Nga: Nafi Çegrani
Isha i vënë në pranga brenda mureve të një burgu famëkeq në zemër të një regjimi totalitar jugosllav, isha një njeri pa “faj”, por me një “mëkat” të vetëm: isha shqiptar. Kjo ishte arsyeja që më vunë nën akuzë, më lidhën duart dhe më shtynë drejt errësirës. Siç thotë populli, ia paskam turbulluar “ujin” dikujt me vetë qenien time. Dhe u dënova pa ditur se për çfarë.
Në atë qeli të ngushtë në Zenicë, gjithçka dukej si një rrugë pa dalje. Terr, skëterrë, heshtje dhe një dritë e zbehtë, e mbërthyer në tavan, që tundej si fryma e fundit e një shprese. Në ato çaste, njeriu e mëson se sa i vogël është përballë forcës së errësirës. Por njëkohësisht e ndjen edhe sa i fortë mund të bëhet kur i kapet pas dritës së ndërgjegjes.
Në ato ditë dhe netë të gjata, fillova të shkruaj. Me laps e mendje të qartë, i rrëfeja vetes jetën e kaluar, familjen, idealet, vendosmërinë time për të mos u thyer. I kujtoja fjalët e vëllait tim, Kreshnikut: “Ne ishim pesë vëllezër e një motër.” Nëna jonë, një grua e thjeshtë dhe fisnike, sakrifikonte gjithçka për ne – për shkollimin, për edukimin, për të na rritur me dinjitet. Vëllai i madh iku në Amerikë. Unë u bëra mësues. Një tjetër, jurist. Një tjetër, sociolog. Por, sistemit i shqetësonte zëri ynë, e prania jonë. Nuk ishim të “volitshëm”, thoshin ata që donin të heshtnin gjithçka që nuk i përshtatej doktrinës së tyre.
E nëna jonë e heshtur, me trasta në duar, udhëtonte me trenë të rrallë, për të na parë një çast pas mureve të ftohta. Ajo nuk qante, nuk ankohej. Vetëm rrinte dhe priste… si një simbol i durimit shqiptar.
Në atë qeli, meditimi nuk ishte luks – ishte mbijetim. Fillova të reflektoj jo vetëm mbi dhimbjen time, por edhe mbi kuptimin e jetës. Çfarë është jeta në fund të fundit? Vetëm një mekanizëm biologjik, apo një akt i thellë shpirtëror, që e tejkalon çdo llogari shkencore? A është njeriu thjesht një trup, apo një frymë që kërkon kuptim, që lundron në detin e madh të ekzistencës?
Jeta është një dinamizëm universal, dhe ne jemi pjesë e saj. Si rrathë koncentrikë që fillojnë nga thellësia e shpirtit dhe prekin qiellin. Jeta është shumë më tepër sesa mbijetesa – ajo është sprova e përhershme për të mbetur njeri, për të ruajtur ndershmërinë, virtytin, dashurinë për të tjerët, edhe kur gjithçka të shtyn drejt urrejtjes.
Të jesh Njeri, nuk është privilegj i zakonshëm. Është një mision shpirtëror, një përkushtim ndaj të vërtetës, dashurisë dhe dhembshurisë – jo vetëm për njerëzit, por edhe për gjallesat, natyrën, gjithësinë. Njeriu është i thirrur të ruajë harmoninë, të japë më shumë sesa të marrë, të ndërtojë urë e jo të ngrejë mure.
Në thellësinë e qenies sonë ekzistojnë dy shtylla: kuptimi dhe qëllimi. Ato ndonjëherë ndahen, ndonjëherë ndërthuren. Por vetëm kur njeriu arrin të përputhë qëllimin me kuptimin, ai fillon të jetojë vërtet – jo thjesht të ekzistojë.
Në burg, lotët e të dënuarve nuk ndriçonin as edhe nga ajo dritë e zbehtë. Kishte fytyra të mavijosura nga dhuna, por më shumë akoma kishte shpirtra të palodhur, të vendosur për të mos u përkulur. Edhe unë, ashtu i vetmuar, merrja frymë thellë, sepse dinjiteti dhe ndërgjegjja e pastër më mbanin gjallë si një flamur i palëkundur në mes të stuhisë.
Jeta është një rrugëtim me shumë porta, disa prej tyre janë të rënda si hekuri, të tjera të buta si fleta letre. Por të gjitha të çojnë drejt një të vërtete: nuk je ti ai që kontrollon fundin, por je ti ai që vendos mënyrën si do ecësh deri në .
Denoncimi im dhe konteksti historik
Shpjegim i shkurtër i kohës dhe rrethanave (Jugosllavia e viteve ’80, presioni politik mbi shqiptarët, roli i gjykatave si instrument politik).
Vendosja e rastit tënd jo vetëm si përvojë personale, por si shembull i dhunimit sistematik të të drejtave të njeriut.
Përshkrimi narrativ i “qelisë së vetmisë” dhe kushteve çnjerëzore, për t’i dhënë lexuesit ndjesinë e izolimit dhe presionit psikologjik.
Episodi i gjyqit fars, me emrat konkretë të gjykatësve dhe prokurorëve, si dëshmi historike.
Elementët e torturës ndaj dëshmitarit (Vahedin Ramadanit) dhe mënyra se si kjo përdorej për të inskenuar akuza të rreme.
Refuzimi yt publik i akuzave dhe qëndrimi moral si akt rezistence.
Në fillim të viteve ’80, në një Jugosllavi të përgjakur nga intrigat e shërbimeve sekrete dhe gjykatave të politizuara, fjala “drejtësi” kishte humbur kuptimin e saj. Për një shqiptar, sidomos nëse ishte i vetëdijshëm për të drejtat dhe dinjitetin e tij, gjykata nuk ishte tempulli i ligjit, por një skenë e një farsë të përgatitur.
