Ese për romanin “Tri vija të kuqe” të Muharrem Blakaj

Nga: Sak Muji

___

Romani “TRI VIJA TË KUQE” i Muharrem Blakajt VLERËSIM KRITIKO–ARTISTIK DHE ATDHETAR

(Dosje letrare për librin “Tri vija të kuqe”, shkruar enkas për portalin Drini…)

1. Romani si dosje penale kundër një sistemi “Tri vija të kuqe” nuk është thjesht roman; është një dosje penale letrare kundër aparatit represiv jugosllav në Kosovën e viteve ’80. Aty ku dikur fshiheshin dosje me tri vija të kuqe në arkivat e Sigurimit të Shtetit, sot Blakaj na e dorëzon një dosje tjetër: romanin e tij, ku viktimat dhe xhelatët dalin në dritë me emër, me fytyrë, me metodë pune.

Ngjarjet e romanit rrjedhin në një hapësirë të kufizuar gjeografike – Qarku i Pejës, Istogu, Kryekuqi, Peja zyrtare – por në të vërtetë përfaqësojnë gjithë Kosovën e asaj kohe. Në qendër nuk është vetëm historia e një familjeje (familja Mali), por mekanizmi i tërë i shtypjes politike, me tri shtyllat e saj: hetuesia, rrjeti i spiunëve, dhe gjykata që vulos vendimet e parapërgatitura. Lexuesi hyn në roman jo si turist letrar, por si dëshmitar në një proces gjyqësor, ku të pandehur s’janë shqiptarët, por vetë sistemi.

2. Stazhieri – ndërgjegjja që futet gabimisht në zyrën nr. 13 Figura qendrore lidhëse është Stazhieri – agjenti i ri shqiptar, i sapoemëruar në sektorin e ndjekjeve politike, që vjen nga një familje me tradita atdhetare dhe që ka ambicie profesionale, por jo shpirt xhelati. Ai hyn në Zyrën nr. 13 me kravatë të rregulluar nga nusja e ndrojtur, me revolen nën sqetull që “nuk i pëlqen”, dhe shpejt e kupton se arma më e rrezikshme nuk është revolja, por stilolapsi mbi dosje. Nëpërmjet syrit të tij, autori na fut në: koridoret e errëta të Sigurimit, kthinën e torturave, kantinën ku bëhen aleancat e ulëta, mbledhjet ku vendoset kush shpallet “armik”, kush poshtërohet si “spiuni ynë”, kush flijohet për qetësinë e shefave. Stazhieri është personazhi i ndërgjegjes së lëkundur: ai e sheh padrejtësinë, e kupton lojën kriminale të trekëndëshave dhe treshave armiqësore, por gjithsesi vazhdon të shkruajë procesverbale, të firmosë, të daktilografojë fajin e të tjerëve.

Pikërisht kjo e bën figurën e tij dramatike: nuk është hero klasik rezistence, është njeriu i brendshëm i sistemit, që e sheh zullumin nga afër, dridhet, revoltohet në mendje, por nuk ka guxim ta thyejë prangat e veta morale. Përmes tij, Blakaj na pyet: Sa shqiptarë kanë qenë “stazhierë” në jetë – jo në Sigurim, por në institucionet, partitë, bizneset e pasluftës – që e kanë parë krimin dhe kanë zgjedhur të heshtin?

3. Treshja armiqësore dhe trekëndëshi – matematika e krimit shtetëror Simboli qendror i romanit është trekëndëshi me tri iniciale: X, M, S dhe pastaj kjo lojë makabre me shkronja që shndërrohet në “treshen armiqësore”. Në letër duket gjë e padëmshme: një vizatim, një lojë studentësh. Në dorën e Sigurimit, trekëndëshi bëhet formulë për dënime me burg e me vdekje. X = Xhe-Mali, i cilësuar “krye i grupit armiqësor”; S = Sami (miku nga Drenica); M = Me-Mali… apo Mus… apo dikush tjetër që duhet futur patjetër brenda tresheve, sipas interesit të shefave. Çdo kombinim i shkronjave sjell një variant të ri “grupi armiqësor”, derisa edhe vetë Stazhieri mbetet i tronditur: nga një dëshmitar i pafajshëm krijohet një grup armiqsh të gjallë e të vdekur brenda gjysmë ore pune.

