Nga Kujtim Mateli
Malli midis birit dhe nënës kapërcen dhe vdekjen
Poezia “Letër nënës pas vdekjes” e poetit Sinan Vaka, i njohur për ndërtimin mjeshtëror të vargut, është një poezi e dhimbjes së përmbajtur, e kujtesës dhe e dashurisë për nënën ku gërshetohen fort: malli i pashuar, pendesa njerëzore dhe lidhja mistike që vazhdon përtej jetës midis birit dhe nënës. Tek kjo poezi shpërfaqet një e vërtetë universale e marrëdhënieve njerëzore: ndjenjën e fajit të brendshëm që përjeton çdo njeri që ka humbur një person të shtrenjtë pa pasur mundësi t’ia thotë fjalët e fundit ashtu siç ai do të dëshironte t`ia thoshte. Kjo poezi është një dëshmi e stilit të ngrohtë dhe reflektues të poetit Sinan Vaka, duke prekur një nga telat më të ndjeshëm të shpirtit njerëzor përmes një sinqeriteti të skajshëm. Që në vargjet e para, poeti vendos tonin emocional të gjithë poezisë:
“Më mori malli nëno..!”
Kjo thirrje e drejtpërdrejtë është e thjeshtë në fjalë, por e fuqishme në përjetim. Fjala “nëno”, me formën e saj të përkëdhelur, e afron figurën e nënës dhe e rikthen atë në hapësirën intime të kujtesës. Poeti nuk flet për një figurë abstrakte të nënës. Ai sjell para nesh nënën konkrete, atë që përkëdhel, puth dhe thërret të birin me fjalën e dashur: “Biro”. Kështu, humbja e madhe nis nga një kujtim i vogël, por thellësisht njerëzor.
Një nga vlerat më të dukshme të poezisë është aftësia për ta ndërtuar dhimbjen përmes kujtimeve konkrete. Përkëdheljet e mbrëmjes, fjala “Biro”, puthja në ballë dhe rrudhat e nënës nuk janë thjesht elemente kujtese. Ato bëhen shenja të një marrëdhënieje të humbur, por që vazhdon të jetojë në vetëdijen e të birit.
Kujtimet dhe malli për nënën
Në këtë kuptim, veçanërisht prekës është vargu: “Mall i birit që nuk t’i kuptoi rrudhat”, sepse këtu malli shndërrohet në pendesë. Rrudhat e nënës nuk janë më vetëm shenja të moshës. Ato bëhen shenja të një kohe që biri nuk e ka kuptuar sa duhet. Pas vdekjes, ai e sheh më qartë atë që dikur mund të mos e ketë parë: lodhjen, vuajtjet dhe sakrificat e nënës. Kjo e bën dhimbjen e poezisë më të thellë, sepse humbja shoqërohet me vetëdijen e vonuar.
Një tjetër element i rëndësishëm është koha. Ajo shfaqet si forcë që ikën, por njëkohësisht si mekanizëm i kujtesës:
“Dhe koha që ikën më përcjell me tronditje
Vuajtjet e shpirtit, ndërsa rizgjon imazhet.”
Folja “rizgjon” është veçanërisht domethënëse. Kujtimet nuk janë të vdekura. Ato mund të rikthehen papritur nga një erë, një pamje, një stinë apo një fjalë. Prandaj kujtesa në këtë poezi funksionon si një hapësirë ku e kaluara vazhdon të jetojë.
Natyra si bashkëudhëtare e dhimbjes
Në poezinë e Sinan Vakës, natyra nuk shërben vetëm si sfond. Ajo merr pjesë në përjetimin e subjektit lirik. Era e marsit, fusha e bardhë e mermerave, rozmarinat, lulet, vesa, heshtja, të gjitha këto krijojnë një peizazh të varrezës, por ky peizazh nuk është thjesht i ftohtë dhe mortor. Veçanërisht i bukur është përshkrimi:
“Mbuluar gjithandej me trumbëza rozmarinash
Në një paqe të trishtë
Brenda kangjellash,”
Shprehja “paqe e trishtë” krijon një kontrast të fuqishëm. Paqja zakonisht lidhet me qetësinë, ndërsa trishtimi me dhimbjen. Mirëpo bashkimi i tyre krijon atmosferën e veçantë të varrit, ku gjithçka është e heshtur, por për subjektin lirik asgjë nuk është e qetë.
Edhe rozmarina dhe vesa marrin funksion simbolik. Lulet sjellin kujtimin, përkujdesjen dhe vazhdimësinë e jetës, ndërsa vesa, me brishtësinë dhe përkohshmërinë e saj, i përshtatet gjendjes së kujtesës dhe dhimbjes.