Unë e përjetova këtë realitet në mënyrën më të hidhur.
Në qelinë e vetmisë të burgut hetues të Zenicës, gjithçka dukej si një rrugë pa dalje. Terr i dendur, heshtje varri dhe një dritë e zbehtë në tavan, që tundej si fryma e fundit e një shprese. Atje, njeriu mëson se sa i vogël është përballë errësirës dhe sa i madh mund të bëhet kur kapet pas dritës së ndërgjegjes. Ishte koha kur, pavarësisht dhunës, kisha vendosur të mos thyhesha.
Historia ime është një nga qindra të tjera që duhet të dokumentohen dhe të ruhen. Sepse padrejtësia e harruar është padrejtësi e përsëritur.
Në qelinë e vetmisë, unë mësova se dinjiteti nuk mund të gjykohet nga një trup gjykues i shantazhuar dhe as nga urdhërat e errëta të një shërbimi sekret. Ai gjykohet nga ndërgjegjja e njeriut dhe nga historia.
Kjo është arsyeja pse e shkruaj këtë dëshmi – jo për hakmarrje, por për të thënë se drejtësia nuk duhet të flejë kurrë nën hije.
… Ballafaqimi im me këtë makineri filloi atëherë kur strukturat më të thella shoviniste, nën maskën e lojalitetit shtetëror, filluan të më shohin si kërcënim. Nuk më falën që nuk pranova të bëhesha vegël e verbër në shërbim të projekteve për spastrimin e identitetit shqiptar. Konfliktet me krerët famëkeq të Beogradit e Shkupit më vunë në shënjestër. Ata kishin nevojë për një armik të brendshëm – dhe vendosën që ky armik të isha unë.
Pasi u arratisa drejt SHBA-ve për të shpëtuar nga kthetrat e tyre, mendova se kisha marrë frymë lirie. Por jo – ai sistem të ndjek si hije. Shpifjet nuk njohin kufij. Më përndoqën sërish, duke më shpallur “agjent të CIA-s”, një akuzë absurde, e orkestruar me mjeshtëri diabolike vetëm e vetëm që të legjitimonin eliminimin tim.
Erdhi viti 1981. Demonstratat shqiptare në Kosovë tronditën themelet e një perandorie që kish harruar se popujt nuk burgosen gjatë. Në këtë klimë represive, ata që më ndiqnin si hije vendosën të realizojnë skenarin e tyre: më arrestuan me akuza të fabrikuara – gjoja për një “vrasje” që nuk ka ndodhur kurrë. Me duart e lidhura, më shoqëruan në Zenicë, në burgun e njohur për qelitë e tij si “varre të gjalla”.
Në qelinë e vetmisë të atij burgu, gjithçka dukej si një rrugë pa dalje. Terr i dendur, heshtje varri dhe një dritë e zbehtë në tavan, që tundej si fryma e fundit e një shprese. Atje, njeriu mëson se sa i vogël është përballë errësirës dhe sa i madh mund të bëhet kur kapet pas dritës së ndërgjegjes.
Aty kalova 972 ditë në izolim të plotë. U dënova fillimisht me vdekje. Më pas, me 20 vite burg të rëndë. Afër 12 vite i kalova në muret e Zenicës, duke mos menduar për hakmarrje, por për drejtësi; jo për dhimbjen time, por për të vërtetën që më detyron të flas.
Një ditë, gardianët më morën me duar të lidhura dhe më dërguan në sallën e gjyqit. Në ballë qëndronin gjykatësit shovinistë Tihomir Baboviq dhe Sulejman Kapetanoviq, prokurori Mensur Hoxhiq, dhe dy inspektorë nga SPB Bugojno, Ante Bernada dhe Stipe Grabovac, të kryesuar nga Fikret Bradariq, mik i ngushtë i shefit të sektorit të II për emigracion të SDB-së federative në Beograd, Zdrako Mustaq. Nuk ishte një sallë gjyqi – ishte një arenë ku ligji kishte vdekur dhe vendin e tij e kishte zënë hakmarrja politike.
Gjykatësi Kapetanoviq dha urdhër që të sillnin Vahedin Ramadanin. Kur e pashë, fytyra e tij ishte e ënjtur, e mbuluar me njolla – një dëshmi e qartë e torturës. Me zë të dridhur iu drejtua:
“Vahedine, reci mu na Nafija u oči sve šta si nam rekao nama”
(“Vahedin, thuaji Nafiut në sy të gjitha ato që na ke thënë neve.”)
Ai mezi artikulonte fjalët, sepse e dinte se ato ishin gënjeshtra të nxjerra me dajak. Qëllimi i tyre ishte i qartë: të më poshtëronin, të më thyenin moralin dhe krenarinë, duke përdorur Vahedinin si një “mashë të ndryshkur” për të ndezur zjarrin e akuzave të rreme.
Unë i refuzova me vendosmëri të gjitha, duke i thënë hapur se kjo ishte një gjykatë farsë, e ndërtuar mbi dhunë dhe provokim – të gjitha të ndaluara nga ligji.
Shkeljet e të Drejtave Themelore
Ky proces shkelte haptazi parimet e të drejtave të njeriut të garantuara nga dokumentet ndërkombëtare:
Neni 3 i Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut – E drejta për jetën, lirinë dhe sigurinë personale.
Neni 5 – Ndalimi i torturës dhe trajtimit çnjerëzor.
Neni 6 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut – E drejta për një proces të drejtë.