Kjo s’është më letërsi; është manual i një laboratori politik ku njerëzit përpunohen si dosje. Këtu qëndron një nga arritjet më të fuqishme artistike të Blakajt: ai e paraqet krimin shtetëror jo si rrahje primitive në bodrum, por si algjebër të ftohtë burokratike, ku mjafton të zhvendosësh një “M” nga Me-Mali te Musa, nga Musa te një tjetër, që të justifikosh pranga, plumba, vetëvrasje të detyruara.

Muharrem Blakaj, autori i librit “Tri vija të kuqe”

4. “Tri vija të kuqe” – niveli i dënimit, niveli i fajit të shtetit Titulli nuk është metaforë poetike; është term teknik i Sigurimit. Drejtori kroat i spiunazhit e shpjegon qartë: një vijë e kuqe – kundërvajtje; dy vija – kundërvajtje e rëndë; tri vija të kuqe – eliminim penal: pushkë, “aksident”, “vetëvrasje”, burg i përjetshëm. Dosja e Xhe-Malit shënohet me tri vija të kuqe. Kjo është fjala e fundit e sistemit: njeriu nuk gjykohet më nga prova, por nga ngjyra e lapsit. Blakaj këtu e zbërthen në mënyrë gjeniale logjikën e një shteti ku dënimi nuk vjen nga ligji, por nga një vijë e vizatuar me dorë të lirë mbi dosje – një lloj firmosjeje të heshtur vdekjeje. Dhe teksa shefat e Sigurimit fshihen pas formulave “neni 151 i LPP-së”, autori e kthen romanin në aktakuzë morale: tri vija të kuqe mbi letër janë në fakt tri plumba në trupin e një populli.

5. Galeria e xhelatëve: Baboviqi, Sllam Niku, Muji, Sherifi Romani ka një galeri të gjerë figurash represive, që ndërtojnë të gjithën piramidën e dhunës – nga shefat serbë deri te agjentët shqiptarë që e bëjnë “punën e pistë”. Tomisllav Baboviq – komandanti i errësirës Baboviqi është truri i operacioneve. I emëruar tinëzisht, pa post zyrtar, por me pushtet absolut, ai e përdor Sigurimin si klub personal. Në tavolinën e rezervuar te “Kryekuqi” shpërndan role, nxit grupet operative, përgjon, pi, jep urdhra për arrestime, por gjithmonë kujdeset që asgjë të mos mbetet e shkruar me emrin e tij.

Sarkazma e Blakajt ndaj tij është therëse: një njeri që flet për “barazinë e popujve” ndërkohë që nënshkruan fjalë për fjalë projektet e Grashaninit e Çubrilloviqit. Ai përmendet si njeriu që i shndërron trastat e letrave në “trakte terroriste” dhe i bën shpikjet e veta të duken si “zbulime të inteligjencës shtetërore”.

Sllam Niku – “Kryeshefi”, varianti shqiptar i karrieristit pa moral Kryeshefi me vragën në faqe – Sllam Niku – është figura më e rëndësishme shqiptare e aparatit. Ai është ai që “shpjegon historinë” me fjalime anti-shqiptare, që i sheh hoxhallarët si vegël për zhvendosjen e shqiptarëve në Turqi, që beson se detyrë e tij është të mbrojë Serbinë nga rreziku i shqiptarëve.

Në lexim publik, kjo figurë lidhet shpesh me lloj-lloj prototipash realë: ish-inspektorë, ish-shefa sektori, njerëz që pas vitit ’99 janë parë tundur nëpër qytete me petkun e “demokratit të ri”. Në vetëdijen popullore përmenden emra si Asllan Sllaniku, por romani, me zgjuarsi, nuk jep asnjë identifikim juridik; e lë personazhin në plan letrar e moral. Lexuesi e kupton: këtu po flitet për një tip, jo për një CV personale. Sarkazma që autori ia vë në gojë është e pamëshirshme: Kryeshefi që flet për “mbrojtjen e Serbisë nga nënshtrimi i shqiptarëve”, ndërsa vuan nga alkooli, nga frika e skandaleve, nga paniku se mos i humb spiunët provincialë që “nuk dinë as shkrim e lexim”.

