Pamje të Tetovës…!
Nga: Safet Sadiku
Ese
Në fillim të viteve ’90, kur Jugosllavia po shembej si një shtëpi e vjetër balte dhe kufijtë po ridizenjoheshin nga frika e shpresa, poletikan Nevzati ecte ngadalë nëpër rrugët e Tetovës, me një dosje nën sqetull dhe një barrë shumë më të rëndë në mendje.
Ai ishte politikani i kohës së vet, por jo domosdoshmërisht i njerëzve të vet. Fliste për liri, për të drejta, për barazi, por gjithmonë me zë të ulët, sikur të kishte frikë të zgjonte diçka që nuk do ta kontrollonte më. Ilirida kishte lindur si ide nëpër odat e burrave, në kafene të mjegullta dhe në fletë të shkruara me dorë. Ishte ëndrra e një shteti shqiptar në tokën e vet autoktone, një emër i lashtë që mbante peshën e historisë.
Kur u shpall referendumi, populli foli qartë. Shumica e shqiptarëve e kuptuan pyetjen jo si akt juridik, por si thirrje ekzistence: A doni të njiheni si zot të kësaj toke? Përgjigjja ishte “po”, e thënë me heshtje të thellë dhe shpresë të matur. Por pushteti maqedonas këtë proces e kuptoi ndryshe… Ai, pushteti pra, e mori Iliridën dhe e vuri në gjumë. Jo me dhunë, por me procedura. Jo me tanke, por me fjalime.
Referendumi u arkivua, ëndrra u shty “për një moment më të volitshëm”, dhe shqiptarët u kthyen sërish në rolin që u ishte caktuar historikisht pothuaj nga të gjitha pushtetet e kohës, ashtu si edhe ky i viteve të ’90-ta: popull autoktonë pa shtet, shumicë pa pushtet, banorë pa zot shtëpie. Vitet kaluan.
Shteti i ri, Maqedonia e Veriut, u ndërtua mbi themele të vjetra, ku shqiptarët ishin gjithmonë “çështje”, kurrë shtyllë. Gjuha e tyre tolerohej, por nuk barazohej. Përfaqësimi i tyre rregullohej, por nuk natyralizohej. Diskriminimi nuk ishte gjithmonë i dukshëm, pasi ai ishte edhe i strukturuar, i qetë, burokratik.
Ishte një mur që nuk e shihje, por e ndjeje sa herë përplaseshe. … Marrëveshja e Ohrit erdhi si një fashë mbi një plagë të thellë. E ndali gjakun, por nuk e shëroi trupin. Dhe Nevzati, tashmë më i plakur, i shikonte këto zhvillime nga larg, me bindjen se kishte bërë atë që “ishte e mundur”.
Por populli nuk kërkonte vetëm të mundurën, por kërkonte të drejtën. Përsëri Ilirida mbeti aty, në gjumë. Jo e vdekur. Jo e harruar. Vetëm e shtypur nën dosje, nën kompromise dhe nën frikën se mos një ditë ëndrra bëhet realitet dhe kërkon llogari. Dhe shqiptarët në Maqedoninë e Veriut vazhduan të jetojnë në paradoksin e tyre më të madh: të jenë vendas në tokën e vet dhe të ndihen mysafirë në shtetin e tyre. Pra kanë një administrator mbi kokë të tyre.
Shteti që fliste me dy zëra, tani është realitet, kuptohet i hidhur për shqiptarët. Ata, shqiptarët u rritën në një sistem që ua mësoi bindjen më herët se fjalën. Në shkolla, në zyra, në korridoret e pushtetit, shqiptarëve u përsëritej se ishin pjesë e shtetit, por kurrë zemra e tij. U edukuan të marrin pjesë, por jo të vendosin.
Të jenë të pranishëm, por jo përcaktues. Ishin popull autokton, por gjithmonë me kompetenca të huazuara, gjithmonë nën firmën e dikujt tjetër. Ky realitet, i mbështjellë me fjalë evropiane dhe premtime integrimi, filloi të ngjajë rrezikshëm me një histori të vjetër, që Ballkani e mban mend mirë. Në vitet e fundit të Jugosllavisë, frika e humbjes së kontrollit prodhoi shtypje, dhe shtypja prodhoi përçarje.
