Në fot është Sulltan Mehmeti II – Pushtuesi
Nikollë Loka, historian, Tiranë
____
Po ta trajtojmë në mënyrë konceptuale dhe akademike qëndrimin e “historianëve” neo-otomanë që vijnë të na imponojnë narrativën e tyre të pushtimit dhe sundimit të territoreve shqiptare, del se ata kanë mendësi neo-koloniale. Ka një parim të pashkruar në studimet e traumës kolektive siç ishte dhuna osmane. Shqiptarët që kanë përjetuar atë dhunë, kanë të drejtën morale në trajtimin e përvojës së vet. Kjo nuk do të thotë monopol mbi historinë, por se nuk mund t’i imponosh nga jashtë asnjë populli dikur të pushtuar një narrativë historike që bie ndesh me kujtesën kolektive; nuk mund ta quash “çlirim” atë periudhë që pala tjetër e përjeton si pushtim. Kur kjo bëhet, perceptohet si vazhdimësi simbolike e pushtimit.
Megjithatë, jo te gjithë studiuesit turq pranojnë të kthehen në propagandistë të neo-otomanizmit. Artikulli i mëposhtëm i studiuesit turk është korrekt nga ana historike, brenda kuadrit të këndvështrimit turk të historisë. Ai e përdor termin pushtim disa herë në mënyrë të natyrëshme, që do të thotë se termi “çlirim” që përdorin propagandistët neo-otomanë shërben thjeshtë për trushpërlarje dhe jo si koncept historiografik.
Kamikazët në rradhët e historianëve dhe të gjithëdijëshmit hazer-xhevap nga rradhët e shqiptarëve (tashmë shqipfolës) e çudisin botën me zellin për ta shpallur sundimin osman si “çlirim”, siç veprojnë edhe palo-shkencëtarët turq. Ndërsa studiuesit seriozë turq i intrepretojnë faktet historike pa lajthitje neo-otomane, sipas këndvështrimit të historiografisë së tyre.
Bilgehan Pamuk, Fatih Sultan Mehmed Zamanında Arnavutluk(4).
Sulltan Mehmed dhe Shqipëria
Madje Gjergj Kastrioti Skënderbeu shkoi personalisht në Roma dhe u takua me Papa Pali II. Në vitin 1467 Gjergj Kastrioti u kthye në Shqipëri, por nuk arriti të merrte ndihmën që kishte shpresuar. Në këtë kohë, ndërsa luftonte kundër Balaban Pasha, ai pësoi humbje dhe gjithashtu humbi jetën; më pas u ndërtua edhe Kalaja e Elbasanit.
Pas kësaj, Sulltan Mehmeti II vendosi të ndërmarrë për herë të dytë një fushatë kundër Shqipërisë. Edhe pse ishte një stinë e papërshtatshme, ai u nis me ushtrinë dhe kur arriti në Filibe, mësoi se Gjergj Kastrioti Skënderbeu ishte larguar nga Elbasani. Në pranverën e vitit 1467, Mehmeti II ndërmori fushatën e dytë shqiptare. Këtë herë ai ishte i vendosur ta zgjidhte përfundimisht çështjen e Gjergj Kastriotit. Sulltani pushtoi një nga një kështjellat shqiptare që ndodheshin në rrugën e tij. Në çdo vend që kalonte vendoste garnizone dhe arriti deri në Durrësi. Ai shkatërroi edhe kështjellën Çorla, ku strehohej Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Megjithatë nuk arriti ta pushtojë Kalanë e Krujës dhe u detyrua të tërhiqej.
Ndërkohë, në vitin 1468, edhe pse Gjergj Kastrioti Skënderbeu ishte i sëmurë, ai mblodhi princat shqiptarë për të diskutuar marrjen e Kalës së Elbasanit. Ai dëshironte të sulmonte forcat osmane që kishin arritur deri pranë maleve shqiptare dhe Shkodra. Por sëmundja e tij u përkeqësua dhe më 17 janar 1468 ai vdiq në qytetin Lezha, që ishte nën sundimin e Venedikut.
Gjergj Kastrioti Skënderbeu, me male të thepisura dhe gryka të ngushta që e bënin të vështirë kalimin e 90 mijë ushtarëve, me forcë të pakët, por me guxim, vendosmëri, vullnet dhe aftësinë për të qenë një njeri i mirë, pengoi për njëzet vjet princat shqiptarë kundërshtarë dhe mbaroi të gjitha pengesat ndaj vendit të tij. Ai ndaloi osmanët që të zbarkonin në brigjet e Adriatikut dhe bëri që ushtria e tij e vogël të mbahej në mënyrë të përhershme në kështjella të ndryshme.
