Në periudhat që i paraprijnë Aleksandrit të Madh, nuk gjejmë personalitete veçanërisht të mëdha midis mbretërve të Epirit; fabula ka ruajtur vetëm disa tipare të figurave të tilla, të cilat, megjithatë, nuk ofrojnë një bazë të mjaftueshme për një studim të veçantë.
Hijet e mëdha të mbretërve të Epirit fillojnë të shfaqen vetëm në shekullin e 4-të, kur hasim një Aleksandër, Mbret të Epirit, i cili marshon në Itali dhe, në aleancë me romakët, mposht Samnitët, ndërsa Aleksandri i Madh pushton Azinë.
Ky fakt historik meriton konsideratë serioze; sepse vërteton jo vetëm që Epiri nuk përbënte një pjesë të Greqisë së sunduar nga Aleksandri, por edhe se vetë ky Epir nuk ishte midis aleatëve politikë të Aleksandrit të Madh dhe se nuk mori pjesë në përparimin që e çoi Maqedoninë kundër Greqisë dhe Azisë; Epiri mbeti neutral dhe i papërfshirë.
Në vitin 376 para Krishtit, Epiri iu dorëzua Kasandri, Mbretit të Maqedonëve; por vetëm tre vjet më vonë, epirotët u revoltuan dhe u shkëputën. Në shekullin pasardhës, një figurë e madhe epirote, Pirro, u ngrit në pushtet. Para se të shkonte në Itali, ai mundi si maqedonasit ashtu edhe grekët fqinjë. Në atë kohë, ushtarët e tij, nga admirimi për lëvizjen e tij të shpejtë ushtarake, mund ta krahasonin atë me një shqiponjë, dhe Pirro mund të përgjigjej se ata kishin të drejtë, por ishin shtizat e tyre që ai kishte përdorur si krahë në fluturimin e tij.
Plutarku, i cili e ruajti këtë tipar karakteristik nga jeta e Pirros, nuk e kishte idenë se pikërisht për shkak të kësaj rrethane epirotët
dhe popujt që tani quhen shqiptarë mbajnë emrin Shkypetárë.
Plutarku, i cili nuk e njihte gjuhën pellazge,
e cila konsiderohej barbare në kohën e Herodotit,
dhe i cili nuk kishte përvojë personale me Epirin dhe popujt e tij, natyrisht nuk mund të jepte shpjegimin që paraqesim më poshtë për gjykimin e filologëve dhe studiuesve.
Shqiponja quhet Shqype në shqip. Shqyperi ose Shqypeni do të thotë vendi i shqiponjës. Shqypetár është ekuivalent me “biri i shqiponjës”.
Ky fakt historik, i cili u ka shpëtuar si historianëve të lashtë ashtu edhe filologëve dhe studiuesve modernë, meriton shqyrtim të kujdesshëm; sepse ai
vërteton me siguri absolute se epirotët ishin një fis krejtësisht i ndarë nga populli helen dhe se ata kishin gjuhën e tyre në çdo kohë.
gjuha e pellazgëve të lashtë, të cilën grekët nuk e dinin dhe e cila është sigurisht e njëjta gjuhë që flitet edhe sot në Epir, në Maqedoni, në Iliri dhe në ishuj individualë të arkipelagut, si dhe në malet e Atikës, e njëjta gjuhë që quhet shqip ose Shqypetare.
Për t’u ofruar filologëve një të dhënë të fortë për kuptimin e deklaratës sonë, duam të theksojmë se emrat Epir, Maqedoni dhe Shqipëri janë absolutisht të panjohur për vetë shqiptarët; në gjuhën e tyre, këto emra nuk ekzistojnë; ata e njohin njëri-tjetrin
vetëm me emrin e përbashkët Shqypetare, dhe mezi e dinë se jashtë vendit, janë përdorur emra të tjerë për vendin e tyre, të tillë si Shqypère ose Shqypéne.
Emrat Epir dhe Maqedoni janë me origjinë të huaj, greke; emri Shqipëri është modern dhe u përdor për tokën e Shqypetarëve vetëm në shekullin e 14-të ose të 15-të. Por vetë Shqypetarët nuk e dinë se çfarë do të thotë Epir, Maqedoni ose Albania; këto janë krejtësisht të panjohura për ta, të pakuptimta në gjuhën e tyre. Për ta, i gjithë vendi, i cili nga Shkodra në Shqipëri përfshin rrethet e Ipekut, Prishtës, Vranisë, Kaçaniqit, Uskupit, Perlépés, Manastirit, Follorinës, Krebenës, Kalaritit dhe Janinës, deri në Gjirin e Prevezës, dhe i gjithë vendi i kufizuar nga këto pika gjeografike dhe deti, është Shqype. Një tokë që i përket racës shqipetare, e cila nuk ka asgjë të përbashkët me Greqinë.
Nëse e pyet fshatarin e parë që has: “Cilit popull i përkisni?” ai do të përgjigjet shkurt: “Unë jam shqipetar!” Dhe këtë përgjigje do ta japin të gjithë në të gjithë Shqipërinë, qoftë në kodra apo në lugina, qofshin myslimanë, katolikë apo ortodoksë grekë.
Nëse do t’u thoshit se ishin epirianë apo shqiptarë, do të ndiheshin të lënduar, duke besuar se po i fyenin në një gjuhë të huaj.
