Nga: Dr. Mohammad Mohaddes, Tiranë
Projekti politik i fundamentalizmit islamik
Fenomeni i fundamentalizmit islamik në botën moderne, i cili është i lidhur ngushtë me terrorizmin dhe ku regjimi iranian është simboli kryesor i tij, nuk mund të kuptohet si një reagim spontan e i shpërndarë shoqëror. Përkundrazi, ai duhet analizuar si një projekt politik i organizuar. Shpesh është thënë se regjimi iranian është zemra që rreh e oktapodit të fundamentalizmit, i cili ka shtrirë tentakulat e tij në gjithë Lindjen e Mesme dhe deri në Evropë.
Statistikat e lidhjes së terrorizmit me Iranin
Një vlerësim konservator tregon se fijet e 90 përqind të sulmeve terroriste përfundonin disi në Teheran. Për këtë arsye, regjimi iranian është quajtur «shteti më aktiv mbështetës i terrorizmit» dhe është dënuar nga shumë qeveri, parti dhe personalitete botërore. Në korrik 2024, qeveria gjermane shpalli mbylljen dhe ndalimin e aktiviteteve të Qendrës Islame të Hamburgut, e cila drejtohej nga regjimi iranian, së bashku me të gjitha institucionet e varura prej saj. Drejtuesi i kësaj qendre u dëbua gjithashtu drejt Iranit. Më parë, Kosova dhe Shqipëria kishin shpallur të paligjshme qendra të ngjashme të varura nga regjimi iranian.
Rrënjët historike të përhapjes së fundamentalizmit
Cilat janë rrënjët e depërtimit dhe përhapjes së fundamentalizmit islamik? Një vështrim historik tregon se megjithëse lëvizjet salafiste ose islamiste tradicionale ekzistonin para shekulli i 20-të, deri në përmbysjen e diktaturës monarkike në Iran në vitin 1979, asnjë prej tyre nuk kishte arritur të krijonte një pushtet ideologjik mbi bazën e një interpretimi revolucionar të sheriatit. Ajo që bëri regjimi iranian ishte të transferonte fundamentalizmin nga niveli i diskursit në nivelin e «pushtetit politik» dhe më tej ta kthente atë në një doktrinë zyrtare për «eksportin e revolucionit» përtej kufijve kombëtarë.
Ideologjia në kushtetutën iraniane
Kjo ambicie ideologjike nuk mbeti vetëm në parullat revolucionare, por u përfshi edhe në tekstin e kushtetutës së regjimit. Neni 152 përcakton politikën e jashtme të Iranit mbi bazën e «mbrojtjes së të drejtave të të gjithë myslimanëve në mbarë botën» dhe neni 154 shpall hapur se Republika Islamike «mbështet luftën e drejtë të të shtypurve kundër shtypësve në çdo pjesë të botës». Këto dispozita, së bashku me nenin 8 të nenit 3 të statutit të Gardës Revolucionare, e cila e përcakton detyrën e saj si «mbështetje e lëvizjeve çlirimtare në mbarë botën», krijuan praktikisht një strukturë ligjore për «terrorizmin shtetëror»; terrorizëm i cili nuk zhvillohet fshehurazi, por është pjesë e detyrave zyrtare të një qeverie.
Qendra e fundamentalizmit nga vitet 1980
Që nga vitet 1980, Teherani u kthye në qendër të organizimit të fundamentalizmit shiit dhe më pas edhe në një bosht frymëzues për lëvizjet e tjera islamiste. Hezbollah në Liban, Hashd al-Shaabi në Irak, Ansarallah në Jemen dhe grupet e armatosura palestineze përfituan drejtpërdrejt nga mbështetja e Forcës Kuds të Gardës Revolucionare. Por ndikimi i Republikës Islamike nuk mbeti vetëm brenda botës shiite. Studiues si Bruce Hoffman dhe Gilles Kepel (1) dhe (2) kanë treguar se madje edhe Al-Qaida dhe ISIS u frymëzuan nga modeli revolucionar i Iranit; sepse për herë të parë Republika Islamike tregoi se «mund të arrihet pushteti duke kombinuar ideologjinë fetare me mekanizmat e shtetit dhe ta eksportosh atë në nivel global». Sipas Olivier Roy (3), edhe pse Al-Qaida dhe ISIS janë kundërshtarë teologjikë të shiitëve, në logjikën e «internacionalizimit të fundamentalizmit» dhe përdorimit të dhunës për ndryshimin e rendit botëror, ata në fakt janë trashëgimtarë të projektit të Teheranit.