Nga ana shqiptare, vdekja e Gjergj Kastriotit Skënderbeut ndodhi si një pasojë natyrale, jo si rezultat i ndonjë beteje apo sulmi. Shtetet italiane, që vepronin gjithmonë në përputhje me interesat e tyre, panë në vdekjen e tij një çështje të rëndësishme. Për tokat shqiptare, Venediku dhe Napoli gjithmonë kishin synuar të vendosnin mbrojtje dhe të fitonin kontrollin. Pas vdekjes së Gjergj Kastriotit Skënderbeut, Senati i Venedikut ndërmori hapa për t’i siguruar trashëgiminë djalit të tij Jean.
Gjergj Kastrioti, para se të vdiste, kishte lënë testament që djali dhe principata e tij të mbështeteshin te Republika e Venedikut. Prandaj, pas vdekjes së tij, venedikasit dëshironin që Kështjella e Krujës dhe Principata e Kastriotëve t’i kalonin djalit të Skënderbeut, Jean. Nëse kjo do të pranohej, Venediku do të merrte nën kontroll të plotë Shqipërinë. Megjithatë, trashëgimtarët e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut kishin më shumë prirje për t’u afruar me Napolin, ndërsa gruaja e tij e ve Skënderbeut, Donika, gjithashtu kishte qëndrim pro-Napolit. Kështu, Shqipëria ndiente më qartë ndikimin osman. Edhe pse Papa ndërhyri në këtë çështje, nuk pati mundësi të arrinte ndonjë rezultat.
Duke e ndjekur nga afër situatën në Shqipëri, Sulltan Mehmeti II po përgatitej për një fushatë të tretë. Megjithatë, situata e ndjeshme në Anadoll me Karamanogllin dhe Akkoyunllun, si dhe Venedikun dhe hungarezët në Ballkan, nuk lejonin një operacion të menjëhershëm ushtarak në Shqipëri.
Shqipëria kishte një popullsi të konsiderueshme, por nuk kishte marrë Krujën. Sulltan Mehmeti II, me qëllim të përfundonte Shqipërinë dhe të godiste rëndë Venedikun, ia besoi këtë detyrë Rumeli Beylerbeyut, Hadım Sulejmanit. Në vitin 1475, Beylerbeyi Sulejman marshoi mbi territorin e Venedikut, ku forcat e Antonio Loredanos mbrojtën qytetin për rreth një muaj. Pas kësaj, Sulltani Mehmeti planifikoi të shkonte vetë në Shqipëri, por duke parë se një fushatë tjetër ishte më e nevojshme, ekspedita u shty.
Kalaja e Shkodrës
Në pranverën e vitit 1478, Mehmeti II urdhëroi marrjen e Shkodrës dhe këtë detyrë ia ngarkoi vezirit të madh Gedik Ahmed Pasha. Por ai kërkoi falje dhe nuk e pranoi detyrën, sepse kalaja ishte shumë e fortifikuar dhe e vështirë për t’u pushtuar. Kalaja ndodhej mbi një mal të lartë dhe mbrohej nga tre fortesa të tjera përreth. Për këtë arsye, që nga ndërtimi i saj e deri atëherë, askush nuk kishte arritur ta pushtonte. Prandaj mendohej se sulltani vetë duhej të drejtonte fushatën kundër saj.
Pas këtij kundërshtimi, Gedik Ahmed Pasha u shkarkua nga detyra dhe u burgos në Rumeli Hisarı. Në vend të tij u emërua si vezir i madh Karamani Mehmed Pasha.
Përballë këtyre zhvillimeve, Sulltan Mehmeti II filloi përgatitjet për një tjetër fushatë në Shqipëri. Në të njëjtën kohë, midis osmanëve dhe Republika e Venedikut po zhvilloheshin negociata për t’i dhënë fund luftërave mes tyre. Pala osmane priste përgjigjen e Venedikut dhe për këtë arsye bisedimet u ndërprenë përkohësisht. Në këtë moment, sulltani vendosi të nisej me ushtri për ta zgjidhur përfundimisht çështjen shqiptare.
Për të përgatitur rrugën e ushtrisë në Shqipëri, Evrenosoglu Ahmed Bey dhe Turahanzade Omer Bey u dërguan përpara për të riparuar urat, për të rregulluar rrugët dhe për të siguruar kalimet malore.
