___
Imagjino një hartë ku një vijë e hollë lidh Beratin me Selanikun, Prizrenin me Jaffën, Vlorën me Jeruzalemin. Kjo vijë ekziston. Është historia e panjohur e hebrenjve në hapësirën shqiptare, një rrëfim që nis në Yevanicën e lashtë dhe mbaron në Ladinon mesdhetar.
Të udhëtojmë pas saj…?
Historia e hebrenjve në hapësirën shqiptare nuk është histori e rrafshët, as e thjeshtë. Është një vijë e gjatë që lëviz ngadalë, herë në qytete të vogla malore, herë në porte mesdhetare, herë në rrugët e ngrohta të Palestinës. Një vijë që fillon me një gjuhë shumë të vjetër, Yevanicën e romaniotëve, dhe përfundon në një tjetër gjuhë të lashtë, Ladinon e sefardikëve. Në mes të këtyre dy botëve qëndron Shqipëria osmane, me qytetet e saj të mbushura me tregtarë, zejtarë dhe udhëtarë që e lanë historinë e tyre në mënyrën më të thjeshtë të mundshme: duke jetuar.
Në këtë peizazh, Berati paraqitet si pika e parë. Shumë përpara se hebrenjtë e ardhur nga Spanja të zbarkonin në Vlorë, Berati kishte komunitetin e vet të romaniotëve: hebrenj që i përkisnin një tradite shumë më të lashtë ballkanike, që flisnin Yevanic dhe ndiqnin ritualet e sinagogave romaniote të Epirit e të Adriatikut. Ata ishin pak në numër, por të integruar. Punonin si argjendarë, rrobaqepës dhe me shtypshkonja. Banonin në shtëpitë e tyre të vjetra të lagjeve të poshtme, me pragje guri dhe dritare të ngushta. Nuk krijuan kurrë dramë politike: jeta e tyre qe ajo e qytetit, pjesë e asaj rrjedhe të qetë që Berati ruan edhe sot.
Kur sefardikët mbërritën pas vitit 1492, sollën me vete një energji të re: Ladinon, kujtesën e Spanjës, zakonet e tyre të pasura liturgjike, dhe mbi të gjitha, rrjetet e gjera tregtare që lidhën Vlorën me Selanikun, Izmirin e Stambollin. Regjistrimet osmane flasin për disa qindra familje hebreje në Vlorë në shekullin XVI. Ishte një komunitet i madh, i ndritshëm, që i dha qytetit një ritëm mesdhetar të ri.
Por ajo që e bën Shqipërinë të veçantë është se këto dy shtresa, romaniote dhe sefardike, nuk u përplasën me njëratjetrën. Ato bashkëjetuan. Në Berat, familje romaniote dhe sefardike ndanin hapësira të ngjashme dhe, në disa raste, zakone të përziera. Një tekst i një pale ketubotash (kontratash martesore) nga shekulli XVIII tregon se disa familje përdornin ende disa elemente të ritit romaniot, edhe pse komuniteti udhëhiqej nga tradita sefardike. Kjo lloj ndërthurjeje nuk është e zakonshme në Ballkan, por në Shqipëri ka qenë e natyrshme.
Prizreni, ndërkohë, i shton kësaj historie dimensionin shqiptar. Në shekujt XVIII-XIX, hebrenjtë e Prizrenit flisnin shqip. Kjo nuk është metaforë. Studiuesit e periudhës osmane e përshkruajnë një pjesë të madhe të tyre si të integruar thellë në ekonominë e qytetit, me shqipen si gjuhë të pazarit dhe të përditshmërisë. Ishte një qytet ku shqiptarët myslimanë dhe hebrenjtë ndanin të njëjtën hapësirë urbane, të njëjtat rrugë, të njëjtat ritme jetese.
E njëjta gjë ndodhi më në jugperëndim, në Ulqin, ku disa familje hebreje jetonin midis detarëve shqiptarë, ulqinakëve dhe tregtarëve raguzanë. Në Novi Pazar, hebrenjtë e pazarit jetonin pranë shqiptarëve të atjeshëm, duke ndarë zanatet dhe tregtinë. Kjo është arsyeja pse prania hebreje në hapësirat shqiptare është kaq e veçantë: ajo merret me të zakonshmen, jo me të jashtëzakonshmen.
Në një moment, kjo rrjedhë natyrore nis të marrë tjetër drejtim.
Me shekujt XVIII-XIX, hebrenj nga Vlora, Berati, Prizreni dhe Ulqini nisen drejt Palestinës osmane. Disa vendosen në Jaffa si tregtarë. Disa të tjerë shkojnë drejt Jeruzalemit, ku emrat e tyre shfaqen në regjistrat rabinike me vendorigjinë e shënuar qartë: “nga Vlora”, “nga Prizreni”. Kjo nuk ishte emigracion masiv; ishte lëvizja e natyrshme e komuniteteve hebreje të rajonit, që ndiqnin rrugët e tregtisë ose dëshirën për të jetuar në Tokën e Shenjtë.
