Agim Vuniqi,Vashington
____
Presidentja e Kosovës duhet të kërkojë një audiencë me Papa Leonin XIV dhe t’i paraqesë Selisë së Shenjtë kërkesën për njohjen e Republikës së Kosovës. Kjo nismë meriton të jetë ndër përparësitë e politikës së jashtme të mandatit të saj. Pas kaq vitesh pritjeje, Kosova duhet ta shndërrojë afrimin me Vatikanin në një angazhim të përgatitur juridikisht, të mbështetur politikisht dhe të ndjekur me këmbëngulje diplomatike.
Zgjedhja e Justina Shiroka-Pulës krijon një mundësi për t’i dhënë shtysë këtij angazhimi. Në Vatikan ajo do të përfaqësonte një republikë laike, qytetarët e së cilës kanë besime të ndryshme dhe të drejta të barabarta. Përkatësia personale fetare mund ta lehtësojë komunikimin; pesha e kërkesës buron nga përgjegjësia e saj si kryetare e shtetit.
Kosova ka arsye t’i drejtohet Papës me besim, por edhe me argumente. Origjina amerikane e Leonit XIV ka një simbolikë të veçantë për një popull që e lidh lirinë e vet me mbështetjen e Shteteve të Bashkuara. Megjithatë, kërkesa për njohje duhet t’i drejtohet misionit të tij universal: mbrojtjes së dinjitetit njerëzor, lirisë së ndërgjegjes dhe paqes ndërmjet popujve.
Marrëdhënia ka tashmë themele institucionale. Më 5 shtator 2018, Papa Françesku e ngriti Administraturën Apostolike të Prizrenit në Dioqezën Prizren–Prishtinë, drejtpërdrejt të varur nga Selia e Shenjtë. Ky vendim ishte akt kishtar dhe nuk përbënte njohje diplomatike. Por ai dëshmon një angazhim të qëndrueshëm ndaj jetës katolike në Kosovë, mbi të cilin mund të ndërtohet një marrëdhënie më e plotë shtetërore.
Edhe kanali politik ekziston. Më 25 shtator 2025, Presidenca njoftoi takimin e Vjosa Osmanit me kryeipeshkvin Paul Gallagher, sekretar për Marrëdhëniet me Shtetet të Selisë së Shenjtë, duke përmendur hapjen e misionit të Kosovës në Vatikan dhe angazhimin për hapa drejt njohjes. Presidentja e re duhet ta marrë këtë punë si trashëgimi institucionale dhe ta çojë përpara. Diplomacia bëhet më e besueshme kur shteti ruan vazhdimësinë përtej mandateve.
Argumenti i Kosovës duhet të mbështetet te bashkëjetesa që ekziston dhe te siguria juridike që duhet të forcohet. Katolikët shqiptarë janë pjesë e pandashme e historisë dhe jetës së vendit. Përkatësia e tyre qytetare ndaj Kosovës bashkëjeton natyrshëm me lidhjen shpirtërore me Papën. Kjo përvojë i jep përmbajtje idesë se besimi dhe qytetaria demokratike mund ta mbështesin njëri-tjetrin.
Pjesëmarrja e imzot Dodë Gjergjit në takime me përfaqësues të Kishës Ortodokse Serbe dhe të Bashkësisë Islame është dokumentuar nga KFOR-i. UNMIK-u e ka vlerësuar angazhimin e tij për besim, tolerancë dhe bashkëjetesë. Këto përpjekje dëshmojnë se dialogu mund të vazhdojë edhe kur mosmarrëveshjet politike mbeten të thella. Selia e Shenjtë ka arsye ta mbështesë këtë përvojë edhe përmes afrimit diplomatik me Kosovën.
Marrëdhënia me Kishën Ortodokse Serbe kërkon të njëjtën qartësi. Kosova i garanton kësaj kishe mbrojtje të posaçme ligjore, ndërsa ajo ka mbajtur qëndrimin se Kosova është pjesë e Serbisë. Kjo mospërputhje politike është reale. Megjithatë, liria fetare duhet mbrojtur pavarësisht qëndrimeve ndaj shtetësisë; njëkohësisht, autonomia kishtare nuk krijon sovranitet territorial dhe nuk e përjashton veprimtarinë e saj nga ligji i vendit.
