Sistemi ekzistues synon drejtësi të paanshme, por suksesi varet nga mënyra se si zbatohet ajo në praktikë

1. Raste ku gjyqtarët zgjidhen nga populli

Në disa shtete të SHBA-së, sidomos në nivelin e shteteve federale, disa gjyqtarë zgjedhen me votë nga populli. Ky sistem është i rrallë në pjesën tjetër të botës dhe funksionon në një mënyrë të caktuar:

SHBA:

• Në disa shtete të SHBA-së, gjyqtarët në nivel shtetëror dhe lokal zgjidhen nga populli përmes zgjedhjeve të drejtpërdrejta.

• Përparësitë: Rrit llogaridhënien ndaj popullit dhe ndihmon qytetarët të ndihen të përfaqësuar në sistemin gjyqësor.

• Mangësitë: Politizimi dhe ndikimi i donacioneve në fushatat zgjedhore, që mund të minojnë pavarësinë e gjyqtarëve.

2. Modele të tjera në demokracitë e konsoliduara

Në shumicën e vendeve evropiane dhe demokratike, përzgjedhja e gjyqtarëve dhe prokurorëve nuk bëhet përmes votimit të drejtpërdrejtë, për disa arsye:

Gjermania:

• Gjyqtarët federalë zgjidhen nga një komitet që përfshin anëtarë të qeverisë dhe parlamentit, për të siguruar një balancë ndërmjet pavarësisë dhe llogaridhënies.

• Në nivel lokal, ka mekanizma që përfshijnë ekspertë dhe organe profesionale, duke shmangur zgjedhjet e drejtpërdrejta nga populli.

Britania e Madhe:

• Gjyqtarët emërohen nga Komisioni për Emërime Gjyqësore, një organ i pavarur që përzgjedh kandidatët bazuar në merita.

• Pavarësia gjyqësore është një parim themelor, duke u siguruar që gjyqtarët të mos jenë të varur nga publiku ose politika.

Franca:

• Gjyqtarët dhe prokurorët janë pjesë e një trupe të pavarur që monitorohet nga Ministria e Drejtësisë, por ata emërohen bazuar në sistem meritokratik dhe jo me votë.

Zvicra:

• Në disa kantone, gjyqtarët mund të zgjidhen nga votuesit, por kjo aplikohet kryesisht në nivele të ulëta dhe në raste të kufizuara. Në nivel federal, gjyqtarët zgjidhen nga parlamenti.

3. Pse shumica e vendeve nuk përdorin votimin për gjyqtarët?

1. Ruajtja e pavarësisë gjyqësore:

Zgjedhjet nga populli mund t’i bëjnë gjyqtarët më të ndjeshëm ndaj presionit të opinionit publik dhe ndikimit të fushatave politike.

2. Përqendrimi në ligj, jo popullaritet:

Gjyqtarët dhe prokurorët duhet të marrin vendime bazuar në ligj dhe jo në pritshmëritë e votuesve, që mund të jenë të ndikuara nga emocione ose interesa afatshkurtra.

3. Ekspertiza:

Procesi i përzgjedhjes në shumë vende demokratike përfshin organe profesionale dhe institucione që sigurojnë se vetëm individët më të kualifikuar të shërbejnë në këto role.

4. Politizimi:

Nëse prokurorët dhe gjyqtarët kërkojnë votat e popullit, mund të rritet rreziku që ata të varen nga mbështetja e partive politike ose interesave financiare.

4. Çka mund të mësojë Kosova nga këto modele?

Ndërsa zgjedhja nga populli mund të duket e arsyeshme për të rritur llogaridhënien, modeli i përdorur në shumicën e vendeve demokratike sugjeron një qasje më të balancuar:

1. Krijimi i një trupi të pavarur:

Kosova mund të forcojë pavarësinë e KGJK dhe KPK, duke përfshirë përfaqësues të shoqërisë civile dhe ekspertë ndërkombëtarë në proceset e përzgjedhjes.

2. Transparenca:

Procesi i përzgjedhjes dhe mbikëqyrjes së gjyqtarëve dhe prokurorëve duhet të jetë publik dhe i hapur për kontroll.

