Prof Dr. Zekeria Cana dhe profesor Anton Çetta, tek Verrat e Llukës me 1 Maj 1990, kur pajtoheshin njerëzit e hasmuar me njëri-tjetrin. Të hasmuar edhe nga politikat e nxitjes së grindjeve nga ana e UDB-ës së ish-jugosllavisë. Përpara luftës askujt nuk i ka shkuar në mend se cilën përkatësi religjioze e ka apo se ka ky apo tjetri. Ishte kohë kur Universiteti i Prishtinës e kishte nisë unifikimin shpirtëror të kombit shqiptar dhe kur njerëzit afroheshin me njëri-tjetrin në frymën qytetëruese e vëllazërore të nacionalizmit modern shqiptar që kishte nisë të formësohej.
Prof. Dr. Sabri Tahiri
____
“Ne kemi Bajram e Pashkë, por shqiptarinë e kemi bashkë.” — Gjergj Fishta Çështja e raporteve mes fesë dhe identitetit kombëtar është bërë sërish temë e rëndësishme e debatit publik në hapësirën shqiptare. Në rrethanat e globalizimit, të ndikimeve ideologjike transnacionale dhe të luftërave hibride informative, modeli tradicional shqiptar i bashkëjetesës ndërfetare po përballet me sfida të reja. Për këtë arsye, është e domosdoshme një qasje e matur akademike që ta trajtojë fenë si dimension kulturor e shpirtëror, por jo si vijë ndarëse politike.
Po aq e domosdoshme është që shteti të kujdeset aktivisht për të luftuar dhe për të mos lejuar hapësirë ndikimeve të jashtme të agjenturave fundamentaliste, të cilat synojnë prishjen dhe destabilizimin e harmonisë fetare dhe të unitetit kombëtar. Diversiteti fetar i shqiptarëve është produkt i proceseve të gjata historike. Pozita gjeografike në udhëkryqin mes Lindjes dhe Perëndimit solli ndërthurjen e tri traditave kryesore – islame, katolike dhe ortodokse.
Megjithatë, për dallim nga mjedise të tjera ballkanike, kjo larmi nuk u shndërrua në konflikt identitar. Gjuha e përbashkët, kujtesa historike dhe nevoja për mbijetesë kolektive krijuan një etikë pragmatike tolerance, ku feja mbeti kryesisht çështje e ndërgjegjes individuale, ndërsa përkatësia kombëtare referencë unifikuese. Këtë realitet e artikuloi në mënyrë programore mendimi i Rilindjes Kombëtare.
Abdyl dhe Sami Frashëri e vendosën kombin mbi dallimet konfesionale, duke e konceptuar shqiptarinë si hapësirë përfshirëse qytetare. Fan Noli predikoi ndarjen mes sferës fetare dhe asaj shtetërore, ndërsa Faik Konica e pa tolerancën si kapital moral dhe si urë komunikimi me qytetërimin perëndimor. Ky vizion krijoi bazën e shtetit modern shqiptar, ku identiteti kombëtar u ndërtua mbi pluralizmin shpirtëror. Shembulli më domethënës i kësaj tradite u shfaq në fund të shekullit XX, gjatë përpjekjes për çlirimin e Kosovës. Mobilizimi i shqiptarëve nuk njohu ndarje fetare; solidariteti u ndërtua mbi vetëdijen kombëtare dhe mbi aspiratën për liri.
Kjo përvojë riafirmoi se te shqiptarët feja nuk prodhon lojalitete përjashtuese kur ekziston projekt i qartë kombëtar. Sot, shteti shqiptar dhe ai i Kosovës janë të ndërtuar mbi parimin e laicitetit, duke garantuar lirinë e besimit dhe barazinë e komuniteteve fetare. Megjithatë, laiciteti nuk nënkupton pasivitet. Institucionet kanë detyrim të mbrojnë rendin kushtetues nga çdo ideologji që instrumentalizon fenë për qëllime politike. Monitorimi i financimeve të huaja, transparenca e veprimtarisë së organizatave fetare, edukimi qytetar dhe bashkëpunimi me komunitetet tradicionale janë mekanizma të domosdoshëm për të parandaluar depërtimin e rrymave ekstremiste.
Në dekadat e fundit janë vërejtur tentativa për të importuar narrativa që nuk burojnë nga tradita shqiptare. Diskurse radikale përpiqen ta paraqesin fenë si identitet primar politik, duke relativizuar orientimin evropian të shoqërisë sonë. Këto prirje bien ndesh me interesin kombëtar dhe me modelin historik të bashkëjetesës. Akademia, media dhe sistemi arsimor duhet të kultivojnë mendim kritik që dallon besimin autentik nga ekstremizmi ideologjik. Edukimi i brezave për bashkjetese fetare vllazërore duhet të jenë të pranishme në kurrikulat arsimore. Harmonia ndërfetare shqiptare nuk është rastësi romantike, por ndërtim shekullor social. Ajo kërkon shtet funksional, institucione vigjilente dhe shoqëri të emancipuar.
Hoxha i njohur për pastërtinë shqiptare me pushkë në dorë duke i komanduar vullnetarët për t’i mbrojtë banorët e Sanxhakut (Masbjeshkës) dikur…Ky imam është i njohur për thënien: “Ta jep Dinin, por nuk ta jep Drinin!”, që për atdhetarizmin e tij si nacionalist shqiptar është mbajtur për shumë vite në Bugun Goli Otok, i njohur për mizoritë ndaj shqiptarëve.