Shumë domethënëse është edhe fraza: “natyra kudo luan me heshtjen”. Këtu natyra personifikohet. Ajo nuk është më vetëm hapësirë fizike. Ajo bëhet bashkëbiseduese e heshtur e poetit. Heshtja e varrit dhe lëvizja e natyrës krijojnë një kontrast midis vdekjes dhe jetës.
Kujtesa që rikthen fytyrën e nënës
Në qendër të kësaj hapësire qëndron fytyra e nënës:
“Fytyra jote në një kornizë pa përmasa,
Rindez lehtësisht buzëqeshjen.”
“Korniza pa përmasa” është një metaforë interesante. Fotografia zakonisht ka kufij, por kujtimi i nënës nuk mund të kufizohet nga një kornizë fizike. Ajo jeton në kujtesë dhe në shpirt. Për këtë arsye, fytyra e saj nuk mbetet e ngrirë në një fotografi. Ajo “rindez” buzëqeshjen. Këtu poezia bën një lëvizje të bukur nga vdekja drejt jetës. Varri sjell heshtjen dhe mungesën, por kujtimi i fytyrës së nënës sjell buzëqeshjen. Në këtë mënyrë, poeti nuk e lë poezinë të mbetet vetëm në atmosferën e zisë.
Dialogu me nënën përtej vdekjes
Pjesa më e fuqishme emocionale e poezisë vjen në fund, kur kujtimi shndërrohet në një lloj dialogu imagjinar:
“Pastaj më pëshpërit
Si një lodërz shpirtdhimbjeje dhe më thotë:
– Bir, nëna të do edhe pas vdekjes.”
Këtu ndodh një kapërcim i rëndësishëm poetik: nëna, edhe pse fizikisht nuk ekziston më, rikthehet përmes zërit të kujtesës. Ajo nuk është më vetëm objekt i vajtimit. Ajo bëhet zë ngushëllimi.
Vargu përfundimtar i këtij dialogu është edhe ideja qendrore e gjithë poezisë:
“Bir, nëna të do edhe pas vdekjes.”
Dashuria e nënës paraqitet kështu si një ndjenjë që nuk i bindet kufirit midis jetës dhe vdekjes. Kjo i jep poezisë një dimension universal: ajo nuk flet vetëm për një nënë dhe një bir, por për një prej marrëdhënieve më të fuqishme njerëzore: dashurinë e pakushtëzuar të nënës.
Gjuha dhe figuracioni
Gjuha e poezisë është kryesisht e drejtpërdrejtë, e kuptueshme dhe e mbështetur në emocionin e sinqertë. Poeti nuk kërkon ta fshehë ndjenjën pas një figuracioni tepër të ndërlikuar, ato lindin natyrshëm nga përjetimi.
Ndër figurat më të goditura janë personifikimi i natyrës, metaforat e kujtesës dhe të dhimbjes, kontrastet: “paqe e trishtë”, jeta-vdekja, heshtja-zëri, si edhe përsëritja e drejtpërdrejtë e thirrjes: “Më mori malli”.
Kjo përsëritje ka funksion ritmik dhe emocional. Ajo krijon një refren të brendshëm të mallit, i cili rikthehet si një valë dhimbjeje. Edhe fillimi dhe fundi:
“Më mori malli nëno..!”
dhe
“Sa mall që kam nëno!”
e mbyllin poezinë në një rreth emocional. Poeti nis me mallin dhe përfundon përsëri te malli. Asgjë nuk e zgjidh plotësisht dhimbjen, sepse mungesa e nënës nuk mund të zgjidhet. Ajo vetëm mund të shndërrohet në kujtim dhe në poezi.
Vlera e poezisë
Vlera kryesore artistike e poezisë: “Letër nënës pas vdekjes” qëndron në faktin se poeti arrin të ndërtojë një poezi të ndjerë pa e humbur lidhjen me konkreten. Përkëdhelja, fjala: “Biro”, rrudhat, era e marsit, rozmarinat, vesa, fotografia dhe buzëqeshja janë elemente të prekshme që gradualisht marrin kuptim më të gjerë. Poezia kalon nga malli te dhimbja dhe përfundon te dashuria që vazhdon përtej vdekjes. Pikërisht kjo lëvizje emocionale i jep asaj një ndërtim të qëndrueshëm dhe e largon nga një vajtim thjesht sentimental
Në fund, nëna nuk mbetet vetëm një figurë e munguar. Ajo rikthehet si zë, buzëqeshje, përkëdhelje dhe dashuri. Kështu, poezia e Sinan Vakës e kthen humbjen në një formë të vazhdimësisë shpirtërore: nëna ka ikur nga jeta, por nuk ka ikur nga bota e të birit.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron edhe forca më e madhe e kësaj poezie: vdekja e ndërpret praninë fizike të nënës, por nuk mund ta ndërpresë dashurinë e saj në kujtesën e të birit.