Konventa Kundër Torturës e OKB-së – çdo dëshmi e marrë me torturë është absolutisht e papranueshme.
…Historia ime është një nga qindra të tjera që duhet të dokumentohen. Sepse padrejtësia e harruar është padrejtësi e përsëritur. Në qelinë e vetmisë, mësova se dinjiteti nuk mund të gjykohet nga një trup gjykues i shantazhuar, por nga ndërgjegjja e njeriut dhe nga historia.
Kjo dëshmi nuk është një thirrje për hakmarrje. Është një thirrje për drejtësi – që të mos ketë më gjykime pa ligj dhe burgje pa dritë.
Unë kam kërkuar falje edhe kur s’kam qenë fajtor. Jo nga dobësia, por nga bindja se fisnikëria e shpirtit nuk ka nevojë për fitore për të qenë e drejtë. Dhe kjo, besoj, është forma më e lartë e humanizmit.
Ka nga ata që mohojnë ekzistencën e Zotit sepse nuk e shohin dot me sy. Por a nuk është vetë struktura e gjithësisë – me rregullsinë, harmoninë dhe bukurinë e saj – një dëshmi e padukshme që kërkon besim? Asgjë në këtë univers nuk është e rastësishme.
As jeta ime.
As vuajtja ime.
As kjo forcë që më mban në këmbë edhe sot, dhe ndjehem I forte në karakter dhe mëndje si graniti.
Madje, më thotë mëndja ime, nuk janë gjykatësit, prokurorët apo aktet e tyre që e përcaktojnë vlerën e njeriut. Ajo përcaktohet nga mënyra se si njeriu qëndron përballë padrejtësisë – me dinjitet, me besim dhe me bindjen se e vërteta, edhe kur vonon, nuk humb kurrë rrugën për të dalë në dritë.
NDËRGJEGJJA – UDHËRRËFYESIT E JETËS
Në jetë, gjithçka fillon me një zgjedhje të brendshme që nuk e sheh askush, por që ndikon gjithçka. Një zë i qetë, ndoshta i drojtur, por këmbëngulës, që të fton të jesh njeri i drejtë — edhe kur është më lehtë të jesh thjesht i bindur. Ky zë është ndërgjegjja. Dhe kur bashkohet me vullnetin, bëhet dritë që të udhëheq në errësirë.
Kam mësuar se liria nuk është gjendje, por vendim. Jo gjithmonë liria ka të bëjë me hapësirën fizike që ke përpara. Unë isha i mbyllur brenda katër mureve, por shpesh ndihesha më i lirë sesa shumë të tjerë që bredhin rrugëve me mendjen e skllavëruar. Sepse isha zot i vetvetes. I dhimbjeve të mia. I heshtjes sime. I mosdorëzimit tim. Kjo nuk është një fjalë e bukur: është një betejë që përditë e fiton ose e humb me veten.
Ndërgjegjja është ajo që të thotë jo, kur gjithçka tjetër tundon të thuash po. Është ajo zë e brendshme që të paralajmëron kur rrezikon të humbësh shpirtin për një qetësi të rreme. Dhe vullneti është krahu që të mban në tokë kur stuhia të rrëmben, është varka që të çon përtej deteve të errëta drejt dritës.
Nuk është e lehtë. Sidomos kur ndëshkohesh jo për atë që ke bërë, por për atë që ke refuzuar të bësh. Unë nuk bëra krim. Nuk mora armë. Nuk hodha bomba. Por nuk pranova të firmosja, të shisja, të heshtja. Dhe për këtë më dënuan.
Por në burg më ndihmoi një e vërtetë e thellë: vullneti i njeriut është pasuria që nuk mund të të marrin, veç nëse ua dorëzon vetë. Dhe unë nuk ua dhashë.
Të jesh njeri i ndërgjegjshëm në një botë që të mëson të harrosh, është akt heroik. Të jesh njeri me vullnet në një sistem që të mëson të dorëzohesh, është qëndresë. Dhe të ruash këtë dyshen — vullnetin dhe ndërgjegjen — është mënyra më e sigurt për të mos e humbur dinjitetin, edhe kur gjithçka tjetër të është rrëmbyer.
…Në thellësinë më të errët të burgut, kur as drita e diellit nuk hynte dot, kur vetmia shndërrohej në bishë që të kafshonte netëve të gjata, një shpresë e padukshme më mbante gjallë: besimi në Zotin. Jo si ide e huazuar nga librat e shenjtë, por si frymë që të jep forcë kur asnjë njeri nuk të jep më dorë.
Unë e kam përjetuar Zotin si heshtje që flet. Si prani që nuk kërkon prova, por sjell paqe në zemrën e trazuar. Kur të gjithë më kishin braktisur, Ai më qëndroi afër.
Në kohët e burgimit, mësova se virtyti nuk është rregull, por mënyrë e jetës që rritet nga vuajtja dhe ndriçon në errësirë. Mësova ta vlerësoj heshtjen, durimin, ndershmërinë, përulësinë, e mbi të gjitha — besimin e thellë se asgjë nuk është e kotë kur jetohet me pastërti zemre.
Njeriu shpesh i largohet Zotit kur është mirë, dhe e kërkon kur është keq. Por në të vërtetë, Zoti është në ty – kur flet me ndërgjegjen tënde, kur zgjedh të mos hakmerresh, kur fal, kur hesht për të mos plagosur.
Ai që nuk ka besuar kurrë në Zot, nuk e kupton se nuk ka burg më të rëndë se ai që e ndan njeriun nga shpirti i vet. Ndërsa Ai që ka besuar, e di se Zoti është dritë që s’e ndal as dera e hekurt, as ferri i torturës, as errësira e një sistemi që përpiqet ta zhdukë njeriun nga brenda.
