Po vijnë studentët?! Nga Pranvera e Madhe 1981, tek muri që ende ndanë Shqiptarët !

Historia nuk fillon me politikanët dhe as nuk përfundon me ta.

Ndonjëherë ajo fillon në një mensë studentore, me një kërkesë të thjeshtë për bukë, arsim e dinjitet, dhe shndërrohet në një lëvizje që trondit themelet e një sistemi.

Kështu ndodhi në Prishtinë më 11 mars, 25–26 mars dhe 1–2 prill 1981.

Ne që ishim pjesë e asaj Pranvere të Madhe e kujtojmë se kërkesat fillestare ekonomike e sociale u shndërruan në kërkesa politike dhe kombëtare, me thirrjen historike «Kosova Republikë!».

Demonstratat përfshinë dhjetëra mijëra pjesëmarrës në Kosovë, ndërsa Universiteti i Prishtinës ishte bërë një qendër e fuqishme e ndërgjegjësimit kombëtar.

Shifra rreth 45 mijë përmendet në burime për numrin e studentëve të regjistruar, jo si numër i vërtetuar i demonstruesve.

Në vitin 1982 ndodhesha në izolim në burgun e Nishit, në Serbi.

Gazetat Politika, NIN dhe Borba na lejoheshin me dy ditë vonesë, ndërsa Rilindja në gjuhën shqipe na vinte afërsisht një javë më vonë.

Nga ato gazeta ruaj në kujtesë një vlerësim që lidhte demonstratat studentore të Kosovës me tronditjen e rendit komunist evropian dhe me Murin e Berlinit.

Emrin e autorit, ndoshta Meier apo Meyer, dhe formulimin e saktë ende duhet t’i sqarojë kërkimi arkivor.

Në atë periudhë Evropa po përjetonte ndryshime të thella.

Në Poloni, lëvizja Solidarność e Lech Wałęsës, e lindur më 1980, kishte sfiduar pushtetin komunist.

Në Kosovë, studentët shqiptarë kërkonin barazi dhe statusin e republikës.

Këto ishin lëvizje me rrethana dhe synime të ndryshme, por pjesë e një epoke kur pushtetet komuniste po përballeshin me kërkesa gjithnjë më të fuqishme për të drejta.

Më 9 nëntor 1989 ra Muri i Berlinit.

Më pas ndryshoi harta politike e Evropës.

Këtë pyetje jam përpjekur ta shpreh edhe përmes skicave të mia.

Në to shihen turma njerëzish, mure, tela me gjemba dhe figura që simbolizojnë vdekjen e vuajtjen.

Janë pamje të një kujtese historike, por edhe pyetje për të sotmen.

Sepse muri mes shqiptarëve sot nuk është thjesht beton.

Është edhe pengesë politike, mosbesim, përçarje dhe mungesë bashkëpunimi.

Shqipëria dhe Kosova janë dy shtete, por kjo nuk duhet të pengojë lidhjet njerëzore, kulturore, ekonomike dhe kombëtare.

Zhvillimet e 13–15 tetorit 2026 në Shqipëri, me protesta studentore, përleshje, të plagosur dhe arrestime, rikthejnë në vëmendje rolin e rinisë në jetën publike.

Kërkesat për arsim më të mirë, mundësi punësimi, drejtësi dhe transparencë meritojnë përgjigje institucionale.

Përplasja e gjatë politike ndërmjet Edi Ramës dhe Sali Berishës ngre edhe një pyetje tjetër: a mund të ruajnë studentët një organizim të pavarur dhe të mos përfshihen në rivalitetet partiake?

Nga përvoja e vitit 1981 kam mësuar sa të rëndësishme janë ndërgjegjja, përgjegjësia dhe qëndresa qytetare.

Shqipëria mund të shkojë drejt dialogut dhe reformave që u përgjigjen kërkesave studentore; drejt vazhdimit të përplasjeve dhe tensioneve; ose drejt përfshirjes së protestave në rivalitetin mes partive.

Cila rrugë do të marrë përparësi mbetet e hapur dhe varet nga veprimet e studentëve, institucioneve dhe aktorëve politikë.

Përvoja historike, përfshirë atë të Kosovës, na kujton rëndësinë e maturisë dhe të shmangies së dhunës.

Ne që e kemi përjetuar represionin e sistemit komunist jugosllav dhe burgjet politike e dimë çfarë çmimi ka liria.

Asnjë karrige pushteti nuk vlen më shumë se jeta e një studenti!

Shqipëria nuk duhet të njohë më dhunën shtetërore të diktaturës, as dhunën politike të rrugës.

Studentët duhet të dëgjohen, çdo plagosje të hetohet dhe përgjegjësia të përcaktohet me drejtësi.

Dhe në fund mbetet pyetja ime historike:

Historia na kujton se një brez i ri mund të hapë pyetje që pushtetet nuk kanë ditur t’u përgjigjen.

Dëshmi dhe reflektim i një pjesëmarrësi të demonstratave të Pranverës 1981 dhe ish-të burgosuri politik në Nish.

Ilustrime: Skica personale të autorit mbi demonstratat, vuajtjen dhe muret ndarëse.