Liria ka emër – por a ka strukturë?
“Liria ka emër.” Në diskursin publik u artikulua si metaforë e Eliza Hoxha, Ismail Tashollit. Emra konkretë, figura konkrete, njerëz konkretë. Por pas kësaj formule retorike lind një pyetje më e thellë politike: nëse liria ka emër, a ka ajo edhe institucion? A ka procedurë? A ka dokument?
Një protestë madhështore, me qindra mijëra qytetarë, me pjesëmarrjen e liderëve opozitarë, veteranëve të luftës, figurave publike dhe Presidentes së Republikës, prodhoi një moment të fortë simbolik. Një shfaqje uniteti. Një mobilizim emocional. Por analiza serioze nuk ndalet te madhështia e turmës; ajo pyet për rezultatin institucional.
Liria si simbol dhe liria si arkitekturë juridike
Në traditën perëndimore të mendimit politik, liria nuk është vetëm akt çlirimi. Ajo është ndërtim rendi. Një shtet demokratik e mat pjekurinë jo me intensitetin e britmës publike, por me cilësinë e dokumentit që prodhon.
Në atë protestë munguan elemente kyçe që do ta kthenin mobilizimin në instrument konkret:
• Nuk pati një peticion të strukturuar me argumentim juridik për t’iu dërguar Dhomave të Specializuara.
• Nuk pati një rezolutë të Kuvendit të Kosovës që të artikulonte zyrtarisht shqetësimin institucional.
• Nuk pati tavolina për mbledhje nënshkrimesh që do të përktheheshin në akt formal.
• Nuk pati një komision përfaqësues për dorëzim diplomatik të një dokumenti zyrtar në Hagë.
Kjo nuk është kritikë emocionale. Është analizë funksionale. Një protestë pa prodhim dokumenti është energji pa kanal.
Paradoksi institucional
Dhomat e Specializuara nuk janë një imponim i jashtëm pa bazë juridike; ato u krijuan me votë të Kuvendit të Kosovës. Pra, kemi një situatë ku përfaqësues institucionalë protestojnë kundër një mekanizmi që buron nga sovraniteti i transferuar prej vetë shtetit.
Kjo krijon një tension të natyrshëm mes:
• legjitimitetit emocional të protestës,
• dhe koherencës institucionale të shtetit.
Në demokracitë perëndimore, kritika ndaj një vendimi gjyqësor është legjitime. Por delegjitimimi i vetë arkitekturës së drejtësisë kërkon kujdes, sepse prek themelin e sundimit të ligjit.
Nëse qëllimi është përmirësimi i perceptimit ndërkombëtar dhe forcimi i mbrojtjes juridike, atëherë strategjia duhet të jetë sistematike, jo spontane.
UÇK, pavarësia dhe narrativi publik
Një dimension tjetër i rëndësishëm është simbolika e thirrjeve. Në shesh u dëgjuan më shumë thirrje për UÇK-në dhe liderët e saj sesa për vetë pavarësinë e shtetit.
Kjo tregon një realitet sociologjik: identiteti i luftës mbetet emocionalisht më i fortë sesa identiteti institucional i shtetit.
Por sfida e Kosovës sot nuk është vetëm mbrojtja e kujtesës së luftës; është konsolidimi i shtetit ligjor. Liria e fituar në 1999 dhe e shpallur në 2008 duhet të përkthehet në stabilitet juridik dhe kulturë institucionale.
Çfarë do të ishte emancipim politic?
Një qasje emancipatore perëndimore do të kërkonte:
• një analizë juridike të thelluar mbi procedurat dhe standardet e Dhomave të Specializuara;
• lobim diplomatik të koordinuar në SHBA dhe BE;
• përfshirje akademike me publikime serioze mbi kontekstin historik të luftës;
• mekanizma institucionalë të qartë brenda Kuvendit.
Protesta është mjet. Por në demokraci, mjeti nuk zëvendëson procesin.
Liria ku mbet?
Liria mbetet aty ku emocionet shndërrohen në dokument. Ajo mbetet në aftësinë për të mbrojtur dinjitetin kombëtar përmes argumentit juridik, jo vetëm përmes solidaritetit kolektiv.
Nëse liria ka emër, ajo duhet të ketë edhe formë: formë ligjore, formë institucionale, formë diplomatike. Vetëm atëherë një protestë madhështore shndërrohet në politikë publike. Vetëm atëherë energjia e sheshit bëhet fuqi e shtetit.
