëdijen kombëtare.

Në analizën e raporteve operative të UDB-së, si ajo e datës 12 mars 1951 (Arhiv Jugosllav, Fond 76, f. 34–47), evidentohen përpjekjet e shërbimeve për të destabilizuar njësitë shqiptare brenda brigadave: përhapja e thashethemeve, shpërndarja e informacionit të falsifikuar dhe përdorimi i diversantëve si “kali i Trojës” brenda radhëve. Këto raporte zbulojnë një strategji të qartë: të deformohej perceptimi i luftëtarëve mbi kauzën që përfaqësonin, duke krijuar dyshime, frikë dhe mungesë besimi midis bashkëluftëtarëve. Por përpjekjet e tilla shpesh hasnin në rezistencën morale të shqiptarëve, të cilët e dinin se beteja e tyre nuk ishte thjesht ushtarake, por edhe identitare dhe kombëtare.

Rrëfimet personale që ruhen në dosjet arkivore tregojnë situata të jashtëzakonshme kur solidariteti dhe guximi i individëve shpëtuan jetët e të tjerëve. Një veteran tregon: “Kur u ndeshëm me tradhtinë e disa udhëheqësve të komandës që përpiqeshin të na kontrollonin çdo lëvizje, ne, luftëtarët shqiptarë, vendosëm të mbrojmë njëri-tjetrin. Ishte çasti kur kuptova se lufta jonë nuk ishte vetëm kundër armikut, por edhe për nderin e familjeve tona dhe të gjithë kombit.”

Ky tipar i rezistencës morale është i ripërsëritur edhe në dokumentet e tjera, si raporti i Brigadës së 7-të Shqiptare në Srem, datuar më 21 maj 1945 (Vojnoistorijski Arhiv Beograd, dosja 98/1945), ku përshkruhet përballja e ushtarëve shqiptarë me komandantët lokalë që përdornin manipulime psikologjike për të mbajtur nën kontroll trupën. Raporti shënon se, pavarësisht presionit, pjesëtarët shqiptarë ruajtën organizimin, mbështetjen reciproke dhe një ndjenjë të thellë kombëtare.

Në këtë fazë historike, analiza e proceseve politike dhe ideologjike-kominterniste është e domosdoshme. Strategjitë e Jugosllavisë ndaj shqiptarëve nuk ishin thjesht për të ruajtur kontrollin e brendshëm; ato pasqyronin një plan më të gjerë për të mbajtur Ballkanin nën ndikim ideologjik dhe për të shmangur bashkëpunimin midis popujve të ndryshëm shqiptarë. Duke përdorur propagandën, infiltrimin dhe terrorin e fshehtë, regjimi jugosllav përpiqej të transformonte shqiptarët nga luftëtarë të lirë në “mish për top” për projektet politike të kohës.

Sot, kur i shohim këto dokumente, kuptojmë se struktura e pushtetit nuk ishte thjesht burokratike, por një makineri e përbërë nga analiza, raportime, manipulim dhe presion konstant mbi çdo individ. Ajo nuk bënte dallim mes ushtarëve në frontin e Sremit, intelektualëve në qytete apo banorëve të fshatrave kufitare: të gjithë ishin pjesë e një sistemi të madh kontrolli që synonte ta deformonte historinë dhe identitetin e një populli të vogël.

“Kur qëndronim në vijën e parë, shpesh mendonim se jeta jonë nuk kishte kuptim tjetër përveçse të përballonim çdo tradhti. Por në çdo veprim, çdo ndihmë për shokun pranë, ne ruanim dinjitetin e kombit tonë.” Ky citim gjendet në raportin oral të mbijetuar në arkivat e Vojnoistorijskog Arhiva, dosja 114/1953, dhe tregon qartë se morali ishte arma më e fuqishme e shqiptarëve.

Analiza politike e kohës e tregon qartë se ky presion nuk ishte rastësor. Kominterni dhe udhëheqësit e Jugosllavisë, duke përdorur aparatin e spiunazhit dhe propagandës, përpiqeshin të krijonin një situatë ku shqiptarët të mbeteshin të fragmentuar, të izoluar dhe të manipulueshëm. Strategjia e tyre nuk synonte vetëm kontrollin politik; synonte të deformonte historinë, të shkatërronte lidhjet shoqërore dhe të kontrollonte identitetin e një populli të tërë.

Historikisht, këto ngjarje janë mësim për brezat e ardhshëm: liria dhe dinjiteti nuk janë të garantuara vetëm me armë; ato kërkojnë qëndresë morale, ruajtje të identitetit dhe përballje të drejtë me padrejtësinë. Shqiptarët, duke përballuar mashtrimet, intrigat dhe presionin e kohës, treguan se qytetërimi i një populli matet jo vetëm me gjakun e derdhur, por edhe me forcën morale të individëve dhe komunitetit.