Ndërkohë, nga Shqipëria drejt Palestinës nuk udhëtonin vetëm hebrenj. Edhe shqiptarët filluan të zhvendoseshin drejt Palestinës. Në shekujt XIX-XX, shumë shqiptarë shërbyen në xhandarmërinë osmane të Jeruzalemit, të Haifës dhe të Jaffës. Raportet konsullore franceze dhe austriake i përshkruajnë si “rojet nga Arnavudluku”, të cilët patrullonin rrugicat e ngushta të qytetit, fare pranë sinagogave, kishave dhe xhamive të vjetra të Qytetit të Shenjtë. Kjo afërsi e heshtur, një rojtar shqiptar në një lagje hebreje të Jeruzalemit, një tregtar hebre që komunikon me një ulqinak në portin e Jaffës, ka mbetur e pazëvendësueshme në kujtesën historike të komuniteteve, edhe pse nuk u bë kurrë pjesë e historive të mëdha politike.
Dhe kështu, rrëfimi nis në Berat me Yevanicën dhe përfundon në Vlorë e Prizren me Ladinon, pastaj kalon në portet e Palestinës dhe, në disa raste, në Tel Avivin e shekullit XX. Është një udhëtim i qetë, i panjohur gjerësisht, por i vërtetë. Një udhëtim midis dy gjuhëve, dy brigjeve, dy botëve, të cilat u ndërthurën në mënyrën më natyrale të mundshme në hapësirat shqiptare.
Kjo histori nuk të ngre zërin; nuk ka nevojë. Ajo flet me zërin e qyteteve tona, të rrugëve të pazarit, të portit të Vlorës, të rrugëve me kalldrëm të Beratit dhe të Prizrenit. Flet me zërin e udhëtarëve që nuk lanë monumente, por lanë gjurmë. Dhe në atë gjurmë, Shqipëria osmane bëhet një urë e padukshme që lidh Yevanicën me Ladinon, dhe të dyja bashkë me traditën hebraike të Jeruzalemit.
Sot, në Izrael, jetojnë pasardhës të atyre familjeve hebreje që dikur u nisën nga Vlora, Berati, Prizreni, Ulqini apo Novi Pazari. Ata nuk formojnë një komunitet të veçuar “shqiptar”, por janë pjesë e trashëgimisë së gjerë sefardike dhe mizrahi. Megjithatë, gjurmët shqiptare janë ende të dukshme, veçanërisht në mbiemra që gjatë shekujve janë transformuar nga fonetika shqipe në formën izraelite të sotme.
Mbiemra që mbartin ende gjurmën shqiptare:
Prandis/Prandisah – që vjen nga Prendushi/Prendisçi.
Gagu/Gago – që ka rrënjë te mbiemri shqiptar Goga/Gogua.
Viva/Biva – nga Bibaj/Biba.
Barzilay – një degë e familjes së vjetër Barzilai, pjesërisht e lidhur me Ulqinin.
Ka edhe mbiemra të tjerë që e ruajnë hijen shqiptare në mënyrë më të tërthortë, p.sh. Albani, Arbeli, apo emra të shënuar dikur thjesht si “nga Arnavudluku”.
Një pjesë e pasardhësve e dinë qartë prejardhjen e tyre, sidomos familjet e vjetra të Jeruzalemit që ruajnë kujtime, receta apo rrëfime nga Vlora dhe Prizreni. Të tjerë nuk kanë më vetëdije për rrënjën shqiptare, sepse brezat u integruan shpejt në komunitetin sefardik të shek. XIX-XX. Por dokumentet rabinike, ketubotat dhe regjistrat e komuniteteve të Jeruzalemit, Hebronit dhe Jaffës e tregojnë qartë këtë vijimësi: rrugët e nisura nga Shqipëria osmane përfundojnë në Izraelin modern, dhe mbiemrat janë ura më e vogël, por më e fortë, që e lidhin të shkuarën me të sotmen.
Referenca të zgjedhura akademike:
– Halil Inalcik, The Ottoman Empire: The Classical Age, 1300-1600.
– Cemal Kafadar, Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State
– Joseph Nehama, Histoire des Israélites de Salonique, vol. I-VII.
– Abraham Danon, Documents sur les Juifs de Turquie et des Balkans.
– Avram Galanti, akademik hebre i Stambollit, historian i specializuar për hebrenjtë osmanë që përmend shpesh komunitetet hebreje të Ballkanit dhe lëvizjet drejt Palestinës.
– Solomon Rosanes, A History of the Jews in the Balkans.
– Ben-Zvi Institute Archives (Hebrew University), koleksionet e ketubotave dhe Pinkas-Hakahal për shek. XVIII-XIX.
