Bekim David Asani, Tetovë
Nëse identiteti kombëtar matet edhe me mënyrën se si një shoqëri i trajton figurat e saj më të mëdha, atëherë rasti i Ferid Muradit dhe Nënë Terezës përbën një alarm serioz për shqiptarët në Maqedoninë e Veriut.
Dy nobelistët e vetëm shqiptarë, dy emra me peshë botërore, vazhdojnë të mbeten në periferi të diskursit publik, institucional dhe arsimor — veçanërisht në qytete kyçe si Shkupi dhe Gostivari, ku shqiptarët kanë rol të rëndësishëm politik dhe shoqëror. Një vështrim i thjeshtë në aktivitetet kulturore dhe arsimore të institucioneve shqiptare në Shkup tregon një boshllëk të dukshëm.
Universitetet, shkollat e mesme dhe institucionet kulturore rrallë organizojnë konferenca, tribuna apo përkujtimore serioze kushtuar Ferid Muradit, një nga figurat më të rëndësishme të mjekësisë moderne. Emri i tij nuk është pjesë e një strategjie të qëndrueshme për promovimin e dijes dhe shkencës shqiptare — dhe kjo, në një kryeqytet ku shqiptarët pretendojnë rol formues në jetën publike.
Edhe trajtimi i Nënë Terezës në Shkup mbetet kontradiktor. Ajo përmendet shpesh në mënyrë ceremoniale, por rrallëherë shoqërohet me reflektim të thellë mbi trashëgiminë e saj humane dhe shqiptare. Për më tepër, nderimi i saj mbetet shpesh i deleguar institucioneve të tjera, ndërkohë që institucionet shqiptare kufizohen në heshtje ose formalitete minimale.
Situata nuk ndryshon ndjeshëm as në Gostivar, një qytet me shumicë shqiptare dhe me një jetë kulturore aktive. Edhe aty, aktivitetet që do të duhej të afirmonin figurat më të mëdha shqiptare janë sporadike ose mungojnë krejtësisht.
Në bibliotekat, qendrat kulturore dhe shkollat e qytetit, Ferid Muradi dhe Nënë Tereza nuk zënë vendin që u takon si modele frymëzimi për brezat e rinj. Investigimi i thjeshtë i programeve mësimore dhe i aktiviteteve publike tregon se kjo nuk është çështje mungese burimesh, por mungese vullneti institucional. Ka fonde për aktivitete kulturore, ka hapësira publike për diskutim, por mungon një vizion gjithëpërfshirës që identitetin shqiptar ta shohë si mozaik vlerash, jo si filtër përjashtues.
Një nga arsyet e kësaj heshtjeje lidhet me një ndarje të pashprehur, por të pranishme, mes identitetit kombëtar dhe përkatësisë fetare. Në vend që të theksohet fakti se shqiptarët kanë dhënë kontribute të jashtëzakonshme në shkencë dhe humanizëm pavarësisht besimit, diskursi publik shpesh shmang figurat që nuk i përshtaten narrativës dominante. Kjo shmangie nuk artikulohet hapur, por reflektohet qartë në mungesën e veprimit.
Pasojat janë të dukshme. Të rinjtë shqiptarë në Shkup dhe Gostivar rriten me pak njohuri për faktin se një shqiptar ka fituar Nobelin në Mjekësi dhe se një shqiptare është kthyer në simbol global të humanizmit. Kjo nuk është vetëm mungesë informacioni — është dështim edukativ dhe kulturor.
Ironia është se as Ferid Muradi dhe as Nënë Tereza nuk kanë nevojë për afirmim lokal për të qenë të mëdhenj. Ata tashmë janë pjesë e historisë botërore. Por mënyra se si ne i trajtojmë ata flet shumë për ne. Një shoqëri që nuk arrin të përqafojë figurat e saj më të ndritura, po ndërton një identitet të brishtë dhe të pasigurt.
Pyetja që shtrohet sot për institucionet shqiptare në Shkup dhe Gostivar është e qartë: pse mungon një qasje e organizuar, serioze dhe gjithëpërfshirëse ndaj dy nobelistëve shqiptarë? Heshtja nuk mund të justifikohet më si rastësi.
Ajo po shndërrohet në model. Dhe sa më gjatë të zgjasë kjo heshtje, aq më e madhe bëhet humbja — jo për Muradin dhe Nënë Terezën, por për vetë shoqërinë shqiptare që vazhdon të hezitojë përballë madhështisë së saj.