Kosova ka edhe një dëshmi konkrete për t’ia paraqitur Vatikanit. Më 14 mars 2024, përfaqësuesit e QUINT-it dhe të Bashkimit Evropian konfirmuan përfundimin e regjistrimit të tokës së Manastirit të Deçanit, në zbatim të vendimit kushtetues të vitit 2016. Vonesa shumëvjeçare meriton kritikë. Por zbatimi i vendimit dëshmon se institucionet kosovare mund të sigurojnë mbrojtje juridike për pronën kishtare. Kjo duhet të bëhet praktikë e qëndrueshme për të gjithë.
Mbrojtja e trashëgimisë ortodokse serbe dhe njohja e Kosovës janë të pajtueshme. Formalizimi i statusit të Kishës Ortodokse Serbe, i parashikuar edhe në nenin 7 të marrëveshjes së normalizimit të vitit 2023, duhet t’i shërbejë sigurisë juridike, ruajtjes së monumenteve dhe besimit ndërmjet komuniteteve. Njohja nga Selia e Shenjtë mund ta përforcojë këtë drejtim.
Një precedent nga diplomacia e vetë Selisë së Shenjtë meriton vëmendje. Më 26 qershor 2015, ajo nënshkroi marrëveshjen gjithëpërfshirëse me Shtetin e Palestinës. Në atë rast, kryeipeshkvi Gallagher e lidhi marrëveshjen me shpresën për paqe dhe me garancitë juridike për Kishën Katolike. Kosova dhe Palestina kanë histori e rrethana juridike të ndryshme. Megjithatë, ky precedent tregon se njohja mund të shërbejë si kontribut për paqen edhe kur konflikti politik ende nuk ka marrë zgjidhje përfundimtare.
Kosova duhet ta ndërtojë kërkesën mbi rrethanat e veta. Mendimi këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 korrikut 2010 konstatoi se deklarata e pavarësisë nuk shkeli të drejtën ndërkombëtare. Ai nuk vendosi detyrim për njohje dhe as të drejtë të pakufizuar shkëputjeje. Ky saktësim e forcon dosjen kosovare, sepse një kërkesë serioze diplomatike mbështetet te ajo që dokumentet thonë.
Edhe brenda vendit kërkohet punë. Më 7 shtator 2026, Avokati i Popullit konstatoi mungesën e një mekanizmi efektiv për regjistrimin dhe fitimin e personalitetit juridik të bashkësive fetare. Kosova duhet ta zgjidhë këtë mangësi për BIK-un, Kishën Katolike dhe bashkësitë e tjera, mbi kritere objektive dhe jodiskriminuese. Barazia juridike e bën më bindëse kërkesën për mbështetje ndërkombëtare.
Prandaj presidentja, në koordinim me Qeverinë dhe Ministrinë e Punëve të Jashtme, duhet të kërkojë audiencën dhe të paraqesë një memorandum për njohje. Paralelisht, Kosova mund të propozojë bisedime për një marrëveshje bashkëpunimi me Selinë e Shenjtë mbi lirinë fetare, institucionet katolike, arsimin dhe trashëgiminë, në përputhje me Kushtetutën dhe barazinë e bashkësive. Kjo do t’i jepte kërkesës një përmbajtje konkrete për shqyrtim.
Puna duhet të ketë përgjegjës institucionalë, afate për veprimet kosovare dhe ndjekje të rregullt me Sekretarinë e Shtetit të Selisë së Shenjtë. Një audiencë krijon mundësi; një proces diplomatik i qëndrueshëm mund ta afrojë vendimin. Njohja duhet të kërkohet shprehimisht, pa e ngatërruar me simbolikën e një vizite apo me një marrëveshje teknike.
Presidentja duhet të trokasë në Vatikan me dinjitetin e një shteti që kërkon vendin e vet dhe merr përgjegjësi për të gjithë qytetarët. Papa Leoni XIV ka mundësinë ta shqyrtojë njohjen e Kosovës si një akt që përforcon lirinë, sigurinë dhe pajtimin në Ballkan.
Paqja fiton kur liria e një populli dhe mbrojtja e çdo bashkësie gjejnë mbështetje në të njëjtin vendim.