Mekanizmat ishin të ftohtë, racionalë, “ligjorë”, por pas tyre fshihej paniku i një pushteti që nuk pranonte barazi reale. Në Maqedoninë e Veriut, shteti nisi të fliste me dy zëra. Njëri fliste për barazi, demokraci dhe Bashkim Evropian. Tjetri, më i heshtur, ruante hierarkinë e vjetër të pushtetit. Shqiptarët mbetën faktor dytësor, edhe pse pa ta shteti nuk kishte as histori të plotë, as territor të qetë.
Ndërkohë, kërkesat e bullgarëve për status shtetformues u shndërruan shpejt në kapituj negociues, në amendamente kushtetuese, në kushte të pranuara pa rezistencë; jo sepse ishin më të shumtë, por sepse vinin me vulën e Brukselit. Ky paradoks u bë i padurueshëm. Si mund të kërkohet durim nga një popull që prej dekadash pret njohjen e plotë në shtëpinë e vet? Si mund të flitet për Evropë, ndërkohë që sovraniteti politik mbetet i ndarë dhe i pabarabartë? Pyetjet nisën të rëndojnë më shumë se përgjigjet.
A do të guxojë Maqedonia e Veriut të rishikojë karakterin e saj shtetëror përpara se të hyjë në Bashkimin Evropian? A do t’u njohë shqiptarëve statusin real shtetformues, jo si kompromis, por si fakt historik? Apo do të vazhdojë me një model administrativ që prodhon qetësi të rreme dhe pakënaqësi të thellë? Sepse dilema nuk ishte më vetëm institucionale. Ishte morale. Historike. Ekzistenciale.
Një shtet nuk mund të kërkojë lojalitet nga qytetarë që nuk ndihen të përfaqësuar, as stabilitet nga një shoqëri që e percepton administratën si të huaj dhe jolegjitime. Dhe kështu, nën flamuj evropianë dhe fjalor modern, tensionet e vjetra mbetën të pazgjidhura. Jo sepse nuk dihej zgjidhja, por sepse mungonte guximi për ta pranuar të vërtetën: pa barazi reale, çdo shtet shumëkombësh ecën mbi kujtesën e një shpërbërjeje të mundshme. Populli që rrinte përpara shtëpisë së vet. -Kështu po fliste një orator: shqiptarët nuk erdhën si udhëtarë në këto toka. Ata ishin këtu përpara se emrat të ngurtësoheshin në harta dhe përpara se flamujt të mësonin si të valëviteshin.
Ishin si rrënjët e një peme të vjetër që nuk i sheh, por pa to toka do të shembej. Shkupi, Kumanova, Tetova, Gostivari, Kërçova, Struga, Ohri, Dibra, Manasiri, Velesi etj., këto nuk janë vetëm pika gjeografike, por gurë kujtese, ku gjuha shqipe ka lënë gjurmë si ujë që gërryen shkëmbin, ngadalë dhe pa zhurmë, për shekuj me radhë. Kur identiteti kombëtar maqedonas ende nuk kishte emër, kur shteti ishte veç një ide e mjegullt në tryezat e fuqive të mëdha, shqiptarët tashmë kishin varret, këngët, fjalët dhe lutjet e tyre në këtë truall. Por historia ka zakonin e vjetër të mos i pyesë ata që banojnë tokën, por i pyet ata që e ndajnë… Ah na ndanë tokën! Në vitin 1913, kufijtë u prenë si plagë të freskëta. Vijat u hodhën mbi harta të ftohta, pa dëgjuar zërin e popullsisë që jetonte poshtë tyre.
Shqiptarët u zgjuan një mëngjes në shtete të reja, pa u shpërngulur asnjë hap. U bënë pakicë pa lëvizur, të huaj pa ikur, mysafirë në oborrin e vet. Nga popull autokton u shndërruan në problem administrativ, diçka që duhej menaxhuar, mbikëqyrur, dhe, nëse ishte e mundur, harruar. Në Mbretërinë Serbo-Kroato-Sllovene, ata u panë si hije të rrezikshme në periferi të shtetit. Në Jugosllavinë socialiste, si një nyje territoriale që nuk duhej të shtrëngohej shumë, nga frika se mos çahej harta. Shkollat ua mësuan heshtjen më mirë se alfabetin. Institucionet ua mbyllën dyert me ligje që dukeshin neutrale, por peshonin gjithmonë në njërën anë.
