Këshilli i Bashkëisë Islame të Sarajevës
Sak Muji, Rugovë
Në Jugosllavinë e viteve ’80 ndodhi një mrekulli teorike: Kurani dhe Komiteti Qendror u gjetën në një fjali të përbashkët.
Në njërën anë lexohej ajeti për barazinë e njerëzve. Në anën tjetër përmendej “rruga e Marshall Titos”.
Dhe mes tyre, diku, u shpall “iredentizmi shqiptar” si sëmundje.
Ironia? Feja predikonte barazi universale. Politika kërkonte disiplinë ideologjike.
Ndërsa burgu mbushte boshllëkun mes tyre.
⸻
Kur “vëllazërimi” kërkonte heshtje
Në tekstet e botuara nga strukturat e asaj kohe fetare – si ato të lidhura me Jugoslovenska Islamska Zajednica dhe Shoqatën “Ilmije” – flitej për dashuri ndërmjet popujve, për barazi, për ndalim të shovinizmit.
Por në të njëjtën kohë, në diskursin zyrtar të sistemit komunist, nacionalizmi shqiptar shpallej kërcënim. Këtu lind paradoksi historik: nëse Islami ndalon urrejtjen nacionale, pse kërkesa për të drejta kombëtare trajtohej si devijim?
⸻
Politika, feja dhe qelia Në vitin 1981, në klimën politike të kohës ku figura si Azem Vllasi ishin zëra të rëndësishëm të linjës zyrtare të Lidhjes Komuniste, retorika publike kërkonte ruajtjen e “rrugës së Titos”.
Pas fjalimeve erdhën njësitet speciale. Pas sloganeve erdhën aktakuzat. Pas “unitetit” erdhën dënimet. Ndërkohë, një pjesë e elitës fetare e asaj kohe – përfshirë figura si Sulejman Rexhepi në kontekstin e botimeve të vitit 1987 – fliste për vëllazërim dhe luftë kundër shovinizmit.
Por historia pyet: A ishte çdo kërkesë shqiptare shovinizëm? A ishte çdo protestë prishje e unitetit? Apo ishte frikë nga zëri i rinisë?
⸻
Ironia 45 vite më vonë Sot, emra si Naim Tërnava, Mustafë Bajrami, Olsi Jazexhi, Ikballe Huduti përmenden në debate të ndryshme publike për rolin e fesë në politikë dhe identitet.
Por problemi nuk është tek emrat. Problemi është tek modeli. Sa herë feja futet në shërbim të pushtetit – ajo humb peshën morale. Sa herë politika përdor moralin fetar për të disiplinuar kombin – ajo prodhon heshtje, jo harmoni.
⸻
Kujtesa nuk është urrejtje
Të përmendësh emra në histori nuk do të thotë të kërkosh hakmarrje. Do të thotë të kërkosh përgjegjësi morale për klimën e krijuar. Sepse në vitet ’80, disa predikonin rend. Disa mbanin fjalime. Disa botonin tekste. Dhe disa të tjerë hynin në qeli për 10 vite. Historia nuk i barazon automatikisht rolet. Por as nuk i fshin.
⸻
Pyetja e hapur
Nëse Islami thotë se njeriu vlerësohet për zemrën dhe veprat, atëherë historia do të peshojë edhe zemrat, edhe heshtjet. Sepse vëllazërim-bashkimi i vërtetë nuk ndërtohet duke e quajtur kombin sëmundje. Ndërtohet duke mos e burgosur mendimin.
⸻
Nëse dëshiron, mund ta bëjmë tekstin edhe më të fortë emocionalisht – si dëshmi personale nga burgu i Nishit – por duke ruajtur formulime të sigurta që nuk kthehen në akuzë ligjore direkte.
Me respekt, Sak Muji i dënuar politik (1981–1990)
