Dr. Sadri Ramabaja, Prishtinë
Brukseli përballë përgjegjësisë, Tirana përballë provës strategjike
Deklarata e Ivica Daçiqit se flamuri serb do të valëvitet një ditë mbi Prizren nuk është thjesht një shpërthim retorik i nacionalizmit serb. Ajo është shprehje e një diskursi revizionist që vazhdon ta trajtojë Kosovën si objekt të pretendimeve territoriale të Beogradit, duke sfiduar realitetin e konsoliduar të shtetësisë së saj. Në thelb, kemi të bëjmë me një mentalitet politik që nuk pajtohet plotësisht me rendin e krijuar pas luftërave të viteve ’90 dhe që, përmes simbolikës historike e kombëtare, përpiqet ta mbajë të hapur çështjen e sovranitetit të Kosovës.
Prizreni nuk është një qytet çfarëdo. Ai zë një vend të veçantë në historinë politike e kombëtare shqiptare dhe përbën një nga simbolet e rëndësishme të shtetformimit kombëtar. Prandaj, pretendimi për ngritjen e flamurit serb mbi këtë qytet nuk mund të reduktohet në një provokim të çastit. Ai duhet lexuar në kontekstin e një diskursi territorial që, në vend se të kontribuojë në normalizimin e marrëdhënieve, ushqen mosbesimin dhe vë në pikëpyetje parimet mbi të cilat synohet të ndërtohet paqja në Ballkan.
Reagimi i Michael Rothit, ish-ministrit gjerman të Shtetit për Evropën dhe ish-kryetarit të Komisionit për Çështjet e Jashtme në Bundestag, ishte i drejtpërdrejtë: pretendimet territoriale ndaj një fqinji nuk mund të pajtohen me rrugën evropiane. Kërkesa e tij që Bashkimi Evropian të ndërpresë mbështetjen financiare për Serbinë e zhvendos debatin nga dënimi moral i deklaratave te përgjegjësia politike dhe pasojat institucionale.
Edhe reagimi i ministrit për Evropën dhe Punët e Jashtme të Shqipërisë, Ferit Hoxha, ka rëndësi të veçantë. Paralajmërimi i tij për rrezikun që retorika nxitëse të shndërrohet në veprime konkrete, i shoqëruar me referimin te sulmi i armatosur i 24 shtatorit 2023 në Banjë [Banjskë], rikujton se rajoni nuk mund ta trajtojë gjuhën nacionaliste si një lojë të padëmshme politike. Përvoja historike e Ballkanit dëshmon se, kur pretendimet territoriale ndërthuren me mobilizimin nacionalist dhe me veprime të dhunshme, pasojat mund të jenë tragjike.
Në këtë kuptim, koncepti i kleronacionalizmit serb ofron një kategori analitike për të shqyrtuar ndërthurjen e miteve historike, simbolikës fetare dhe ambicieve territoriale. Termi klerofashizëm, i përdorur në titull, shpreh një interpretim kritik të kësaj ndërthurjeje dhe të prirjeve autoritare e përjashtuese që mund të burojnë prej saj. Çështja nuk është të etiketohet një shoqëri e tërë, por të identifikohen ato diskurse dhe praktika politike që e mbajnë gjallë logjikën e revizionizmit territorial.
Brukseli përballë përgjegjësisë
Problemi thelbësor mbetet qëndrueshmëria e reagimit evropian. Bashkimi Evropian nuk mund ta kërkojë normalizimin e marrëdhënieve Kosovë–Serbi dhe, njëkohësisht, të relativizojë deklaratat që vënë në pikëpyetje sovranitetin e Kosovës. Perspektiva evropiane duhet të shoqërohet me përgjegjësi politike, kritere të verifikueshme dhe standarde të zbatueshme për të gjitha palët. Përndryshe, politika e zgjerimit rrezikon të humbasë besueshmërinë e saj.
Brukseli do të duhej të reagonte më ashpër dhe më konkretisht, sepse besueshmëria e politikës së tij ndaj Ballkanit Perëndimor nuk matet vetëm me deklaratat për stabilitetin dhe integrimin evropian, por edhe me gatishmërinë për të vepruar kur sfidohen parimet mbi të cilat mbështetet ky proces. Kur një zyrtar i lartë serb artikulon pretendime territoriale ndaj Kosovës, përgjigjja evropiane nuk mund të kufizohet në shprehje shqetësimi apo thirrje të përgjithshme për përmbajtje. Brukseli duhet të kërkojë sqarim zyrtar nga Beogradi dhe të vlerësojë përputhshmërinë e kësaj retorike me detyrimet politike të Serbisë në procesin e normalizimit.
Një reagim konkret nuk nënkupton domosdoshmërisht ndërprerjen automatike të të gjitha fondeve evropiane, por vendosjen e kushteve të qarta, të verifikueshme dhe me pasoja politike. Këto mund të përfshijnë kushtëzimin e përparimit në negociatat e anëtarësimit dhe rishikimin e mbështetjes financiare, aty ku ekzistojnë baza juridike dhe politike për masa të tilla. Nëse Bashkimi Evropian kërkon nga Kosova zbatimin e marrëveshjeve dhe përmbushjen e detyrimeve të saj, ai duhet të dëshmojë të njëjtën vendosmëri edhe ndaj Beogradit.