Konfirmimi praktik i ndërthurjes së tyre
Historia praktike e konfirmon gjithashtu këtë bashkim të pavullnetshëm. Kombet e Bashkuara, në shumë raporte, kanë përmendur rolin e Iranit në trajnimin dhe armatosjen e grupeve të armatosura joqeveritare dhe Departamenti i Shtetit i SHBA-së e ka përshkruar Iranin që nga viti 1984 si «sponsorin kryesor të terrorizmit shtetëror në botë». Nga ana tjetër, deklaratat e Al-Qaidas në vitet 1990 ishin të mbushura me referenca për suksesin e revolucionit iranian në «poshtërimin e Amerikës» dhe ISIS, me shpalljen e «kalifatit» të tij në vitin 2014, ndoqi në thelb të njëjtin model të «shtetit ideologjik ndërkombëtar» që regjimi iranian e kishte nisur vite më parë.
Krahasimi historik me komunizmin sovjetik
Në një krahasim historik, rolin që Teherani ka luajtur për më shumë se dy dekada në fundamentalizmin dhe fanatizmin islamik, mund ta krahasojmë me rolin që Moska luajti për lëvizjet komuniste në mbarë botën për shtatëdhjetë vjet, nga fitorja e Revolucionit të Tetorit në vitin 1917 deri në shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik. Për sa kohë që bolshevizmi ishte në pushtet në Rusi, partitë marksiste në mbarë botën, pavarësisht nga dallimet ideologjike me Kremlinin, merrnin legjitimitet prej tij dhe me rrëzimin e tij, madje edhe komunistët që kundërshtonin Moskën morën një goditje të rëndë.
Saladin · Vizier of the Fatimid Caliphate (1169–1174) · sultan av Egypt (1169–1193) · Sultan of Damascus (1174–1193) · emir of Aleppo (1183–1193)
Konkluzioni: Fundamentalizmi si strategji shtetërore
Prandaj, fundamentalizmin islamik në formën e tij moderne duhet ta kuptojmë si rezultat të «institucionalizimit të ideologjisë fetare në formën e shtetit» dhe pastaj «eksportimit sistematik të tij» nga regjimi iranian. Derisa bota të përballet jo vetëm me degët sunite apo shiite të këtij fenomeni, por edhe me rrënjën strukturore të tij — e cila është e ngulitur në kushtetutën dhe politikën e jashtme të një shteti — kontrolli i qëndrueshëm i tij nuk do të jetë i mundur. Lufta kundër terrorizmit kërkon të kuptojmë këtë realitet: fundamentalizmi nuk është vetëm një mendim devijues, por një strategji shtetërore me mbështetje ligjore, financiare dhe diplomatike; dhe regjimi iranian ishte shteti i parë që e zbatoi atë në mënyrë zyrtare dhe sistematike në politikën ndërkombëtare.
Burimet
1. Bruce Hoffman. Inside Terrorism. Columbia University Press, 2006
2. Gilles Kepel. Jihad: The Trail of Political Islam. Harvard University Press, 2002
3. Olivier Roy. The Failure of Political Islam. Harvard University Press, 1994
Duket se pjesa më e madhe e krahëve të oktapodit janë prerë dhe tani është radha e tij të rrethohet nga kriza të brendshme dhe ndërkombëtare, dhe së shpejti do të jemi dëshmitarë të përmbysjes së këtij regjimi mesjetar.