Gani I. Mehmeti
Kështu u quajtën grumbujt e mbeturinave në komunën e Prishtinës, në emisionoin e lajmeve të orës 19:30 në RTK – Radiotelevizionin e Kosovës, sonte, më 2 maj 2026.
U përpoqa ta lidhi kuptimin e fajës inert në kontekstin me mbeturina, por nuk ma rroku assesi!
Vendosa të marrë fjalorë të shikojë se me çka lidhet fjala INERT-E me mbeturinat.
Fillimisht mora fjalorin e Mikel Ndrecës FJALOR FJALËSH E SHPREHJESH TË HUAJA, që për mua është një fjalor shumë i mirë dhe i nevojshëm për t’u këshilluar rreth kuptimit të fjalëve të huaja që ne shqiptarët i përdorim, kush më shumë e kush më pak.
Te ky fjalor, i botuar më 1986 në “Rilindja”, Prishtinë, në faqen 335, shkruan:
Inerci-a f. (lat. Inertia – plogëti) 1. Fiz. I plogët; 2. Ifig. plogështi.
Inert-e adj. (lat. Iners – i plogët, i ngathët, i palëvizshëm.
Edhe mbas këshillimit të këtij fjalori, me kuptimin që i jep fjalës inerte, nuk ma lidhi se çfarë mund të kuptojmë në këtë rast me MBETURINAT INERTE! Unë vetëm po mendoj se fjala mund të jetë për mbeturina të gjuajtura nga njerëz të pakujdesshëm, qoftë në rrugë, qoftë edhe në vendin e mbeturinave, por jo si duhet e aty ku e ka vendin, në kantonierë. Ndryshe nuk munda ta kuptoj këtu fjalën INERTE, përkundër që ka kohë kur e kemi mësuar këtë fjalë në fizikë, sidomos. Nuk po ma kap kurrsesi për mbeturina me plogështi, apo i plogët. E nëse është fjala për i gjuajtur apo i hedhur, kjo nuk është inert-e!
Lidhur me shpjegimin e fjalës inert-e, mora edhe dy fjalorë tjerë, njërin Frengjisht-Frengjisht dhe tjetrin Anglisht-Anglisht, ku ata shpjegojnë kuptimin e fjalëve të përdorura në gjuhët e tyre.
Fjalori Frengjisht-frengjisht është: i botuar në vitin 1967, që ka 2948 faqe gjithsej me pjesën e gramatikës që e ka në fund. Në faqen 1354, për fjalën INERT-E, shkruan:
INERTI [incnsi] n. 1. – inerci, atoni, h. rreth vitit 1370: Latinisht, inerci. Gjendje e të qenit inerte. 1. Rezistenca e objekteve të rënda ndaj lëvizjes së imponuar mbi to. Inercia e materies. Qendra e inercisë, graviteti: qendra e barit. – Forca e inercisë (ligji i parë i Njutonit), e barabartë dhe e kundërt me Produktin e masës dhe nxitimit. – P. et coar. Kundërshto forcën e inercisë me dhunën. Jo-dhunë, rezistencë (pasive) – Parimi i inercisë, sipas të cilit një trup i rëndë, që nuk i nënshtrohet një force, është në qetësi ose në lëvizje drejtvizore uniforme. wwes. Inercia elektromagnetike: rritje e impedancës së një qarku elektrik. Induktancë. AEROMAUTIKA. Navigim inercial, duke përdorur, për të llogaritur një pozicion, integrimi i nxitimeve të përjetuara nga automjeti. Njësia matëse inerciale (xhiroskop). – Inercia termike: aftësia e një materiali për të grumbulluar dhe më pas për të lëshuar një fluks nxehtësie. 2. FIZIO Humbja e kontraktilitetit (e një muskuli, një organi). Inercia muskulore. Atoni, paralizë. Inercia e zorrëve, e fshikëzës së tëmthit. 3. (1734) përdorim i zakonshëm. Mungesë absolute e aktivitetit, energjisë intelektuale ose morale. => Mosveprim, përtaci. Të shkundësh dikë nga inercia e tij. Të çlirohesh nga inercia e tij. Apati, përtaci. Pasivitet. Inerci qeveritare. Abstenim, palëvizshmëri, ngecje. KONTRIBUTOR. 1. Veprim, aktivitet, zjarr. Entuziazëm, lëvizje.