Të jesh njeri nuk është vetëm të ecësh mbi dy këmbë dhe të mbash emrin e një kombi apo një mbiemër fisnik. Të jesh njeri është të zgjedhësh çdo ditë rrugën e drejtë, edhe kur ajo rrugë është e mbuluar me gurë, shigjeta, dhe heshtje vrasëse. Nuk është rastësi që njeriu matet jo me ato që i ndodhin, por me atë si përgjigjet ndaj tyre.
Unë nuk e kam menduar kurrë veten si hero. Thjesht kam refuzuar të bëhem pjesë e një mashtrimi kolektiv. Kam thënë “jo” aty ku shumica zgjodhën të heshtin. Kam qëndruar përballë padrejtësisë, jo sepse isha i pathyeshëm, por sepse nuk mund të rrija i përkulur. Kam qarë në heshtje, por nuk kam rënë në gjunjë. Dhe kjo është rruga më e vështirë, por edhe më e ndritur — rruga e vërtetë e të qenit njeri.
Në jetë do të vijë një ditë kur do të shohësh veten në pasqyrë, pa maskë. Aty nuk do të shfaqen diplomat, pasuria, titujt, apo lavdia që mund ta ketë skalitur propaganda. Do të shfaqet shpirti yt i zhveshur, dhe do ta shohësh vetveten: ose me fytyrën e të vërtetës, ose me rrudhat e pabesisë. Ai çast është më i rëndësishëm se çdo gjykatë, çdo fitore politike, çdo duartrokitje publike.
Sepse, kam takuar njerëz në jetën time, që mbanin kostumet e pushtetit, por ishin të kalbur përbrenda. Dhe kam takuar njerëz të burgosur që nuk kishin asnjë mburojë fizike, por ishin të lirë si profetët. Sepse njeriu bëhet i madh jo kur ngrihet mbi të tjerët, por kur ngritja e tij është në përputhje me ndërgjegjen e vet.
Të ecësh pa maskë në një botë plot falsitet kërkon guxim. Por vetëm kështu e ndjen aromën e ajrit të pastër. Nuk ka frymëmarrje më të thellë sesa ajo e njeriut që jeton pa gënjyer veten. Dhe nuk ka liri më të shenjtë sesa ajo e njeriut që nuk shet shpirtin për asnjë rehati kalimtare.
Ballafaqimi im me këtë makineri filloi atëherë kur strukturat më të thella shoviniste, nën maskën e lojalitetit shtetëror, filluan të më shohin si kërcënim. Ata nuk më falën që unë nuk pranova të bëhesha vegël e verbër në shërbim të projekteve për spastrimin e identitetit shqiptar. Konfliktet me krerët famëkeq të Beogradit e Shkupit më vunë në shënjestër. Kishin nevojë për një armik të brendshëm – dhe vendosën që ky armik të isha unë.
Pasi u arratisa drejt SHBA-ve për të shpëtuar nga kthetrat e tyre, mendova se kisha marrë frymë lirie. Por jo – ai sistem të ndjek si hije. Shpifjet nuk njohin kufij. Më përndoqën sërish, duke më shpallur “agjent të CIA-s”, një akuzë aq absurde sa edhe e orkestruar me mjeshtëri diabolike, vetëm e vetëm që të legjitimonin eliminimin tim.
Erdhi viti 1981. Demonstratat shqiptare në Kosovë tronditën themelin e një perandorie që kish harruar se popujt nuk burgosen gjatë. Pikërisht në këtë klimë represive, ata që më ndiqnin si hije vendosën ta realizojnë skenarin e tyre: më arrestuan me akuza të fabrikuara – gjoja për një “vrasje” që s’ka ndodhur kurrë. Me duart e lidhura, më shoqëruan në Zenicë, në burgun e njohur për qelitë e tij si “varre të gjalla”.
Aty, midis katër mureve të errësirës, ku ora nuk ka tingull dhe ku zëri i njeriut përplaset në boshllëk, kalova 972 ditë në izolim të plotë. U dënova fillimisht me vdekje. Më pas, me 20 vite burg të rëndë. I humbur në korridoret e heshtjes, ku edhe drita kishte frikë të hynte, kalova afër 12 vite… duke menduar jo për hakmarrje, por për drejtësi; jo për dhimbjen time, por për të vërtetën që më detyron të flas.
Nuk isha i përsosur – askush nuk është – por isha dhe mbeta shqiptar. Dhe kjo është ajo që më dënoi.
Në atë botë të errët ku torturat ishin ligj dhe shpifjet ishin mjete legjitime të shtetit, unë nuk nënshkrova asnjë pakt me djallin. I ruajta ato pak fije dinjiteti që më kishin mbetur, duke e ditur se, ndonjë ditë, fjala do të jetë më e fortë se frika.
Ky rrëfim nuk është vetëm një histori personale. Është akt kujtese për brezat që do të vijnë. Është testament i gjallë për atë që ndodhi e nuk duhet të harrohet. Në këtë tokë të përgjakur e të tradhtuar shumë herë, çdo dëshmi e dhunës është një gur më shumë në ndërtimin e vetëdijes historike kombëtare.
– Hyrje personale: kush isha, si u rekrutova dhe çfarë zbulova.
– Anatomia e SDB-së / UDB-së / KOS-it: struktura, filozofia dhe misioni i errët. Një Shërbimi që hesht dhe shkatërron me rrjetet e heshtjes dhe dhunës, me kontrollet, shantazhet, vëzhgimet, infiltrimet. Viktimizimi i shqiptarëve në sistem dhe përplasjet me strukturat shoviniste : Ballë për Ballë me hijet mizore !