Përndryshe, krijohet përshtypja e një asimetrie të rrezikshme, në të cilën pala që sfidon rendin ekzistues mund të vazhdojë të përfitojë nga procesi evropian pa u përballur me koston politike të retorikës së vet. Për hir të ruajtjes së dialogut, Brukseli nuk duhet të tolerojë pikërisht ato sjellje që dialogu synon t’i kapërcejë. Dialogu është instrument i paqes, jo mekanizëm për normalizimin e pretendimeve territoriale.
Tirana përballë provës strategjike
Qëndrimi i Tiranës zyrtare, i artikuluar nga Ferit Hoxha, përbën një sinjal të rëndësishëm në mbrojtje të sovranitetit të Kosovës. Megjithatë, sfida nuk përfundon me një deklaratë diplomatike, sado i qartë të jetë qëndrimi i shprehur. Në fillim të javës, që sot, diplomacia shqiptare do të duhej ta thërriste ambasadorin e Serbisë në Tiranë, t’i dorëzonte një notë zyrtare proteste dhe t’ia bënte të qartë Beogradit se pretendimet territoriale ndaj Kosovës përbëjnë një vijë të kuqe në marrëdhëniet me Shqipërinë.
Nëse kjo retorikë vazhdon ose shoqërohet me veprime konkrete, Tirana do të duhej të shqyrtonte masa progresive diplomatike, përfshirë uljen e nivelit të përfaqësimit, duke e bërë të qartë se, në rrethana të caktuara, mund të vihej në diskutim edhe vazhdimi i marrëdhënieve diplomatike në nivelin aktual. Një qasje e tillë nuk do të përbënte ndërprerje të nxituar të dialogut, por do të dëshmonte se marrëdhëniet e fqinjësisë nuk mund të ndërtohen mbi pretendime territoriale dhe se solidariteti me Kosovën duhet të shprehet edhe përmes instrumenteve konkrete të politikës së jashtme.
Por këtu shtrohet edhe një pyetje më qenësore: a do të vazhdojë Tirana ta trajtojë raportin me Kosovën kryesisht si çështje solidariteti kombëtar e bashkëpunimi dypalësh, apo do të ndërmarrë hapa për ta shndërruar këtë raport në një projekt strategjik afatgjatë? Në një Evropë ku sovraniteti po merr gjithnjë e më shumë edhe dimensionin e kapaciteteve të përbashkëta ekonomike, energjetike, teknologjike dhe të sigurisë, shqiptarët nuk mund të mbeten vetëm te reagimet ndaj krizave. Ata duhet të mendojnë edhe për format institucionale që ua shtojnë kapacitetin për të vepruar së bashku.
Pikërisht këtu rikthehet ideja e Federatës Shqiptare: jo si reagim emocional ndaj një deklarate të Beogradit, por si projekt politik e kushtetues për rritjen e sovranitetit funksional, të kapaciteteve shtetërore dhe të peshës së shqiptarëve në Evropën e integruar. Një projekt i tillë do të kërkonte vullnet demokratik, marrëveshje politike ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës, respektim të rendit kushtetues të të dyja vendeve dhe mbështetje qytetare të shprehur përmes procedurave përkatëse.
Në këtë kuadër, dislokimi i një institucioni të përbashkët ose federal në Prizren mund të shqyrtohej si propozim konkret me domethënie simbolike dhe institucionale. Prizreni, i cili në retorikën e Daçiqit shfaqet si objekt i një pretendimi territorial, mund të përfytyrohet në një projekt të ardhshëm federal si hapësirë e bashkëpunimit dhe e ndërtimit të kapaciteteve të përbashkëta shqiptare. Kjo do të ishte një përgjigje politike e orientuar drejt së ardhmes: jo një garë flamujsh, por një përpjekje për ta shndërruar kohezionin kombëtar në kapacitet institucional.
Përfundim: paqe pa revizionizëm
Prizreni nuk është objekt i nostalgjisë politike të Beogradit. Ai është pjesë e Republikës së Kosovës. Paqja në Ballkan nuk mund të ndërtohet mbi paqartësinë ndaj pretendimeve territoriale, por mbi respektimin e sovranitetit, përgjegjësinë politike dhe refuzimin e çdo gjuhe që rrezikon ta rikthejë rajonin në hijet e së kaluarës.
Brukseli duhet ta dëshmojë se parimet evropiane kanë peshë reale, ndërsa Tirana duhet ta shndërrojë solidaritetin me Kosovën në një qasje strategjike të qëndrueshme. Në të njëjtën kohë, Prishtina dhe Tirana duhet ta trajtojnë bashkëpunimin e tyre jo vetëm si përgjigje ndaj sfidave të jashtme, por edhe si mundësi për ndërtimin e një hapësire të përbashkët të zhvillimit dhe të sovranitetit funksional.
Fjalët nuk janë gjithmonë vetëm fjalë. Në një rajon me historinë e Ballkanit, mënyra se si u përgjigjen institucionet mund të bëhet dallimi ndërmjet parandalimit të konfliktit dhe normalizimit të rrezikut. Prandaj, përgjigjja ndaj revizionizmit nuk mund të jetë vetëm diplomatike: ajo duhet të jetë parimore, institucionale dhe strategjike.