Mbrojtja nga ndikimet fundamentaliste nuk kufizon lirinë fetare; përkundrazi, e garanton atë duke ruajtur hapësirën publike nga politizimi i besimit. Shqiptarët kanë dëshmuar se mund të jenë njëkohësisht besimtarë të traditave të ndryshme dhe qytetarë të një kombi unik. Respekti për Bajramin e Pashkët merr kuptim vetëm kur shqiptaria mbetet çatia e përbashkët. Në këtë ekuilibër qëndron siguria jonë kombëtare, stabiliteti demokratik dhe e ardhmja evropiane e brezave që vijnë.
Dhe krejt në fund, roli dhe vlera e secilës nga bashkësitë tona fetare do të duhej të peshohen e matem me atë, se sa do të kontribuojnë në ruajtjen e harmonisë dhe bashkjetesës ndërfetare e ndërnjerëzore dhe në stabilitetin demokratik të vendit, e jo në atë se cili komunitet fetar po bënë më shumë propagandë fetare dhe po konverton më shumë besimtarë islam në të krishterë ose të krishterë në islamë, dhe po e “trashë” fenë e vet.
Gjilan 10. Shkurt 2026
Prof te pergezoj per ket shkrim tejet permbajtsor po aq aktual.vertet ke rrahe qarqet ne shume dimenzione,veqanrishte me pelqyn sygjerimet e drejtperdrejta institucianeve sjhtetrore per kujdesin maksimalqe te mos lejojne morbiditetin e identitetit kombetar ne favor te ideologjive fetara te ndryshkura e tani ne skadim te kohes.
Përgëzime dhe mirënjohje për shkrimin brilant e me vlerë të madhe Prof. Link:
https://www.facebook.com/share/p/1B5Q5c63e1/
Prof. Dr. Sabri Tahiri asht profesor matetmatike dhe kerkush ma mire se ai nuk e din se çdo leksion (o mesim) matematike fillon me nji Perkufizim te termit matematik. Ky parim asht thane qyshe gati tre shekuj ma pare nga filozofi francez Voltaire (Volter).
Termi qe na teshti duhet ti percaktojme kuptimin e tij asht “feja” apo “besimi fetar”.
“Feja asht nji lidhje shpirtnore e njeriut me nji fuqi te mbinatyrshme”.
Pra feja nuk ka lidhje me marredhanjet ndermjet njerzve, pra feja nuk ka lidhje me rregullat qe percaktojne marredhanjet e njerzve, pra nuk ka lidhje as me sanksionet ndeshkimore kur shkelen rregullat e njerzve, si per shembull me Kodin penal, kodin civil, kodin e familjes dhe kodet e tjera.
Ne kete kuptim islamizmi nuk asht fè apo besim fetar. Islami asht Teo-kraci, don me thane Autoritet (keaci) apo pushtet i Zotit (teo).
Te barazosh besimin fetar kristjan me islamizmin asht gabim parimor, esenzial.
Vete themeluesi i kristjanizmit Krishti ka thanë:
“Ti jepet Zotit çka i takon Zotit dhe ti jepet Cezarit (perandorit tokesor) çka i takon Ceszarit”.
Pra vete Krishti e ka nda besimin hyjnor nga pushteti tokesor. Pra Krishti ka kene Laiku i pare ne bote.
Krejt ndryshe asht ne Kuran, ku sanksionet ndaj njerzve urdherohen nga Zoti. Pra Zoti urdhnon dhe Zoti ndeshkon. Bile per te njajtin faj Zoti te ndeshkon edhe ne jeten tokesore si dhe ne jeten e pertejshme.
Prandej te barazosh parimet kristjane te cilat Nuk urdherojne ndeshkime tokesore me parimet islame qe te ndeshkojne edhe ne jeten tokesore, asht njisoj si te matish gjatesine e nji rruge jo me meter, por me kilogram.
Keshtu PARIMISHT nuk ka mundesi te kete perputhje apo harmoni ndermjet besimit fetar kristjan dhe teokracise islame.
Shkrime te tilla duhet të shkruhen edhe më shpesh, dhe sidomos duhet që Akademia e Shkencave te jet më aktive!
Kërkohet zgjim kombtar sa nuk është bërë von.
Të përgëzoj për këtë elaborim, z. Sabri Tahiri
Koleg i nderuar, Dje nuk pata mundësi ta hap linkun që më dërgove. Sot e lexova dhe më la mbresa shumë të mira. Një opinion mirë i ndrthurur, si për nga përmbajtja, ashtu edhe për nga gjuha e përtej kësaj edhe për aktualitetin e kësaj çështjeje ndër ne sot. Dy korifejt e letrave shqipe: Ismail Kadare (tashmë i ndjerë) dhe akademik Qosja, pikërisht rreth lësaj teme, ende e kemi të freskët, u zënë mes vete. Dy, përkatësisht tri kofesionet që e mbijetuan kohën dhe hapësirën ndër ne, tergonin tolernacë të konsiderueshme, gjë që kjo klimë paksa nuk është duke shkuar asaj rave që e dëshirojmë. Në këtë kontekst, jo gjithmonë fajtorin duhet kërkuar jashtë oborrit tonë dhe ne duhet pyetur veten: ku na shpien antagonizmat e sotme në fe (si ideologjitë ndasie edhe në partitë tona), kur këta antagonizma po i krijojmë vetë, dhe pasojat, po i përjetojmë po vetë?! Edukimi në familje, edukimi dhe arsimimi në shkolla, duhen të jenë alfa dhe omega në shoqëri, aq më parë në një shoqëri ende të njomë, siç është kjo jona, kur dihen edhe elementë të tjerë të jashtëm destabilizues. Në qoftë se Fishta e ka thënë këtë thënie të artë që në shekullin e kaluar: “Ne kemi Bajram e Pashkë, por shqiptarinë e kemi bashkë”, a nuk duhet vallë, që ne, ta kemi udhërrëfyese edhe sot a? Ti dhe unë bile këtë e dimë shumë mirë.