Nuk ka fjalë që e përshkruan më saktë ndjesinë që ndjek njeriun kur bie nga brenda në buzë të humnerës, kur dikur zyrtar në një sistem të frikshëm, kthehesh në objekt i ndjekjes së tij. Kështu nisi për mua epoka e hijeve. Epoka kur nuk besohej askujt, as vetvetes.
Në intervistën time për gazetën Koha (tetor 2000), kam treguar se si, pas kthimit nga SHBA-ja, filluan të më ndjekin si hije, me akuza të rreme për lidhje me CIA-n. Ndërkohë, demonstratat e vitit 1981 në Kosovë po ndeznin alarmin e panikut në strukturat e UDB-së. E gjitha kjo u kurorëzua me fabrikimin e një “foto-roboti” si pjesë e një fushate që më përshkruante si “kriminel të rrezikshëm”. Këtë e dëshmon qartë pamja nga një gazetë maqedonase, ku thuhet se rrëmbyesit (në të vërtetë viktimat e sistemit) janë identifikuar nga një piktor-amatër i punësuar si inspektor – një metodë e turpshme për një shtet që pretendonte ligjshmëri.
Dosja ime u ndërtua mbi dyshime, mbi hakmarrje, mbi urdhra nga lart për të më “zhdukur pa lënë gjurmë”. Në vend të drejtësisë, erdhi akuza për një “vrasje” që nuk ndodhi kurrë. Pastaj burgimi në Zenicë, qelitë e izolimit, torturat që do t’i përshkruaj më në detaje në kapitujt në vijim – por mbi të gjitha, humbja e besimit në një sistem që i trajtonte shqiptarët si të rrezikshëm vetëm pse guxonin të mendonin ndryshe.
Në pranga të përgjakura, përballë hieneve me dhëmbë shkyes !
(Në burgun e Zenicës nuk hynte drita, por vetëm hija e frikës dhe gjëmimi i këpucëve të rojeve që numëronin jetën tënde si copëza letre që digjen…)
Pas inskenimit të akuzës së rreme, më arrestuan në mënyrë brutale dhe më dërguan në burgun e sigurisë së lartë në Zenicë, një nga laboratorët më çnjerëzorë të dhunës sistematike të Jugosllavisë. Në qelitë që quheshin ndër vetë të burgosurit “Qelitë e Vdekjes”, aty kalova 972 ditë, me duart e lidhura pas shpine dhe me plagë që nuk shëroheshin, sepse ishin bërë nga padrejtësia.
Më shoqëruan në pranga të përgjakura – jo vetëm nga trupi im, por edhe nga të tjerët që kalonin aty para meje dhe nuk dilnin më. Në Zenicë nuk kishte zë njerëzor që të dëgjohej pa u kthyer në ulërimë. Kishte ditë kur më dukeshin më të forta goditjet e çelsave sesa zërat e të gjallëve. Gjithçka ishte projektuar që të shuante çdo mendim të lirë, çdo identitet që s’ishte në përputhje me “vëllazërim-bashkimin”, dogmën e rreme të një shteti që kishte vendosur ta zhdukë qenien shqiptare nga vetëdija dhe toka.
Aty më dënuan me pushkatim mbi bazë të një dëshmie të trilluar nga njerëz të torturuar si bagëtitë, të mësuar çfarë të thonin nën dhunë. U ndryshua më vonë në 20 vite burg të rëndë, nga të cilat kalova afro 12 vjet, kryesisht në izolim ose në kushte ku asnjë trajtim njerëzor nuk ishte i pranueshëm. Po, unë mbijetova. Jo sepse isha më i fortë, por sepse besova se një ditë e vërteta do të duhej të fliste.
***
Ishte fundi i viteve ’70 dhe fillimi i shekullit të përflakur shqiptar – kur UDB-ja dhe KOS-i jugosllav vepronin si hije të errëta nëpër institucionet e shtetit dhe jetën shqiptare. Aty, ku gjithçka regjistrohej dhe keqinterpretohej, filloi edhe rrugëtimi im: një shqiptar me uniformë, por me zemër të ndarë.
Nafi Çegrani, me origjinë nga një trevë me gjak të përvuajtur, isha përfshirë në strukturat e Shërbimit të Sigurimit të Brendshëm të RSFJ-së – të njohur për shqiptarët si UDB-ja. Jo si shërbëtor i bindur, por si vëzhgues i një realiteti të përbindshëm, ku shqiptari trajtohej si fajtor pa faj. Dallimet nisën të thellohen shpejt, posa u përballa me rryma shoviniste të organizuara që vepronin nën maskën e shtetit, duke inskenuar, përndjekur dhe asgjësuar shqiptarët e ndershëm me metoda kriminale.
Në këtë mes, zëri im nuk i pëlqente asnjërit. As Beogradit, as KOS-it, as klaneve serbomëdha të Shkupit. Dhe, si çdo njeri që sheh dhe refuzon të bëhet vegël, më shpallën armik. Një “armik të brendshëm” – më të rrezikshëm se një armik të jashtëm.
Arratisja
Vendimi im për t’u larguar drejt SHBA-së nuk ishte as luks, as dëshirë për mërgim. Ishte mbijetim. Një ikje nga një plan i përgatitur, për të më zhdukur nga skena si “tradhtar i Shërbimit”. Ata e quanin arratisje – por unë e quajta shpëtim moral. Në vendin e mundësive, Amerika, nuk gjetja vetëm strehë – por edhe reflektim, edhe liri të ndërgjegjes.
Por skenari i tyre nuk u ndal. Pas kthimit tim nga SHBA, u etiketova automatikisht si agjent i CIA-s – një akuzë klasike për t’u hedhur mbi çdo shqiptar që kishte thyer murin e heshtjes dhe të frikës.