Zhvillimi ekonomik kaloi pranë tyre si tren pa ndalesë, ndërsa gjuha e nënës u tolerua vetëm brenda mureve të shtëpisë, si një sekret familjar. Kështu, mbi një tokë ku shqiptarët ishin gurët e parë, u ndërtua një rend politik që i trajtoi si dekor, jo si themel. Si zëra të vjetër që dëgjohen, por nuk merren parasysh. Si kujtesë që bezdis, sepse nuk mund të fshihet plotësisht. Në mes guximit dhe frikës, edhe viti 1991 erdhi si një agim i paqartë. Drita po lindte, por askush nuk ishte i sigurt nëse ishte mëngjes apo dritë me zjarr.
Shteti i ri u shpall me fjalë të mëdha, por u ndërtua me hapa të vegjël, të matur, të frikësuar. Ishte një lindje ku guximi dhe frika qëndronin përballë njëra-tjetrës, si dy roje në të njëjtën portë, duke mos ditur kë të linin të kalonte. Pavarësia për shqptarët në Iliridë do të duhej të ishte korrigjim i historisë, por u bë vazhdim i saj me emër tjetër. Në vend që të hapte dyer, shteti i ri ngriti pasqyra ku shihte vetëm veten.
U shpall si vullnet i një populli të vetëm, ndërsa popujt e tjerë u lanë në korridor, me ftesë për durim, por jo për vendimmarrje. Shqiptarët, që kishin rrënjë më të vjetra se vetë ideja e shtetit, u përjashtuan nga akti themelor, sikur historia e tyre të ishte fusnotë, jo kapitull. Referendumi i 8 shtatorit ishte letra e parë që shteti i ri ia dërgoi qytetarëve. Por pyetja ishte shkruar me dorë që dridhej. Në një fjali të vetme bashkëjetonin dy frikëra: frika nga e kaluara dhe frika nga e ardhmja. Një Maqedoni “sovrane dhe e pavarur”, por gjithmonë me një derë të hapur për t’u kthyer pas, në një federatë që për shqiptarët kishte kuptimin e zinxhirëve të vjetër. Ishte pavarësi e thënë me gjysmë zëri, guxim i shoqëruar nga hezitimi. Në këtë mes, shqiptarët zgjodhën heshtjen si formë fjalimi. Bojkoti nuk ishte refuzim i shtetit, por refuzim i padrejtësisë. Nuk ishte frikë nga e ardhmja, por guxim për të mos pranuar një fillim të rremë. Ata e kuptuan se një pyetje e padrejtë nuk mund të prodhojë përgjigje të drejtë.
Të marrësh pjesë do të thoshte të vulosje një përjashtim. Pastaj erdhi Kushtetuta, si një derë e mbyllur me çelës ligjor. Më 17 nëntor 1991, teksti u miratua pa zërin e shqiptarëve, pa duart e tyre në votim, pa pëlqimin e tyre në themel. Shteti u përkufizua si shtëpi e një kombi të vetëm, ndërsa shqiptarët u sistemuan në aneks, me statusin e pakicës, pa të drejtë për të rindërtuar planimetrinë e shtëpisë. Kështu, frika u bë ligj, dhe ligji u bë mur. Guximi mbeti jashtë, duke pritur një kohë tjetër. Rendit kushtetues iu dha forma e neutralitetit, por në brendësi të tij rrihte njëanshmëria.
Diskriminimi nuk erdhi me britma, por me nene. Jo me dhunë të hapur, por me fjali të mbyllura mirë. Dhe shteti nisi jetën e vet pikërisht aty ku duhej të kishte zgjedhur ndryshe: në mes guximit dhe frikës, duke e lënë frikën të shkruajë kushtetutën, ndërsa guximi u shty për një kohë të pacaktuar. Megjithatë, ata mbetën. Si hiri nën prush. Si fjala që nuk vdes edhe kur nuk shkruhet. Sepse autoktonia nuk ka nevojë për leje, ajo thjesht është origjinalja e vërtetë. Thirrjet: “Do të bëhet luftë!” Fjala ra rëndë, jo si kërcënim, por si diagnozë. Sepse luftërat nuk fillojnë kur njerëzit ngritin armët, por kur institucionet ulin ndërgjegjen.
