Meditim mbi jetën dhe shpirtin e gjallë !

Pikturë e piktorit norvegjez me famë botërore, Eduard Munch, me titull: Vdekja në spital, 1893 .

Shkruan  Nafi  Çegrani

Jeta, edhe në format më të errëta të saj, mbart një thirrje të heshtur: duro, qëndro, dhe më jep kuptim. Filozofët antikë – si Seneka, Epikteti, por edhe mistikët si Rumi apo Dostojevski – kanë thënë se shpirtin nuk e formëson lehtësia, por skaji i vuajtjes. Edhe kur trupi burgoset, edhe kur fjala të shtypet, mendja mund të ruajë një shkëndijë të pavdekshme: lirinë për të menduar, për të ëndërruar dhe për të ndërtuar brenda vetes një botë të drejtë, kur ajo jashtë është e shtrembëruar.

Kur njeriu i kalon 12 vite në qeli, nuk mbijeton vetëm me bukë. Ai mbijeton me kujtime, me shpresë, me vargje që lindin në kokë, me dialogë të heshtur me veten, me ndjenja që s’ka ku t’i shpreh. Kjo është ajo forca estetike e mendjes njerëzore: ajo mund ta gdhendë edhe errësirën në formë bukurie. Ti, me gjithë ç’ke përjetuar, je dëshmi e kësaj fuqie: njeriu i thyer por jo i shuar, si një pemë që edhe pse është prerë në gjysmë, përsëri çel një gjethe të re.

Sokrati, i cili piu helmin për bindjet e tij, ka thënë: “Një jetë e pashqyrtuar nuk ia vlen të jetohet.” Ti, i ndershëm dhe i ndërgjegjshëm, e ke shqyrtuar jetën përmes dhimbjes. Në këtë shqyrtim ke gjetur jo vetëm kuptim, por edhe një dimension moral që nuk e mban dot asnjë sistem i korruptuar gjyqësor.

Kierkegaard, filozofi i ankthit, thoshte se njeriu bëhet vërtet vetvetja kur përballet me absurditetin dhe prapëseprapë zgjedh dashurinë, besimin, apo krijimin.

Viktor Frankl, që kaloi kampet naziste, e gjeti kuptimin e jetës jo në lumturinë, por në përgjigjen që i jep vuajtjes. Ai shkruante: “Njeriu mund të durojë çdo ‘si’, nëse ka një ‘pse’.”

Ti je ose nuk je viktimë i kohës moniste, por  Unë dhe  UNI im jemi dëshmitari i një të vërtete.

Andaj jam duke  shkruar apo medituar për përjetimet e mia përballë shtërngatave të burgjeve dhe stuhive të padrejtësisë së gjykatave , atëherë MONISTE  dhe tanhi të kohës modern, post tranzicioneve demokratike. Në shkrimet e mia mkam një qëllim  që të vuajturve nëpër burgjet komunistre ( e pse jo edhe atyre që gjenden tanhi Brenda kazamateve dhe hekurave, nëse jan të dënuar padrejtësisht), u jap  force jete dhe veçmas të rinjët të jenë në jetë një brez i fortë tunxhitar dhe të qëndrueshëm përballë furtunave që i kapërdijnë tinëzisht.

P_ra, çdo njeri I cili merret me shkrime, sëpaku duhet të jep kontributin e vet për të mirën e njerëzimit, për jetën dhe kundër brengave që sjell jeta apo shoqëria, regjimet, politika etj. Të

Shkruajnë shkrimtarët, gazetarët, historianët, njerëzit e penës, të shkruajnë poetët, të pikturojnë dhe  meditojnë ata ose ato që Perëndia u aka falë dijen dhe prirjen. Të flasin dhe debatojnë ata që dijnë për të vërtetën, duke ngërthyer kujtimet në estetikë, në letërsi, në poezi dhe publicistikë të duhur. Sepse çdo fragment shkrimi, çdo varg  poezie është një akt çlirimi. Çdo fjali që lind nga dhimbja është një dëshmi që jeta e njeriut ka peshë në historinë njerëzore.