Arrestimi dhe aktakuza e rreme
Në fillim të Tetorit 1981, kur Kosova përvëlohej nga zjarri i demonstratave dhe lirisë, më arrestuan me një aktakuzë të stisur si për ndonjë vrasje që nuk ekzistonte fare. Specialistët e nëntokës së UDB-së dhe KOS-it kishin gatuar dosjen time si një shfaqje të pistë për të më ndëshkuar – jo për çka kisha bërë, por për çka kisha refuzuar të bëja për ta.
Në pranga të përgjakura, më çuan drejt burgut famëkeq të Zenicës. Dhe aty nisi kalvari.
Në Zenicë, fjala “jetë” nuk përmendej. Më shumë se 972 ditë në qeli, i dënuar fillimisht me vdekje-pushkatim, më pas me 20 vjet burg, më pas me një tjetër errësirë që nuk e mat dot ora. Rreth meje rënkonin mure të përgjakura. Dëshmitarët kundër meje ishin njerëz të torturuar, të nënshtruar deri në thyerje. U trajtuan si bagëti në thertore, vetëm që të më fundosnin. Por as atëherë nuk e nënshkrova ndërgjegjen time.
Rrëfim për brezat që vijnë
Nuk shkruaj për dinjitetin tim as për lavdi.
Shkruaj që e vërteta të mos harrohet. Që brezat e ardhshëm të dinë se edhe në zemrën e errësirës jugosllave, kishte shqiptarë që nuk u shitën. Që mbrojtën dinjitetin – edhe pse u tradhtuan nga një sistem që i kishte rekrutuar.
…Unë isha aty, në bankën e të akuzuarve, i dërrmuar jo nga faji, por nga padrejtësia. Nuk kisha kryer asnjë krim, nuk kisha dijeni për ndonjë veprim që mund të konsiderohej subversiv, por megjithatë isha shënjestruar. Sepse duhej një “fajtor”. Dhe unë isha i përshtatshëm: pa lidhje politike, pa mbrojtje, i vetëm. Në këtë proces nuk u gjykua një vepër penale; u gjykua ideja se dikush si unë mund të kishte menduar ndryshe, mund të kishte ndier më afër dhimbjen e popullit të vet sesa ideologjinë e partisë. Më shumë sesa një gjykim, ishte një akt politik, një spektakël i rrezikshëm, ku drejtësia u përdor si maskë për terrorin institucional. …Të jesh i pafajshëm dhe të dënohesh është ndoshta forma më e rëndë e dhunës që një shtet mund t’i bëjë qytetarit të vet. Është mohim i dinjitetit, i moralit dhe i njerëzores. Ata që më akuzuan nuk ishin të interesuar për të vërtetën. Ata kërkonin një viktimë. Dhe më gjetën mua. Kjo ishte një hakmarrje, e maskuar si drejtësi. Hakmarrje ndaj zërave që nuk u përulën, ndaj kujt nuk ishte në gjendje të bënte kompromis me ndërgjegjen e vet. Unë isha zëri që nuk fliste – jo nga frika, por nga vendosmëria për të mos pranuar kurrë një faj që nuk e kisha kryer. Pas dekadash, kjo plagë mbetet e hapur. Dhe pyetja ngrihet me të njëjtën forcë si në vitin 1981: Kush i mban përgjegjësitë për këto padrejtësi? Nga aspekti juridik, çështje të tilla kërkojnë rishikim gjyqësor, rehabilitim moral dhe kompensim ligjor. Një sistem drejtësie që pretendon të jetë demokratik nuk mund të heshtë përballë dënimeve të padrejta. Kërkimi i së vërtetës nuk është vetëm një akt personal – është një detyrë e shoqërisë. Rishikimi i proceseve si ai i Zenicës është i domosdoshëm për të ndërtuar një kulturë drejtësie të bazuar në të vërtetën dhe jo në frikë. Sot, unë flas – jo për hakmarrje, por për drejtësi. Flas për të kujtuar se edhe në errësirën më të thellë, drita e së vërtetës nuk shuhet. Unë isha viktimë, por nuk isha fajtor. Dhe kjo është arsyeja pse historia do ta njohë të vërtetën, edhe nëse drejtësia vonon ta bëjë këtë. Sot nuk kërkoj më as falje, as mëshirë. Kërkoj që historia të mos heshtë, që drejtësia të mos harrojë dhe që brezat e ardhshëm të mos përjetojnë atë që ndodhi në Zenicë në vitin 1981. Sepse vetëm duke kujtuar, mund të parandalojmë përsëritjen.
