Heroi i kombit Idriz Seferi me trimat e tij në luftën antiosmane në Kaçanik
Prof. dr. Sabri Tahiri, Gjilan
Historia e shqiptarëve është histori mbijetese, rezistence dhe përpjekjeje të vazhdueshme për liri në kushte të dominimit të jashtëm.
Pushtimet e njëpasnjëshme romake, bizantine, osmane dhe sllave nuk kanë prodhuar vetëm pasoja politike e territoriale, por kanë ndikuar thellë në strukturën psikologjike dhe kulturore të shoqërisë.
Në këtë proces të gjatë historik janë ngulitur modele sjelljeje, zakone, shprehje gjuhësore dhe stereotipe që, edhe pas çlirimit politik, vazhdojnë të ndikojnë në mendësinë kolektive dhe në klimën qytetare.
Këto ndikime shpesh veprojnë në mënyrë të padukshme, “nën rrogoz”, duke formësuar perceptimet, raportet ndërpersonale dhe qëndrimet ndaj institucioneve.
Në planin teorik, stereotipet përkufizohen si struktura njohëse të thjeshtuara që ndihmojnë individët të organizojnë realitetin social, por që njëkohësisht mund të prodhojnë paragjykime dhe ndarje të ngurta ndërmjet grupeve.
Teoria e identitetit social e zhvilluar nga Henri Tajfel dhe John Turner argumenton se individët e ndërtojnë vetëvlerësimin përmes përkatësisë në grupe shoqërore, duke krijuar dallime midis “ne” dhe “ata”.
Në rrethana të dominimit të gjatë politik, këto ndarje mund të shoqërohen me internalizimin e narrativave të imponuara nga pushtuesi. Sipas qasjes kritike të Paulo Freire, grupet e shtypura shpesh përvetësojnë diskursin e dominuesit dhe riprodhojnë forma të nënshtrimit edhe pasi kushtet formale të shtypjes kanë përfunduar.
Kjo shpjegon pse çlirimi politik nuk përkthehet domosdoshmërisht në çlirim mendor. Kujtesa kolektive luan rol vendimtar në këtë proces.
Maurice Halbwachs thekson se kujtesa ndërtohet shoqërisht dhe se përvojat historike ruhen përmes narrativave që transmetohen brez pas brezi. Nëse këto narrativa përmbajnë elemente të përçarjes, mosbesimit apo inferioritetit, ato mund të ndikojnë në strukturimin e identitetit kolektiv në mënyrë fragmentuese.
Përkundrazi, një përpunim kritik i historisë mund të shndërrojë përvojat traumatike në burim vetëdijeje dhe kohezioni. Ndërtimi i identitetit kombëtar është një proces dinamik dhe kulturor.
Në analizën e tij mbi kombin si bashkësi e imagjinuar, Benedict Anderson argumenton se ndjenja e përkatësisë kombëtare mbështetet në një përfytyrim të përbashkët historik dhe simbolik. Kjo do të thotë se identiteti kombëtar nuk është entitet statik, por konstrukt që riformësohet në përputhje me kontekstin historik dhe institucional.
Në të njëjtën linjë, Anthony D. Smith nënvizon rëndësinë e miteve, simboleve, kujtesës historike dhe territorit në konsolidimin e vetëdijes etnike. Në rastin shqiptar, këto elemente kanë funksionuar si faktorë rezistence dhe mbijetese, por në të njëjtën kohë janë ndikuar nga periudhat e gjata të dominimit.
Një nga pasojat e okupimeve të gjata ka qenë përçarja e brendshme si strategji sundimi. Parimi “përça e sundo” ka prodhuar mosbesim horizontal midis bashkëkombësve dhe varësi vertikale ndaj autoritetit të jashtëm.
Kjo logjikë historike mund të shpjegojë prirjen e vazhdueshme për fragmentim politik, rivalitet të tepruar partiak dhe mungesë bashkëpunimi institucional në hapësirën shqiptare. Për më tepër, internalizimi i pozitës së nënshtruar ka ndikuar në krijimin e modeleve të servilizmit ndaj fuqive të jashtme apo në tolerimin e fenomeneve si korrupsioni dhe tradhtia ndaj interesit publik.
Në dimensionin kulturor, huazimet gjuhësore dhe ndikimet e jashtme janë pjesë e natyrshme e zhvillimit historik të çdo gjuhe. Megjithatë, problemi lind kur ato shoqërohen me simbolikë të nënshtrimit ose me ndjesi inferioriteti kulturor.
Po ashtu, perceptime të deformuara mbi rolin e gruas në shoqëri, të cilat shpesh i atribuohen traditës shqiptare, kërkojnë rishqyrtim kritik, pasi në strukturën tradicionale familjare shqiptare gruaja ka pasur rol qendror si bartëse e edukimit dhe e kontinuitetit kulturor.
Këto shembuj dëshmojnë se stereotipet nuk janë thelb i identitetit, por shtresa historike që mund të analizohen dhe transformohen.
Në kontekstin post-çlirim, sfida kryesore është kalimi nga liria formale në emancipim substancial.
Kjo kërkon dekonstruktimin e stereotipeve dhe rindërtimin e vetëdijes qytetare mbi baza të reja normative. Edukimi paraqitet si instrumenti më efektiv në këtë proces. Një arsim që promovon mendimin kritik, kulturën e dialogut, barazinë gjinore dhe meritokracinë krijon kushte për çlirimin nga komplekset e së kaluarës.
Përmes edukimit ndërtohet një identitet i vetëdijshëm, i cili nuk mohon historinë, por e përpunon atë në funksion të progresit. Në këtë kuptim, uniteti kombëtar nuk nënkupton uniformitet mendimesh, por konsensus rreth vlerave themelore: lirisë, drejtësisë, punës, ndershmërisë dhe solidaritetit.
Bashkëpunimi i elitave politike dhe intelektuale në të gjithë hapësirën shqiptare është parakusht për ndërtimin e një kulture institucionale të qëndrueshme.
Vetëm nëpërmjet një sinergjie ndërmjet edukimit, institucioneve dhe kulturës qytetare mund të kapërcehen stereotipet e trashëguara dhe të konsolidohet një identitet kombëtar
i aftë të funksionojë në kontekstin evropian dhe global.
Në përfundim, stereotipet që kanë shoqëruar historinë shqiptare nuk përbëjnë fat të pandryshueshëm, por produkte të rrethanave historike dhe të proceseve psikologjike të internalizimit.
Ato mund të transformohen përmes ndërgjegjësimit kritik dhe reformës arsimore e institucionale. Perspektiva e shoqërisë shqiptare qëndron në aftësinë për të ruajtur virtytet autentike – si besa, mikpritja, trimëria dhe solidariteti – duke i harmonizuar ato me parimet e qytetërimit bashkëkohor. Vetëm kështu mund të ndërtohet një klimë shoqërore e shëndetshme dhe një identitet kombëtar i konsoliduar, që e shndërron përvojën historike nga barrë psikologjike në kapital moral për të ardhmen.
Më 17 shkurt 2026