Para se të marshonte drejt Shkodrës, Mehmeti II vendosi të pushtonte Kruja, e cila ndodhej mbi shkëmbinj të thepisur përgjatë rrugës. Pas vdekjes së Skënderbeu, qyteti kishte kaluar nën administrimin e venedikasve. Edhe pse kalaja kishte qenë nën rrethim për një vit dhe ishte në gjendje shumë të vështirë, venedikasit dërguan forca ndihmëse. Megjithatë, Evrenosoglu Ahmed Beu, me një forcë shumë më të vogël, arriti t’i mposhtë trupat ndihmëse dhe kështu ndërpreu çdo ndihmë për kalanë. Kur edhe vetë Sulltan Mehmeti II iu afrua qytetit, mbrojtësit e Krujës humbën çdo shpresë dhe në qershor të vitit 1478 u dorëzuan. Kështu Kruja, pas rreth tridhjetë vitesh, ra përsëri në duart e osmanëve.
Pas pushtimit të Krujës, osmanët marshuan drejt Shkodrës. Meqë rruga ishte shumë e vështirë dhe transportimi i topave nuk ishte i mundur, u dërguan materiale për të derdhur topa në vend. U ndërtua edhe një urë mbi Lumi Buna.
Kalaja e Shkodrës, e ndërtuar mbi një mal të thepisur, mbrohej nga lumi në njërën anë dhe nga zonat e Drisht dhe Dajç në anët e tjera, ndërsa në jug ndodhej qyteti me fortifikimet e tij. Për këtë arsye, marrja e saj ishte shumë e vështirë.
Kur osmanët propozuan dorëzimin e kalasë, oferta u refuzua dhe luftimet filluan më 22 qershor. Sulltan Mehmeti II mbërriti vetë më 2 korrik për të drejtuar rrethimin. Terreni ishte shumë i vështirë dhe kjo e bënte edhe më të komplikuar transportimin e materialeve të nevojshme për rrethimin e Shkodrës.
Në pranverën e vitit 1478, Mehmeti II urdhëroi marrjen e Shkodra dhe këtë detyrë ia ngarkoi vezirit të madh Gedik Ahmed Pasha. Por ai kërkoi falje dhe nuk e pranoi detyrën, sepse kalaja ishte shumë e fortifikuar dhe e vështirë për t’u pushtuar. Kalaja ndodhej mbi një mal të lartë dhe mbrohej nga tre fortesa të tjera përreth. Për këtë arsye, që nga ndërtimi i saj e deri atëherë, askush nuk kishte arritur ta pushtonte. Prandaj mendohej se sulltani vetë duhej të drejtonte fushatën kundër saj.
Pas këtij kundërshtimi, Gedik Ahmed Pasha u shkarkua nga detyra dhe u burgos në Rumeli Hisarı. Në vend të tij u emërua si vezir i madh Karamani Mehmed Pasha.
Përballë këtyre zhvillimeve, Sulltan Mehmeti II filloi përgatitjet për një tjetër fushatë në Shqipëri. Në të njëjtën kohë, midis osmanëve dhe Republika e Venedikut po zhvilloheshin negociata për t’i dhënë fund luftërave mes tyre. Pala osmane priste përgjigjen e Venedikut dhe për këtë arsye bisedimet u ndërprenë përkohësisht. Në këtë moment, sulltani vendosi të nisej me ushtri për ta zgjidhur përfundimisht çështjen shqiptare.
Për të përgatitur rrugën e ushtrisë në Shqipëri, Evrenosoglu Ahmed Bey dhe Turahanzade Omer Bey u dërguan përpara për të riparuar urat, për të rregulluar rrugët dhe për të siguruar kalimet malore.
Para se të marshonte drejt Shkodrës, Mehmeti II vendosi të pushtonte Kruja, e cila ndodhej mbi shkëmbinj të thepisur përgjatë rrugës. Pas vdekjes së Skënderbeu, qyteti kishte kaluar nën administrimin e venedikasve. Edhe pse kalaja kishte qenë nën rrethim për një vit dhe ishte në gjendje shumë të vështirë, venedikasit dërguan forca ndihmëse. Megjithatë, Evrenosoglu Ahmed Beu, me një forcë shumë më të vogël, arriti t’i mposhtë trupat ndihmëse dhe kështu ndërpreu çdo ndihmë për kalanë. Kur edhe vetë Sulltan Mehmeti II iu afrua qytetit, mbrojtësit e Krujës humbën çdo shpresë dhe në qershor të vitit 1478 u dorëzuan. Kështu Kruja, pas rreth tridhjetë vitesh, ra përsëri në duart e osmanëve.