… Si njeri i vuajtur dhe si viktimë në Procesin e Zenicës, duke më involvuar me pa të drejtë organet e sistemit të drejtësisë jugosllave komuniste, të atyre që e inskenuan dhe zhvilluan një proces mizor dhe shovinist ndaj një Grupi shqiptarësh në krye të të cilëve sipas skenarëve jo human dhe jo njerëzor, por me motive politike nga hetuesia e njerëzve të pashpirt që i takonin rrjetit të një nëntoke kriminale komuniste dhe të UDB-së, e të cilët kërkonin kokën time, edhepse nuk kisha bërë ndonjë krim, ose si njeri i cili nuk kishja asnjë lidhje me rastin e ndonjë vrasjeje, siç pretendonin hetuesit e pa ciptë, gjykatësit dhe prokurorët e Gjykatës së atëhershme të Qarrkut në Zenicë të Bosnjës. Guximi im nuk është armë, është qëndresë. Është rrënjosur në përvojën e vuajtjes, në përballjen me një sistem që nuk njihte as drejtësi njerëzore, as drejtësi juridike. Këtë e përjetova në mishin dhe shpirtin tim në vitin 1981, në Zenicë të Bosnjës, kur u përfshiva pa faj dhe pa asnjë provë në një proces të inskenuar nga aparati i drejtësisë jugosllave komuniste – një proces mizor dhe shovinist që kishte për synim jo të zbardhte një të vërtetë, por të përmbushte një skenar politik të hartuar në errësirën e nëntokës kriminale të UDB-së. U gjenda i akuzuar për krime që as nuk i kisha parë, as dëgjuar. Nuk kisha asnjë lidhje me ndonjë vrasje, me ndonjë veprim armiqësor ndaj shtetit – por isha aty. Në bankën e të akuzuarve, i shënjestruar si “koka” e një grupi shqiptarësh, të etiketuar si kërcënim për rendin dhe sigurinë. Ishte një farsë. Një teatër makabër ku rolet ishin ndarë: hetuesit pa cipë, prokurorët e bindur, gjykatësit e përulur ndaj diktatit politik. Sistemi nuk kërkonte të vërtetën – kërkonte viktima. Dhe më zgjodhën mua. Jo për atë që kisha bërë, por për atë që përfaqësoja: një shqiptar i ndërgjegjshëm, i palëkundur në parimet e nderit dhe drejtësisë. Drejtësia si hakmarrje politike ! Në atë kohë, pushteti i frikësohej çdo shqiptari që mendonte ndryshe. Çdo zë që kërkonte liri, barazi dhe dinjitet, shihej si rrezik. Prandaj, ndërtuan një aktakuzë të pavërtetë – me dëshmitarë të frikësuar, me “fakte” të fabrikuara, me qëllim të vetëm: eliminimin e kundërshtarëve politikë nën maskën e ligjit. Në vend që të më gjykonin mbi bazën e së drejtës, më gjykuan mbi bazën e paragjykimit politik. Akuza ndaj meje nuk ishte ligjore – ishte hakmarrje. E atyre që kishin frikë nga drita e së vërtetës, nga forca e një njeriu që nuk përkulet, edhe kur e rrethojnë zinxhirët. Në burgun e Zenicës, në qelitë ku njeriu harrohej, por nuk dorëzohej, unë nuk e humba shpresën. E mbajta të gjallë me mendimin se një ditë e vërteta do të dalë. Se një ditë, fjala ime do të dëgjohet. Sepse unë nuk isha fajtor. Sepse drejtësia, ndonëse vonon, nuk shuhet. Unë nuk isha vetëm një individ i përndjekur. Isha një pasqyrë e gjithë një populli që u denigrua, u godit, u persekutua për shkak të emrit, gjuhës dhe kërkesës për dinjitet. Nëse unë isha viktimë, atëherë të gjithë ata që heshtën nga frika, që u torturuan, që u zhdukën pa gjyq, ishin pjesë e kësaj drame tragjike.
Burgu i Zenicës
… Në kujtimetr e mia, vijnë dallgë-dallgë si det I trazuar ato vuajtje, mundime dhe shkelje e dinjitetit tim njuerëzor nga çizmet e frikëshme të shovenistëve të regjimit. Më kujtohen sjelljet mdhe veprikmet kriminale dhe mizore të inspektzorëve , gjykatësit hetzues, prokurorëve dhe gjykatësve, të cilët ishin mësuar me cinizmin e tyre të zgërdhiheshin me fatumin e njeriut , po njeriut të prangosur edhe kur nuk kishte ndonjë faj, por I akuzuar dhe dënuar për vepër jo vetëm që nuk kishte lidhje, por për diçka që nuk kishte as prova se kishte ndodhur. Ama, kështu ka urdhëruar shteti, dhe gjyqi vetë kadijë që të dënon(!) Sa keq, sa marri… Ka plagë që nuk i shëron as koha, as heshtja. Janë ato plagë që nuk gjakosin trupin, por ndërgjegjen; ato që nuk shuhen, por rrojnë në çdo kujtim si dëshmi e një epoke që deshi të më përkulte, por nuk ia doli. Viti 1981 nuk ishte thjesht një vit kalendarik për mua – ishte një stinë e gjatë errësire në burgun e Zenicës, ku padrejtësia vishej me petkun e ligjit, dhe urrejtja bartte uniformën e shtetit. Atje, në atë burg të zymtë të Bosnës, në zemër të një Jugosllavie që po çante shpirtin e vet nga brenda, unë isha një emër në një dosje të zezë, një figurë e shënuar për t’u shkatërruar – jo pse kisha vrarë, por sepse isha shqiptar dhe isha i ndërgjegjshëm. Ishte një plan i fshehtë i UDB-së për të më zhdukur moralisht, për të më njollosur me akuza të sajuara, për një krim që nuk e njihja, që nuk e kisha menduar kurrë, e jo më ta kisha kryer. Qeliza ime nuk kishte dritare. Vetëm katër mure të ftohta, një dysheme që mbante erën e braktisjes dhe një tavolinë hekuri si altar i heshtjes. Por unë nuk isha i verbër. Në errësirën e asaj qelie, më dilnin para syve