Kur padrejtësia vishet me ligj dhe përjashtimi quhet rend kushtetues. Atëherë, historia fillon të përsërisë veten, jo nga urrejtja, por nga mungesa e rrugëve. Vitet pas pavarësisë ecën mbi një vijë të hollë. Shteti fliste për stabilitet, ndërsa toka poshtë tij mbante frymën. Shqiptarët jetonin në një paqe që nuk i përfshinte, në një rend që i numëronte, por nuk i dëgjonte. Guximi për të ndryshuar mungonte, frika për ta humbur kontrollin sundonte. Dhe në këtë boshllëk, fjala e pathënë filloi të rritet. “Do të bëhet luftë” nuk ishte thirrje. Ishte pasqyrë. Një pasqyrë ku shihej qartë se çfarë ndodh kur një popull i tërë mbetet jashtë vendimmarrjes, kur autoktonia mohohet dhe barazia shtyhet pafund. Ishte fjala që lind kur dialogu shteron dhe kur ligji nuk shëron më. …
Të gjithë e dëgjuan, por bënë sikur jo. Disa e quajtën ekzagjerim. Disa frikësim. Disa e përdorën si justifikim për më shumë kontroll. Askush nuk e mori si paralajmërim moral. Por, paralajmërimet janë të rrezikshme, sepse ato kërkojnë përgjegjësi. Koha vazhdoi, por fjala mbeti pezull, si re e rëndë mbi një verë të nxehtë. Nuk e dinte askush kur do të shpërthente, por të gjithë e ndienin presionin. Dhe historia, e lodhur nga mosdëgjimi, filloi të mbledhë materialin e vet të vjetër: padrejtësi, heshtje, frikë. Kjo, sepse kur shteti nuk zgjedh guximin, lufta nuk vjen si armik nga jashtë.
Ajo rritet brenda, ngadalë, si krisje në mur, derisa dikush një ditë e quan shpërthimin “të papritur”. Por fjala ishte thënë. Që herët. Me zë të ulët. Dhe askush nuk mund të thotë se nuk u paralajmërua. Referendumi që trokiti në derë të mbyllur… Kur dyert e shtetit u mbyllën nga brenda, shqiptarët u mblodhën në oborrin e vet. Ishte janari i vitit 1992, dimër i ashpër, kur fjala vetëvendosje nuk u tha me zë të lartë, por u shkrua në fletë votimi dhe u hodh në kuti druri, si një letër shprese në një shishe të hedhur në det. Më 11 dhe 12 janar, mbi treqind e tetëdhjetë e tre mijë njerëz dolën nga shtëpitë e tyre jo për t’u ndarë nga të tjerët, por për të mos u zhdukur. Shumica dërrmuese foli qartë: autonomi, pavarësi politike-territoriale, dinjitet. Nuk ishte refuzim i bashkëjetesës, por ishte refuzim i nënshtrimit. Nuk ishte thirrje për ndarje, por kërkesë për barazi. Ajo që ndodhi më pas ishte heshtje. Heshtje nga Shkupi, heshtje nga bota. Kutive të votimit nuk iu hapën dyert e njohjes ndërkombëtare. Zëri që doli prej tyre u trajtua si zhurmë e panevojshme.
Një standard u zbatua për njërin vullnet, një tjetër për tjetrin. Vullneti i shumicës sllavo-maqedonase u shndërrua në shtet!Vullneti i shqiptarëve u arkivua si problem. Në atë moment u krijua hendeku. Jo një çarje e menjëhershme, por një humnerë që u thellua me çdo vit mohimi. Institucionet vazhduan të funksionojnë mbi logjikën e vjetër, të trashëguar nga qendrat serbe të pushtetit: kontroll, dyshim, përjashtim. Shqiptarët mbetën në pritje, por pritja nuk ishte më durim… Ajo ishte presion. Dhe presioni, si gjithmonë, kërkon dalje. Viti 2001 nuk erdhi si befasi për ata që kishin dëgjuar më herët fjalinë e thënë me zë të ulët. Konflikti i armatosur nuk ishte shkaku, por diagnoza. Ishte krisja e murit që ishte ndërtuar me ligje të padrejta dhe heshtje të gjata. Një shpërthim që e detyroi shtetin të shihte realitetin që kishte refuzuar ta pranonte.
Marrëveshja e Ohrit erdhi si pranim i vonuar. Një dokument i nënshkruar nën peshën e armëve dhe lodhjes, ku Maqedonia më në fund pranoi se shtëpia nuk kishte vetëm një dhomë dhe një zë. Por çmimi ishte i lartë, dhe koha ishte e humbur. Në gjithë këtë histori, një zë tjetër mungoi.