3. Zhvillimi i mekanizmave të llogaridhënies:

Një sistem efektiv disiplinor mund të ndihmojë në ndëshkimin e korrupsionit dhe mosveprimit.

4. Rritja e përfshirjes qytetare:

Në vend që të zgjidhen nga populli, mund të ketë platforma ku qytetarët japin mendimin e tyre për performancën e gjyqtarëve dhe prokurorëve.

Zgjedhja nga populli është një zgjidhje që kërkon kujdes të madh për të shmangur politizimin e sistemit. Një balancë ndërmjet pavarësisë dhe llogaridhënies, siç aplikohet në vendet me demokraci të konsoliduar, mund të jetë më e përshtatshme për Kosovën.

Sistemi prokurorial dhe gjyqësor në Kosovë funksionon sipas një ndarjeje të pushteteve, që ka për qëllim të garantojë pavarësinë e gjyqësorit dhe prokurorisë nga pushtetet e tjera, siç janë ekzekutivi dhe legjislativi. Ky sistem bazohet në Kushtetutën e Republikës së Kosovës dhe ligjet përkatëse, por në praktikë ekzistojnë sfida që shpesh ngrenë shqetësime për pavarësinë dhe legjitimitetin e vendimeve të tyre.

Vendimet “në emër të popullit”

Kushtetuta e Kosovës dhe Ligji për Gjykatat përcaktojnë që vendimet e gjykatave jepen “në emër të popullit”. Kjo reflekton legjitimitetin e dhënë nga populli, përmes institucioneve shtetërore që miratojnë ligje dhe sigurojnë drejtësi. Parimi thelbësor është që gjyqtarët dhe prokurorët veprojnë bazuar në Kushtetutë dhe ligje, duke mbrojtur interesin publik dhe të drejtat e qytetarëve.

2. Zgjedhja e gjyqtarëve dhe prokurorëve

• Këshilli Gjyqësor i Kosovës (KGJK) është organi përgjegjës për emërimin, promovimin, disiplinimin dhe shkarkimin e gjyqtarëve. Anëtarët e këtyre këshillave emërohen kryesisht nga radhët e vetë gjyqtarëve dhe prokurorëve, që ka për qëllim të mbrojë pavarësinë e sistemit nga ndërhyrjet politike. Megjithatë, kjo ka çuar në perceptimin e “vetëzgjedhjes”, që mund të dobësojë llogaridhënien dhe të forcojë klientelizmin. Sfida kryesore që del nga ky sistem është perceptimi se gjyqtarët dhe prokurorët mund të mbrojnë interesat e njëri-tjetrit, duke i bërë më pak të ndjeshëm ndaj kritikave publike ose të gatshëm për të ndjekur raste të korrupsionit brenda sistemit. Për të luftuar këtë perceptim, në teori, ekzistojnë mekanizma për mbikëqyrjen e pavarësisë së tyre, siç janë organet disiplinore brenda KGJK dhe KPK. Në praktikë, këto mekanizma shpesh janë të dobëta.

Përfshirja e popullit dhe transparenca

Populli nuk merr pjesë direkte në emërimin e gjyqtarëve dhe prokurorëve, por përfaqësohet përmes institucioneve demokratike (Kuvendi dhe Presidenti), që luajnë një rol në aprovimin e kandidatëve në nivele të larta, por në praktikë kjo nuk ka ndodhur, tash jo se jo. Vendimet e gjykatave jduhet të jenë publike dhe të bazuara në ligj, por mungesa e transparencës në procedurat disiplinore dhe emërimet ka rritur skepticizmin publik.

5. Çka mund të përmirësohet?

• Përmirësimi i llogaridhënies: Krijimi i mekanizmave më efektivë për mbikëqyrjen e KGJK dhe KPK.

• Rritja e transparencës: Bërja publike e kritereve dhe procesit të emërimeve.

• Reforma në mënyrën e emërimit: Rishikimi i balancës midis pavarësisë dhe llogaridhënies për të shmangur perceptimin e vetëzgjedhjes.

Sistemi ekzistues synon të garantojë drejtësi të paanshme, por suksesi i tij varet nga mënyra se si zbatohet në praktikë dhe sa i pavarur është nga ndërhyrjet politike dhe brenda sistemit.