Muji – agjenti që shpik prova nga barishtet mjekësore Muji, agjenti i Hetuesisë, mund të lexohet lehtësisht si profil letrar i atyre “hetuesve tanë” që opinioni i Pejës i ka shoqëruar me mbiemra si Demë Mujaj, pa pretenduar kurrë se romani është libër formule per ndjekje penale. Tek Muji, Blakaj e ngre në nivel artistik figurën e agjentit që sheh “celula nacionaliste” te fletorja e bimëve mjekësore, që betimin e Hipokratit e cilëson tekst armiqësor, që ngatërron “Gjentianën” medicinale me “gjeneratat” e rezistencës. Ai është shqiptari që është bërë më i rrezikshëm se shefat serbë, sepse ka nevojë të dëshmojë besnikëri: ku s’ka armë, gjen “revole prej kartoni”; ku s’ka flamur, shpall flamur edhe hartën e galaktikës në mur. Sherifi – “Sherifi i Nju-Jorkut”, mjeshtër i cinizmit Sherifi, që prezantohet me humorin e vet vulgar “Sherif i Nju-Jorkut”, është fytyra tjetër e aparatit: ai që i fton kolegët “të dalin në ajër, jashtë fshehtësive të Sigurimit” – por vetëm për t’u bërë leksion se “ne jemi shtet, thjesht i vrasim ata që nuk bashkëpunojnë”.

Në kujtesën popullore kjo figurë lidhet me llojin e njerëzve që i kemi takuar në çdo kohë: ata që ironinë e kanë mburojë për mungesën e moralit. Në shoqërinë pejane përmenden së brendshmi edhe emra konkretë, si Sherif Bala, por romani qëndron në nivel simbolik: Sherifi është çdo “mik i regjimit” që në kantinë vë kufijtë midis jetës dhe vdekjes me një gjysmë fjale, ndërsa kamerierja vjen të marrë porosinë.

6. Postieri, Hija dhe rrjeti i spiunëve provincialë Një risi e rëndësishme e romanit është demaskimi i rrjetit poshtë – informatorët, “Hija”, Postieri, spiunët e pijetoreve, të bareve, të dasmave. Këta nuk kanë tituj; shpesh janë analfabetë, por e mbajnë shtetin në këmbë.

Postieri – i frikësuar, i zhytur në gënjeshtra, që nga një deklaratë nën presion bëhet gur kyç në trekëndëshin armiqësor, derisa edhe vetë e kupton se e kanë kthyer në vegël. Hija – agjenti i padukshëm që raporton deri edhe për vizatimin në mur, për lëvizjen e shikimeve, për uljen e dy të rinjve në autobus. spiunët e lagjeve që denoncojnë djalin për fotografi të Titos, babain që denoncon djalin në dasmë, njerëzit që shkojnë para agimit në stacionet e milicisë të diktojnë “informata dyngjyrëshe”. Blakaj këtu e godet veçanërisht shtresën e bashkëpunëtorëve shqiptarë, duke e bërë të qartë se sistemi jugosllav nuk do të kishte funksionuar pa këta. Në planin artistik, ai krijon një atmosferë paranoje ku nuk dihet kush është më i rrezikshëm: shefat me uniformë apo spiunët me plis të bardhë.

7. Bota shqiptare: familja Mali, nusja, studenti, Lili Përballë kësaj makinerie, romani ndërton me shumë dashuri botën shqiptare: Is-Mali, babai i fshatit, me dinjitet të heshtur; Xhe-Mali, i riu që e kanë kthyer në “armik të rrezikshëm” për një vizatim trekëndëshi, për një libër, për një kasetë me këngë; nusja me foshnjën në krah, skenë që e përfton në një frazë të lartë dhimbjen e popullit – torturohet burri, poshtërohet nusja, qajnë fëmijët, dhe në fund milici kontrollon pelenën, mos fsheh “armë” brenda; studenti që tradhtohet pa dashur, që e gjen veten në mes hetuesisë dhe bibliotekës së familjes; Lili, piktori i “Galaktikës sonë”, profesor i fizikës që mendon me yje dhe akuzohet se këto yje po i rrezikojnë themelet e Serbisë. Në të gjitha këto figura, autori nuk flet për “shqiptarin ideal”, por për njeriun normal: që punon, lexon, dashuron, këndon, dhe befas bien mbi të tri vija të kuqe të një dosjeje. Kjo e bën romanin të fuqishëm atdhetarisht: nuk kemi patos folklorik, kemi dinjitet të përditshëm që rrënohet nga çizmet.