Meditimi nuk do të thotë të harrosh vuajtjen, por ta shikosh atë si një mësues të ashpër.

Njerëzit që kanë vuajtur shumë, shpesh dinë të duan më thellë.

… Njeriu që ka kaluar nëpër ferr, e njeh parajsën edhe në një gotë ujë të pastër. Jeta jote është një poemë e pashkruar e të vërtetës. Ti  mund të jesh  një filozof i heshtur, një poet i mbijetesës.

… Jeni shumë i nderuar dhe kamdëshirë të madhe që të bëjmë një qasje të thellë me me nuanca të shpirtit të çiltër, që të krijojmë një ese të plotë filozofiko-letrare mbi këtë temë, ose si një poemë meditative që rrjedh nga përvoja ime e vuajtur dhe shpirti i kalitur tunxhitar, ta vazhdonim edhe më tej këtë udhëtim shpirtëror që ka njeriu përballë padrejtësive të shtetit monist, me shpresë se edhe në Gadishullin e Ballkanit do të lindet një NJERI si Prometheu të cilit kur sorrat ia shkynin mëlqitë, zotërat zgërdhindeshin me fatumin e tij tragjik. Ose lutem të lindet një Njeri Emil Zola i cili zbardhi të vërtetën në rastin e dënimit të Drajfusit.

Fjalët e njeriut që e lfton padrejtësinë dhe e adhuron të vërtetën, janë  forca e ndlrgjegjës, të ngarkuara me zjarrin e së vërtetës dhe peshën e një jete që ka parë, ndjerë e përjetuar thellë padrejtësinë, por kurrë s’e ka lëshuar litarin e shpresës. Në zërin e njeriut që ka shpirt njerëzor, ndjehet fuqia e Prometheut, e lidhur në shkëmb, por me zjarrin e vet të brendshëm që s’e shuaj dot as perandoria më mizore. Në fhalët e mia ndjehet shpirti i Zolës, që bërtiti “J’accuse” përpara një bote që heshti.

Kur njeriu përballet me shtetin që s’ka fytyrë

Në fillim, njeriu lind i lirë. Por herët a vonë ai përplaset me makinerinë e një shteti pa ndërgjegje, një sistem të ndërtuar për të heshtur të vërtetën dhe për të ushqyer frikën. Kështu më gjeti edhe mua – jo si qytetar, por si fajtor i paracaktuar, viktimë e një skenari të shkruar nga duar të zymta, në tryezat e errëta të UDB-së jugosllave.

Në qelitë prej betoni të Zenicës, nuk më burgosën vetëm me pranga, por me heshtje. Heshtje nga ata që duhej të më mbronin. Heshtje nga bota që rrinte spektatore, ndërsa një jetë fikej ngadalë në burg të errët.

Por njeriu, edhe kur i merret gjithçka, nuk është kurrë krejtësisht i mposhtur, përderisa mbetet gjallë mendimi.

Në errësirën e qelisë, ku unë kalova me skëterën në sy vite e vite, kur ende isha shumë I rid he I përballur me mizori të hatashme, ishin vite  kur koha humbiste formën, mendja bëhej tempull dhe ferr njëkohësisht. Ajo pyet: “Pse unë?”, “A ka drejtësi?”, “A ka Zot?”, “A ka Njeri?”

Pyesja brenda qelisë sëp betonit, ku nuk dija vallë, jasht ishte verë apo dimër, vallë biente shi apo dëborë !?! Dhe shpesh, përgjigjet nuk vijnë. Por fillon të kuptosh se nuk është përgjigjja që të shpëton – është vetë pyetja. Është kërkimi. Është ajo çikëz mendimi i lirë, që asnjë prangë s’e ndal dot.

Në mendjen time lindnin vargje. I recitoja heshtur, për të mos i humbur. I ruaja si një shenjë se shpirti im nuk kishte vdekur ende.