Pas pushtimit të Krujës, osmanët marshuan drejt Shkodrës. Meqë rruga ishte shumë e vështirë dhe transportimi i topave nuk ishte i mundur, u dërguan materiale për të derdhur topa në vend. U ndërtua edhe një urë mbi Lumi Buna.
Kalaja e Shkodrës, e ndërtuar mbi një mal të thepisur, mbrohej nga lumi në njërën anë dhe nga zonat e Drisht dhe Dajç në anët e tjera, ndërsa në jug ndodhej qyteti me fortifikimet e tij. Për këtë arsye, marrja e saj ishte shumë e vështirë.
Kur osmanët propozuan dorëzimin e kalasë, oferta u refuzua dhe luftimet filluan më 22 qershor. Sulltan Mehmeti II mbërriti vetë më 2 korrik për të drejtuar rrethimin. Terreni ishte shumë i vështirë dhe kjo e bënte edhe më të komplikuar transportimin e materialeve të nevojshme për rrethimin e Shkodrës.
Në sulmet e përgjithshme të zhvilluara midis 19 dhe 27 korrikut, megjithëse forcat osmane arritën të pushtonin hendeqet përreth kalasë, nuk u arrit një rezultat përfundimtar. Qyteti u bombardua edhe një herë. Në sulmin e fundit të 27 korrikut, të dyja palët bënë përpjekje të jashtëzakonshme.
Mehmeti II, i vendosur me çdo kusht ta merrte qytetin, në këshillin e luftës diskutoi se çfarë duhej bërë për ta pushtuar atë. Si përfundim u vendos që fillimisht të pushtoheshin qyteti përreth Shkodra, si dhe kështjellat Drisht dhe Dajç.
Për këtë detyrë u ngarkuan: Rumeli Beylerbeyi Davud Pasha, për të marrë kalanë e Drishtit. Anadolu Beylerbeyi Suleyman Pasha, për të marrë kalanë e Dajçit. Kalaja e Drishtit u dorëzua pa bërë rezistencë dhe iu dorëzua Davud Pashës. Më pas ai marshoi me forcat e tij drejt Dajçit, sepse kjo kala po bënte rezistencë. Në shtator, forcat osmane arritën ta pushtojnë Dajçin. Pastaj Davud Pasha dhe Sulejman Pasha pushtuan edhe kalanë tjetër me forcat e tyre. Kështu u bllokua çdo mundësi ndihme që mund të vinte nga toka. Për të ndërprerë edhe lidhjen përmes lumit, mbi Lumi Buna u ndërtuan dy ura dhe mbi to u ngritën kulla ku u vendosën ushtarë. Në këtë mënyrë u pengua ardhja e anijeve që mund të sillnin ndihmë nga lumi. Meqenëse stina po përparonte, Sulltan Mehmeti II la Evrenosoglu Ahmed Bey për të vazhduar rrethimin e Shkodrës. Me afrimin e dimrit dhe me ndërprerjen e ndihmave, mbrojtësit e kalasë u gjendën në një gjendje shumë të vështirë. Duke kuptuar se nuk mund të rezistonin më gjatë, ata pranuan të dorëzohen me kusht që jeta dhe pasuria e tyre të mos dëmtohej dhe që kush dëshironte të qëndronte ose të largohej të lejohej ta bënte këtë. Një pjesë e banorëve u larguan me anije të dërguara nga Republika e Venedikut. Dorëzimi i Shkodrës, gjashtë muaj pas largimit të Mehmetit II, pra në 1479, i dha fund luftës që kishte vazhduar prej dhjetë vitesh midis Venedikut dhe Perandorisë Osmane. Duke kuptuar se vazhdimi i luftës do të sillte pasoja edhe më të këqija, Republika e Venedikut u detyrua të bëjë paqe me osmanët.
Përfundim
Çështja shqiptare, e cila kishte qenë një problem serioz që nga periudha kur Mehmeti II ishte ende princ, më në fund mori fund drejt fundit të sundimit të tij. Fushatat ushtarake që filluan në 1448 vazhduan me ndërprerje deri në 1478, dhe gjatë kësaj periudhe Mehmeti II ndërmori disa ekspedita në tokat shqiptare. Vendosja e plotë e Shqipëria nën administrimin osman ishte një ngjarje me rëndësi të jashtëzakonshme për Perandorinë Osmane, për shkak të pozicionit strategjik të vendit si në gjeografinë e Ballkanit ashtu edhe në atë të Evropës.
Fund…