8. Skena të mëdha letrare: bastisja, kthetra e trekëndëshit, gjyqi Disa skena të romanit janë për antologji letrare: Bastisja në shtëpinë e Is-Malit: hyrja me “Niva”, hapat e rëndë të milicëve, këmisha e bardhë që bëhet e kuqe, foshnja e zhveshur nga Zorica, fjalët “shpirti i nanës”, biblioteka familjare e shkelur me çizme – një kapitull ku realizmi i egër përzihet me një lloj simbolizmi biblik. Analiza e trekëndëshit në zyrë: Kryeshefi, Hetuesi dhe Stazhieri të përkulur mbi fletë, duke e kthyer vizatimin e thjeshtë në hartë të krimit, ndërsa në mur ndizet drita e kuqe e mikrofonit – një skenë e rrallë e burokracisë kriminale. Gjyqi ndaj Xhe-Malit: daktilografistja me fytyrë të bukur që shtyp fjalët e dënimit, gjyqtari që lexon si të citonte manual shkolle, Xhe-Mali që buzëqesh me ironi, prangat që lidhen prapë në fund – një skenë ku drejtësia zyrtare demaskohet si teatër i turpshëm. Blakaj nuk mjaftohet të tregojë; ai krijon pamje vizuale që lexuesi nuk i harron.

9. Gjuha: mes dokumentit dhe artit Një nga vlerat më të mëdha të romanit është gjuha: dokumentet, raportet, fletëparaqitjet, numrat e protokollit, nenet ligjore – të gjitha japin ndjesinë se lexojmë një dosje reale; dialogët e hetuesve dhe spiunëve janë të mbushur me cinizëm, humor të zi, fjalor burokratik; në anën tjetër, narracioni për personazhet shqiptare ka një ton të ngrohtë, shpesh poetik – fjalia “trupi i njeriut shërohet, por çfarë ilaçi shëron një popull kur i vrasin librat?” është shembull i qartë.

Autori përdor shpesh sarkazmën si armë estetike: kur Muji e shpall betimin e Hipokratit tekst nacionalist, lexuesi nuk ka nevojë për koment – vetë absurdi shndërrohet në akuzë. Kur Kryeshefi thotë “ne i ngarkojmë me faj, i shkallmojmë me grushta, kurse ata na shkallmojnë ne me fajet tona”, Blakaj nuk ndërhyn; thjesht e lë fjalinë të bjerë si gur në ndërgjegjen e lexuesit.

10. Qasja dokumentare dhe pesha historike

Romani ka një bazë të fortë faktike. Emrat e institucioneve (SPB, SUP, UDB), stacionet e milicisë, raportet operative, aktvendimet e gjykatës, referencat ndaj figurave si Jusuf Gërvalla, mënyra se si përmendet aksioni i vrasjes së tij – të gjitha tregojnë se kemi të bëjmë me autor që i ka njohur nga afër mekanizmat e kohës. Në këtë kuptim, “Tri vija të kuqe” është edhe: burim memorieje historike për studiuesit; dëshmi morale për brezin e ri që s’e ka jetuar atë kohë; pasqyrë e qartë për mënyrën si u ngritën akuzat e montuara kundër rinisë shqiptare. Pa rënë në didaktikë, romani tregon me hollësi: si fabrikohej një “kallëzim penal”, si përdorej eksperti i grafologjisë vetëm sa të vazhdonte loja, si futeshin emra të tjerë (regjisorë, shkrimtarë, profesorë) brenda “vllastarëve të qeverisjes” për t’ua ngritur dosjen kur të vinte koha.

11. Personazhet positive dhe negative – një ndarje morale e qartë Pa bërë listë të thatë, mund të thuhet se romani ka dy kampe të qarta morale: Personazhet pozitive (të qëndresës dhe dinjitetit) Xhe-Mali dhe Me-Mali familja Mali (Is-Mali, nusja, fëmijët) studenti, Lili, mjekët që refuzojnë të mbyllin sytë të burgosurit politikë që përmenden si të dënuar më herët Të gjithë këta kanë të përbashkët: nuk nënshkruajnë gënjeshtra, nuk pranojnë të bëhen spiunë, e ruajnë dinjitetin edhe nëse thyhen fizikisht. Ata nuk janë patetikë; janë njerëz normalë që refuzojnë të kalojnë vijat e tyre të kuqe. Personazhet negative (aparati represiv dhe bashkëpunëtorët) Baboviqi, Sllam Niku, Muji, Sherifi Dumanoviqi, Menaxheri, mekaniku, qorr-spiunët rrjeti i informatorëve që “denoncojnë edhe fëmijët e vet” Këta janë të përshkruar me një realizëm të ftohtë dhe sarkazëm therëse. Autori nuk i bën karikatura, por i lë të flasin vetë, e nga fjalët e tyre dalin në pah: urrejtja patologjike ndaj shqiptarëve, padija e thellë (nuk dinë as çfarë lexojnë), karrierizmi i verbër, frika e vazhdueshme nga “skandali” dhe nga shefat e Beogradit. Në këtë kuptim, romani krijon një hartë morale ku lexuesi nuk mund të mbetet i paanshëm.