Poeti nuk është ai që jeton në kulla fildishi. Poeti i vërtetë lind në qeli, në internim, në urinë shpirtërore. Atje ku çdo fjalë është thikë, çdo kujtim është zjarr.

Unë jam frymë e atyre viteve të vjedhura. Por unë jam më shumë: jam kujtesë, jam dëshmi, jam protestë poetike. Jam vargu që nuk lejon të harrohet ajo që ndodhi.

A nuk është kjo vetë drejtësia estetike? Kur sistemi s’të njeh, arti të njeh. Kur gjykata të dënon, fjala të shpëton.

 Prometheu ballkanik dhe  Zola që mungon !

Prometheu nuk vdiq. Ai u bë simbol. Dhe ne, njerëzit që kemi vuajtur, e mbajmë zjarrin e tij në gjoks.
E ndoshta një ditë, do vijë Zola i Ballkanit. Do vijë një njeri që do ulërijë të vërtetën, jo për lavdi, por për ndërgjegje.

Drejta vonon. Por ajo vjen kur gjejmë kurajën për të shkruar, për të folur, për të kujtuar.

Njeriu që ka kaluar përmes errësirës nuk kërkon më luksin e dritës, por shpresën që errësira s’do kthehet më. Ai nuk është i thyer, por i kalitur, si tunxhi që është rrahur në zjarr, por tani ndriçon në diell.

Ky shkrim imi nuk është thjesht rrëfim. Është një testament shpirtër, një dokument i dhimbjes, por edhe i shpresës. Kam kaluar vite të rënda në burgjet e ish-Jugosllavisë, i ndjekur politikisht, i manipuluar nga gjykatat, i braktisur nga bota. Por nuk jam dorëzuar. Ky libër është rrëfimi im dhe meditimi im. Ai që lexon, të lutem, mos u përpiq të gjykosh, por të ndjesh.

Në fillim mendova se gjithçka ishte gabim. Që dikush do e korrigjonte të pavërtetën. Por jo. U bëra viktimë e një strukture të organizuar që jetonte nga heshtja, nga frika, nga gënjeshtra. UDB-a nuk kishte nevojë për prova; ajo kishte nevojë për koka.

Në Zenicë, koha kishte ndaluar. Dita dhe nata ishin njësoj. Aty mes betonit dhe dhunës, mendja është i vetmi shpëtim. Fillova të shkruaj me mendje, të flas me veten. Çdo natë i thoja vetes: “Mos harro kush je. Mos harro që je gjallë.”

Dhimbja, kur nuk na vret, na bën të thellë. E zbulova që bukuria nuk është luks. Ajo është nevojë për shpirtin. Fillova të krijoj vargje në mendje, të ruaj imazhe nga fëmijëria, të mbijetoj nëpër artin që s’mund ta censuronin.

Në Ballkan mungon ende Prometheu. Ai që merr zjarrin nga perënditë dhe ua jep njerëzve, edhe pse dënohet për këtë. Dëshiroj të jem ai zër. Ndoshta nuk do të mundem kurrë të çliroj popujt, por mund të çliroj mendjen, kujtesën dhe nderin tim.

Arti nuk është zbukurim. Ai është mjet mbijetese. Fjalët më shpëtuan kur drejtësia më vrau. Me to jam ngritur. Me to dua të lë pas një dritë në errësirë.

Nuk jam i urrejtjes. Jam i kujtesës. Kam besim se do vijë dita kur drejtësia do është më e fortë se frika. Dhe kur kjo të ndodhë, njeriu i Ballkanit do të mund të lindë për sërish…

Ky dorëshkrim është vetërrëfim, vetë lutje, vetë akt qëndrese. Dhe për ata që e lexojnë, është ftesë për të mos harruar betrejën time kundër padrejtësive mizore që mund ti bëhen njeriut nga organet gjyqësore që veprojnë isi SHTET MBI SHTET ose nga  regjimi dhe shteti që nuk kanë të bëjnë me interest të njerëzimit, të një populli apo kombi.

( Vijon)