Agim Vuniqi, Vashington
____
Refuzimi i Qeverisë së Kosovës për ta dërguar draft-statutin e Asociacionit në Gjykatën Kushtetuese e Republikës së Kosovës nuk ishte një akt teknik, as një debat semantik mbi termin “non-paper”. Ai ishte një moment strategjik, i vendosur në një kryqëzim të ndjeshëm mes sovranitetit, kushtëzimit ndërkombëtar dhe përgjegjësisë juridike që buron nga integrimi evropian.
Në analizë të marrëdhënieve ndërkombëtare juridike, proceset nuk lexohen sipas deklaratave publike, por sipas pasojave strukturore që prodhojnë. Dhe në këtë rast, hallka reale nuk ishte vetëm Asociacioni. Hallka reale ishte: Asociacioni – anëtarësimi në Këshilli i Evropës – juridiksioni i Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.
Asociacioni si portë e dyfishtë
Në planin diplomatik, drafti për Asociacionin u trajtua si kusht për përparim në dialogun me Serbinë dhe për hapjen e rrugës drejt KiE-së. Në planin juridik, dërgimi i tij në Kushtetuese do të nënkuptonte formalizim shtetëror. Një tekst i formalizuar hyn në arkitekturën kushtetuese dhe, për rrjedhojë, në orbitën e përgjegjësisë ndërkombëtare.
Nëse Kosova bëhet anëtare e KiE-së, ajo hyn plotësisht në regjim të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Kjo do të thotë se çdo qytetar nën juridiksionin e saj – përfshirë komunitetin serb – pas shterimit të mjeteve vendore mund t’i drejtohet Strasburgut.
Kjo nuk është kërcënim. Është standard evropian. Por standardet kërkojnë konsolidim institucional.
Prona – nervi i pambyllur i shtetit
Skepsa ime – e ndërtuar jo vetëm mbi analizë teorike, por mbi përvojë konkrete me konfliktet kadastrale dhe zvarritjet institucionale – lidhet pikërisht me këtë pikë: a është sistemi ynë gati për testin e Strasburgut?
Çështjet pronësore janë ndër më të shpeshtat në jurisprudencën e GJEDNJ-së. Neni 1 i Protokollit nr. 1 mbron pronën me rigorozitet të lartë. Një shtet që:
• ka mospërputhje në regjistra,
• ka zhdukje apo vonesa në arkiva,
• ka moszbatim të vendimeve gjyqësore,
• ka procedura të stërzgjatura administrative,
• ekspozohet seriozisht në gjykim ndërkombëtar.
Dialogu Kosovë–Serbi ka përfshirë marrëveshje për regjistrat kadastralë. Por në praktikë, sistemi vazhdon të prodhojë pasiguri juridike. Dhe pasiguria juridike është pikërisht ajo që Strasburgu penalizon.
Në këtë kuptim, frika nga një valë padish pronësore – nga cilido komunitet – nuk është paranojë politike. Është kalkulim racional.
A ishte refuzimi një shmangie e përgjegjësisë?
Qeveria e justifikoi refuzimin me argumentin formal se drafti nuk ishte dokument zyrtar. Por në analizë më të thellë, refuzimi ishte edhe kontroll i ritmit. Dërgimi i draftit në Kushtetuese do të përshpejtonte procesin politik drejt KiE-së. Dhe KiE do të thotë Strasburg.
Nga një këndvështrim liberal-evropian, çdo shtyrje është humbje kohe. Nga një këndvështrim realist, shteti që hyn në një regjim ndërkombëtar përgjegjësie pa pastruar themelet e veta, rrezikon të përballet me kosto të mëdha financiare dhe reputacionale.
Unë nuk e quaj këtë “gabim”. Gabimi është fjalë e rëndë. Por e quaj kalkulim të ftohtë shtetëror.
Dilema e vërtetë
Kosova ndodhet përballë një dileme themelore:
A duhet të hyjë në sistemin evropian të mbikëqyrjes së të drejtave të njeriut pa i konsoliduar plotësisht strukturat e saj juridike?
Apo duhet të përgatisë më parë sistemin pronësor, kadastrën, mekanizmat e ekzekutimit dhe sigurinë juridike?
Strasburgu nuk është armik i sovranitetit. Ai është test i tij.
Sovraniteti modern nuk matet me shmangien e përgjegjësisë ndërkombëtare, por me aftësinë për ta përballuar atë pa u tronditur. Por për ta përballuar, duhet kapacitet institucional.
Skepsa ime nuk është kundër integrimit. Është kundër nxitimit pa përgatitje.
Nëse Kosova hyn në Këshillin e Evropës me një sistem të pastruar, Strasburgu do të jetë kurorëzim i shtetësisë.
Nëse hyn me dobësi strukturore të pazgjidhura, Strasburgu mund të kthehet në audit të dhimbshëm ndërkombëtar.
Kjo është pyetja që duhet bërë sot – jo për të frenuar Evropën, por për ta merituar atë.