12. Romani brenda traditës së letërsisë së rezistencës shqiptare “Tri vija të kuqe” qëndron në një radhë me veprat që e kanë rrëfyer dhunën shtetërore jo nga distanca propagandistike, por nga përjetimi i drejtpërdrejtë. Ai e vazhdon linjën e letërsisë së burgut, të shkrimeve dokumentare të rezistencës, por me një teknikë më të rafinuar narrative. Krahasuar me shumë tekste të kësaj gjinie, veçoria e Blakajt është: fokusi tek aparati i brendshëm, jo vetëm te vuajtja e viktimës; demaskimi i agjentëve shqiptarë; shkrirja e dokumentit me artin, pa e humbur as besueshmërinë faktike, as tensionin emocional. Ky roman meriton të lexohet dhe studiohet në auditorë universitarë – si shembull se si letërsia mund të jetë njëkohësisht dëshmi historike dhe vepër artistike.

13. Aktualiteti i romanit sot Edhe pse ngjarjet vendosen në vitet 1981–1986, romani flet drejtpërdrejt edhe për Kosovën e sotme. Sepse: ende kemi figura që kanë kaluar pa asnjë llogari morale për bashkëpunimin me Sigurimin; ende shohim përdorim selektiv të dosjeve, emra që dalin e futen në “treshe” të reja – herë si “patriotë”, herë si “tradhtarë”, sipas interesit të pushtetit; ende ndodh që një vijë e kuqe mediatike e tërhequr mbi emrin e dikujt ta gjykojë njeriun para se ta gjykojë gjykata.

Duke e lexuar “Tri vija të kuqe”, brezat e rinj kuptojnë se liria nuk fillon me datën e shpalljes së pavarësisë; ajo është proces i gjatë përballjeje me të kaluarën. Romani i Blakajt është kontribut në këtë përballje.

14. Përfundim kritik – romani si akt lirie dhe si dosje kombëtare Në fund, “Tri vija të kuqe” mund të përmblidhet kështu: Artistikisht – është një roman i ndërtuar me mjeshtëri, me strukturë të qartë, me simbolikë të fortë (trekëndëshi, tri vijat, zyra nr. 13, kulla, galaktika), me skena të paharrueshme dhe me gjuhë që lë gjurmë. Atdhetarisht – është një akt i fuqishëm dëshmie, që ruan kujtesën e një brezi të tërë të rinisë shqiptare të shtypur, torturuar, vrarë e shpallur “terroriste” pse deshi barazi. Moralisht – është një pasqyrë ku shohim jo vetëm xhelatët serbë, por edhe bashkëpunëtorët tanë, të cilët i kemi takuar si komshinj, kolegë, “miq të shtëpisë”. Romani nuk kursen askënd.

Si dosje kritike për portalin DRINI, kjo vepër mund të mbyllet me këtë vlerësim: “Tri vija të kuqe” është romani ku letërsia merr përsipër atë që nuk e bënë as gjykatat, as komisionet e pasluftës: identifikon mekanizmin e krimit shtetëror dhe e shënon në kujtesën kombëtare. Çdo lexues që e mbyll këtë libër e di se tri vijat e kuqe nuk janë më mbi dosje – ato janë vija që ndajnë të vërtetën nga gënjeshtra, dinjitetin nga servilizmi, atdhetarinë nga kolaboracionizmi. Ky roman meriton të trajtohet jo vetëm si vepër letrare, por si dokument identitar i Kosovës së fund-shekullit XX – një libër që do të vazhdojë të jetojë për aq kohë sa shqiptarët duan ta dinë se çfarë iu bë në emër të “barazisë socialiste” dhe kush e nënshkroi atë barazi me tri vija të kuqe. nga Sak Muji