INERCIAL [inersjel] adj.xx; nga inercia, probabiliteti, nga anglishtja inercial. FIZ. Që lidhet me inercinë. AERONAUTIKA. Që lidhet me përcaktimin e pozicionit të qendrës së masës së një trupi të ngurtë në lëvizje. Sistem navigimi inercial. Navigim inercial. Inerci. Udhëzim inercial i një rakete.
(Përkthimi është sipas google, pa ndërhyrje prej anës sime).
Tani japim edhe nga fjalori i anglishtes:
Për të parë autorët, vitin e botimit i paraqita fotot. Ky fjalor ka 1791 faqe gjithsej.
Ndlrsa për fjalën INERT-E, shkruhet në faqen792.
inerci (in’s:fə, ǝ) n. 1. gjendja e të qenit inerte; mosdëshira për të lëvizur ose vepruar. 2. Fizikë. a. tendenca e një trupi për të ruajtur gjendjen e tij të qetësisë ose lëvizjes uniforme, përveç nëse veprohet nga një rezistencë e jashtme, ndryshimi: inercia termike. i madhësive të tjera fizike që ajo e zonjës
forca e inercisë n. një forcë imagjinare që supozohet të veprojë mbi një trup të përshpejtuar, të barabartë në madhësi dhe të kundërt në drejtim me rezultatin e forcave reale. Përdoret në teorinë e dinamikës të krijuar nga d’Alembert.
forca inerciale n. një forcë imagjinare të cilën një vëzhgues i përshpejtuar e postulon në mënyrë që ai të mund të përdorë ekuacionet e përshtatshme për një vëzhgues inercial. Shih edhe forcën e Koriolisit.
bashkim inercial n. Fizikë. një lloj bashkimi bërthamor i shkaktuar nga impakti, si nga pulset e rrezatimit lazer ose grimcat e ngarkuara me energji të lartë, në vend të temperaturës së lartë. udhëzim ose navigim inercial n. një metodë për të kontrolluar
rrugën e fluturimit të një rakete nga instrumentet e përfshira brenda saj. Shpejtësitë ose distancat e përshkuara, të llogaritura nga përshpejtimi i matur nga këto instrumente, krahasohen me të dhënat e ruajtura dhe përdoren për të kontrollojnë shpejtësinë dhe drejtimin e raketës. Krahasojnë udhëzimin qiellor me udhëzimin tokësor. masa inerciale n. masa e një trupi siç përcaktohet nga impulsi i tij, në krahasim me masën gravitacionale. Nxitimi i një trupi që bie është në përpjesëtim të zhdrejtë me masën e tij inerciale, por drejtpërdrejt proporcional me masën e tij gravitacionale: meqenëse të gjithë trupat që bien kanë të njëjtin nxitim konstant, të dy llojet e masës duhet të jenë të barabarta. vëzhgues inercial n. një vëzhgues hipotetik që nuk përshpejtohet në lidhje me një sistem inercial. Ligjet e lëvizjes së Njutonit dhe teoria speciale e relativitetit zbatohen për matjet që do të bëheshin nga vëzhgues të tillë.
sistemi inercial n. një kornizë referimi brenda të cilit trupat nuk përshpejtohen përveç nëse veprohet nga forca të jashtme. I quajtur edhe: kornizë referimi inerciale.
rrip sigurie me bobinë inerciale n. një lloj rripi sigurie makine në të cilin rripi është i lirë të lëshohet nga një tambur metalik përveç kur tamburi bllokohet si rezultat i ngadalësimit të shpejtë.
inerci shitja e mallrave të pakërkuara te pronarët e shtëpive e ndjekur nga një faturë për çmimin e n. (në Britani) praktika e paligjshme e dërgimit mallrat nëse nuk i kthejnë.
PËRFUNDIM: Nga krejt kjo, nuk del askund të lidhet diçka me mbeturinat, sipas meje. Përndryshe, është mirë autori i shkrimit për këtë, të shpjegojë se çka ka dashur të thotë me MBETURINAT INERTE.
Nuk mësova emrin e gazetarit që kishte përgatitur lajmet kur ishte fjala për mbeturinat në Prishtinë, por RTK e di.
KËSHILLË: Është mirë që i gjithë trupi gazetaresk të përpiqet që të na flasë sa më shqip. Në raste të tilla, është mirë që krahas një fjale të panjohur, të na japë edhe kuptimin e saj në shqip.
Për shembull: Inerte ose… (të gjuajtura, të hedhura, apo…)