Shqiptarët e besimit ortodoks, që mund të kishin qenë ura mes dy brigjeve, mbetën hije pa emër. Pa përfaqësim, pa guxim publik, të tretur në administratë si kripë në ujë. Disa u asimiluan, disa u përdorën, të gjithë u heshtën. Dhe me ta u dobësua edhe më tej pesha e fjalës shqiptare në tryezat e shtetit.
Kështu, referendumi i janarit mbeti si një trokitje në derë të mbyllur. Jo sepse askush nuk e dëgjoi, por sepse askush nuk donte ta hapte. Dhe kur dyert nuk hapen me fjalë, historia fillon t’i shtyjë me forcë. Maqedonia e Veriut ishte bërë shteti me themel të pabarabartë. Pasojat nuk erdhën menjëherë. Ato u shfaqën si lagështi në mure, ngadalë, pa zhurmë, por të pandalshme. Shteti ishte ndërtuar mbi një themel të pjerrët, dhe çdo vit që kalonte e bënte më të dukshme anën ku pesha rëndonte më shumë.
Diskriminimi nuk ishte gjithmonë britmë. Ai ishte rutinë, formular, rregullore, vendim i nënshkruar në heshtje. Për një kohë të gjatë, gjuha shqipe u mbajt jashtë amfiteatrove, sikur dija të kishte vetëm një alfabet. Universitetet u bënë kështjella ku jo të gjithë kishin çelës. Institucionet kyçe u shndërruan në pasqyra që pasqyronin vetëm njërën fytyrë të shtetit. Drejtësia, e verbër në teori, shihte shumë qartë në praktikë: disa gjykoheshin sipas ligjit, të tjerët sipas frikës që përfaqësonin. Pronat u zhvendosën nga duar në duar me vula zyrtare, ndërsa barazia para ligjit mbeti premtim i varur në mur, si një dekor i bukur që askush nuk e përdorte. Këto nuk ishin devijime rastësore, por pasoja logjike të një ndërtimi të njëanshëm shtetëror, ku një popull llogaritej si themel, ndërsa tjetri si shtesë. Marrëveshja e Ohrit erdhi si ndërhyrje emergjente. E ndali rrëzimin, i vendosi shtetit disa mbështetëse, dhe solli një frymëmarrje të përkohshme.
Por, ajo nuk e rregulloi themelin. Shqiptarët u trajtuan sërish si çështje menaxhimi, si problem pakice, jo si bashkëthemelues të shtëpisë. Plaga u mbulua, por diagnoza u shmang. Dhe këtu qëndron nyja e pazgjidhur: shqiptarët nuk u trajtuan si të huaj sepse nuk u integruan, por sepse rendi politik nuk i njohu kurrë si vendas të barabartë. Autoktonia e tyre mbeti fakt i heshtur, i pranuar në biseda private, por i mohuar në dokumente themelore. Dhe çdo herë që një fakt historik nuk përkthehet në parim politik, ai kthehet në burim përjashtimi. Kështu, kërkesa për barazi u reduktua në procedurë teknike, në kuota dhe nene, ndërsa pyetja thelbësore: çfarë shteti është ky dhe kujt i përket?, u shmang me kujdes. Shteti zgjodhi ta trajtojë simptomën, jo shkakun.
Prandaj, ngritja e kësaj çështjeje përtej kufijve nuk është dorëzim, por përpjekje për të thyer murin e heshtjes. Nuk është pranim i inferioritetit, por refuzim për ta normalizuar padrejtësinë. Sepse mekanizmat e brendshëm, të ndërtuar mbi një themel përjashtues, nuk mund të prodhojnë barazi të plotë, por vetëm rregullime të përkohshme. Pa njohjen e shqiptarëve si popull autokton dhe bashkëthemelues, çdo reformë mbetet kozmetike, çdo përmirësim i kthyeshëm. Zgjidhja afatgjatë nuk qëndron vetëm në mbrojtjen e individit, por në rikonceptimin e vetë shtetit: nga një shtëpi me dhoma të mbyllura, në një shtëpi të ndërtuar mbi barazinë reale të të gjithë atyre që e kanë ngritur.
Vetëm atëherë autoktonia do të pushojë së qeni kujtim i heshtur dhe do të bëhet parim i shkruar. Dhe vetëm atëherë, shteti do të qëndrojë drejt.
Pikërisht ky qëndrim shqiptarëve në Iliridë, ende po ju mungon…!