fëmijët e mi – të humbur në udhëkryqet e Shkupit, të uritur, të fyer, të frikësuar. E çdo natë i përqafoja me mendje, siç përqafohet një copë drite në errësirën e dhembjes. Më brengoste padrejtësia më shumë sesa vetmia. Më rrënqethte mendimi se më kishin burgosur si Drajfusin – si një simbol për t’i treguar botës që fuqia ka të drejtë, edhe kur gënjen. Unë nuk isha vetëm një trup i mbyllur në një hapësirë – isha një njeri që mediton, që flet me vetveten, që flet me Zotin, që kujton nënën e vet që më mësoi të mos mallkoj, por të përballoj. Ata që më morën në pyetje nuk ishin thjesht hetues – ishin arkitektët e një makthi. Më torturonin jo për të më nxjerrë një të vërtetë, por për të më detyruar të pranoja një gënjeshtër. “Na duhet një fajtor,” – thoshin, “nuk ka rëndësi nëse je ti, apo jo.” Dhe unë, ndërsa duart më dridheshin nga dhimbja, ndërsa trupi më digjej nga lodhja, e kuptova se nuk po më vrisnin vetëm mua – po vrisnin vetë të vërtetën. E keqja ishte e përgatitur, e inskenuar. Fjalët e tyre më shponin si gozhda: “Nuk kemi prova, por kemi urdhër”. Dhe kur s’mund të më thyenin me pyetje, më fyenin me emrin më të dashur që kisha – më shanin nënën shqiptare. Aty ndjeja thellësinë e poshtërsisë – të më përbuzin jo për atë që isha, por për atë që përfaqësoja. Unë nuk e pres drejtësinë si mëshirë – ajo është një e drejtë e patjetërsueshme. Nuk isha i pafajshëm sepse më liruan – por sepse gjithmonë kam qenë i tillë, dhe asnjë torturë nuk ma ndryshoi ndërgjegjen. Të tjerët donin të më shihnin si një figurë të errët, si një “armik”, si një njeri që meriton urrejtje. Por unë nuk mbajta urrejtje për askënd – sepse i përkas një kulture që nuk rritet mbi hakmarrjen, por mbi ndjeshmërinë dhe përballimin. Dinjiteti im nuk u ul as atëherë, as tani. Ai nuk vinte nga gjykatësit, as nga prokurorët, por nga vetë kultura ime shqiptare – ajo që më mësoi të jetoj me të drejtën, edhe kur bota më shtypte. Gjatë gjithë kohës në qelinë e vetmisë ku mbisundonte skëterra, jam orvatur të kontribuoj në rrugën e së vërtetës dhe drejtësia të ec në drejtimin e duhur të drejtë, por kjo nuk u interesonte as hetuesve dhe as gjykatësve, të cilët shpirtin e kishin përplotë inate dhe ndjenja shovinjiste antishqiptare, si të tillë edhe e kishin instaluar gënjeshtrën si akuzë lidhë me një “vrasje” të imagjinuar të vajzës së një ushtaraku të lartë të APJ, me emrin Meliha Deliq, të cilën, në fakt, as nuk e kisha parë ose njohur në jetë. Pos gënjeshtrave që pata dëgjuar nga goja e hetusve të policisë së Bugojnës dhegjykatësve hetues etj në burgun hetues të Zenicës. Ky ishte një rast i rrallë i një inskenimi të një Procesi gjyqësor me akuza të kurdisura dhe të manipuluara, fillimisht duke i falsivikuar me deklarata të nxjerra nga të pandehurit siç ishin Vahedin Ramadani, Hajrullah Huseini, të cilët ishin shtrirë në dajak dhe ushtruar dhunë e paparë psikiko fizike në bodrumet e përgjakura të “SUP” Bugojnë dhe qelitë e hetuesisë në Zenicë. Madje “dëshmitarët” Arif Zeqiri, Gani Bekteshi , Basri Nuredini etj. mbi të cilët është përdoru dhunë dhe mashtrime, duke përdoruar edhe Argument bacilinumin, Beteja ime përballë terorrit dheakuzave prej gënjeshtrash, bëja thirrje dhe shkruaja Apele, Ankime për të shikuar të vërtetën, sepse unë nuk kisha agjë në dijeni për “rastin” si “vrasje” etj. Inspektorët kroatë, serb e boshnjak në krye me Fikret Bradariqi, Ante Bernadën dhe “kllapa” e tyre kretene, vepronin si egërsirë me shkopi gome dhe revole në dorë, me shishe rakije dhe sy të zgurdulluar nga pijet alkoolike, bënin kërdi dhe gjakosje të fatprerëve- të pandehur, të atij grupi shqiptarësh të zgjedhur sipas planit sekret të UDB-së të krijonin aferë dhe të përdornin si viktimë, si kurban me këtë rast të inskenuar fill me nisjen e demonstratave shqiptare në Kosovë të 1981. Ata donin me çdo kusht dhe me çdo mjet torturrues të thenin dinjiitetin ti të çiltër dhe të më bënin leckë në aspektin moral dhe si njeri, që vuaja për fëmijët dhe gruan që kisin mbet në Shkup, të fyer dhe të uryer nga injoranca dhe të tjerë që kishin shërbyer si masha të ndryshkura të atij regjimi totalitar Në atë qeli, orvatesha t’i jap kuptim qëndresës sime. Shkruaja apele, bëja ankesa, kërkoja që dikush të më dëgjonte – jo për mëshirë, por për drejtësi. Por ajo që më priste përtej dyerve të çelikut, nuk ishte drejtësia – ishin hetues me shpirt të helmuar nga urrejtja, gjykatës të verbuar nga shovinizmi, dhe një sistem që e kishte instaluar gënjeshtrën si normë ligjore. Akuza ndaj meje ishte aq absurde, sa edhe sot është e vështirë për ta besuar. Më lidhën me një “vrasje” të supozuar të një vajze me emrin Meliha Deliq – vajza e një ushtaraku të lartë të Armatës Popullore Jugosllave. Një emër që kurrë nuk e kisha dëgjuar, një person që as nuk e kisha parë, as takuar ndonjëherë në jetën time.
( Vijon)
