Fatmir Terziu: Një studim si një zë i artikuluar qartë…
Një studim si një zë i artikuluar qartë kundër heshtjes, deformimit apo instrumentalizimit të çështjes shqiptare në hapësirën ballkanike
Prof Dr Fatmir Terziu
Vepra studimore e Prof. Dr. Mehdi Hyseni, “Shqipëria e ribashkuar qetëson Ballkanin (Vëllimi I)”, paraqitet si një ndër ndërmarrjet më të guximshme, më të munguarat dhe njëherazi më të domosdoshmet në mendimin bashkëkohor shqiptar. Në një kohë kur diskursi mbi çështjen kombëtare shpesh është fragmentarizuar, relativizuar ose shmangur, kjo vepër rikthen në qendër të debatit një temë themelore: të drejtën historike, politike dhe juridike të shqiptarëve për vetëvendosje dhe ribashkim. Ajo nuk është thjesht një analizë akademike, por një ndërhyrje e vetëdijshme në një debat që kërkon guxim intelektual dhe përgjegjësi historike. Vepra e Prof. Dr. Mehdi Hyseni paraqitet si një studim voluminoz, që shtrihet në më shumë se 600 faqe të dendura me analizë të thelluar dhe argumentim të strukturuar, duke reflektuar një angazhim serioz shkencor dhe një përkushtim të rrallë ndaj çështjes që trajton. Ajo shquhet jo vetëm për gjerësinë tematike dhe qartësinë e tezave, por edhe për një bibliografi të pasur e mbresëlënëse, që përfshin burime historike, juridike dhe akademike të zgjedhura me kujdes, duke i dhënë studimit një bazë solide dhe kredibilitet të lartë shkencor. Në këtë mënyrë, vepra nuk mbetet thjesht një trajtesë teorike, por ngrihet në nivelin e një reference të rëndësishme për studiuesit dhe për të gjithë ata që kërkojnë një kuptim më të thellë dhe të argumentuar të çështjes kombëtare shqiptare.
Ky studim vjen si një zë i artikuluar qartë kundër heshtjes, deformimit apo instrumentalizimit të çështjes shqiptare në hapësirën ballkanike. Përmes një qasjeje të ndërthurur historike, juridike dhe politiko-diplomatike, autori ndërton një argumentim që sfidon narrativat e zakonshme dhe nxit një reflektim të thellë mbi të kaluarën, të tashmen dhe të ardhmen e shqiptarëve. Pikërisht për këtë arsye, kjo vepër mbush një boshllëk të ndjeshëm në literaturën shqiptare, duke ofruar një platformë të strukturuar për diskutim dhe analizë.
Mbi të gjitha, libri afirmon një ide të fuqishme dhe provokuese: se ribashkimi i shqiptarëve nuk është faktor destabilizues, por përkundrazi një mundësi reale për paqe, stabilitet dhe ekuilibër në Ballkan. Në këtë prizëm, studimi i Prof. Dr. Mehdi Hyseni shndërrohet në një tekst referencial për të gjitha kohërat—një thirrje për vetëdije, një ftesë për debat dhe një përpjekje serioze për të ndërtuar një vizion të qëndrueshëm mbi të ardhmen kombëtare dhe rajonale.
Prognoza e një vlere domosdoshmërie në këtë hyrje mbështetet mbi një bosht të qartë ideor: bashkimi si kusht për njohjen, zhvillimin dhe fuqizimin e kombit. Thënia e Ismail Qemalit nuk paraqitet thjesht si një citim historik, por si një aksiomë që tejkalon kohën dhe merr vlerë orientuese për të tashmen dhe të ardhmen. Në këtë kuptim, domosdoshmëria nuk është vetëm një aspiratë emocionale apo romantike, por një kërkesë strukturore e ekzistencës kombëtare. Prognoza e kësaj vlere nënkupton se pa një nivel të caktuar uniteti politik dhe strategjik, kombi shqiptar mbetet i fragmentarizuar në ndikim, i dobësuar në përfaqësim dhe i kufizuar në potencialin e tij zhvillimor në arenën ndërkombëtare.
Në planin kritik, teksti vë në dukje një kontradiktë të thellë midis ndërgjegjes kolektive kombëtare dhe veprimit të politikës zyrtare shqiptare në dekadat e fundit. Kjo përplasje prodhon një hendek që e bën prognozën e domosdoshmërisë edhe më urgjente: kur politika largohet nga interesi afatgjatë kombëtar dhe ndjek logjikën e kompromisit pragmatik apo të përfitimit afatshkurtër, ajo në fakt e vonon realizimin e një procesi që paraqitet si i pashmangshëm historikisht. Këtu domosdoshmëria merr edhe dimension etik e juridik, duke u lidhur me të drejtën e vetëvendosjes dhe me parimet universale të rendit ndërkombëtar, të cilat, sipas autorit, nuk mund të përjashtojnë shqiptarët pa krijuar një standard të dyfishtë.
Në një perspektivë më të gjerë, prognoza e kësaj vlere shfaqet si një ndërthurje e faktorëve historikë, gjeopolitikë dhe ndërkombëtarë. Teksti sugjeron se ribashkimi nuk është në kundërshtim me integrimin evropian apo me stabilitetin rajonal, por përkundrazi mund të jetë një kontribues i tyre, nëse realizohet në përputhje me normat ndërkombëtare. Kështu, domosdoshmëria nuk shihet si një projekt izolues apo konfliktual, por si një proces që kërkon maturi diplomatike dhe artikulim të qartë strategjik. Prognoza përfundimtare që del nga kjo analizë është se çështja e bashkimit, pavarësisht pengesave aktuale, do të mbetet një faktor i pandashëm i diskursit dhe i zhvillimeve të ardhshme të kombit shqiptar, duke kërkuar rishqyrtim të vazhdueshëm dhe përgjegjësi të shtuar nga elitat politike dhe intelektuale.
Kapitulli ndërtohet mbi një tezë të fortë dhe të drejtpërdrejtë: ribashkimi i Shqipërisë Etnike nuk është një konstrukt imagjinar, por një realitet i mbështetur në fakte historike, juridike dhe kombëtare. Krahasimi me elementë jetikë si dielli, drita dhe ajri synon ta zhvendosë këtë ide nga sfera e debatit teorik në atë të domosdoshmërisë ekzistenciale. Në këtë kuptim, argumenti themelor i kapitullit është se një komb i copëtuar mbetet në një gjendje të paplotë, ndërsa ribashkimi paraqitet si rikthim në një rend natyror të mohuar historikisht. Kjo qasje synon të rrëzojë perceptimet që e trajtojnë çështjen si utopike, duke e vendosur atë në një plan realist dhe të verifikueshëm.
Një element qendror i analizës është kritika ndaj narrativave kundërshtuese, veçanërisht ndaj tezës së ashtuquajtur “Shqipëria e Madhe”, e cila paraqitet si një konstrukt propagandistik për të delegjitimuar kërkesat shqiptare. Kapitulli argumenton se kjo tezë nuk ka bazë shkencore apo historike, por shërben si instrument politik për të justifikuar status quo-në dhe për të shmangur trajtimin e çështjes reale: copëtimin territorial të shqiptarëve. Në këtë kontekst, dallimi mes “Shqipërisë Etnike” dhe “Shqipërisë së Madhe” bëhet thelbësor, pasi i pari paraqitet si koncept i rrënjosur në të drejtën historike dhe vetëvendosjen, ndërsa i dyti si mit i ndërtuar për qëllime strategjike nga kundërshtarët.
Në planin më të gjerë, kapitulli vendos çështjen në raport me zhvillimet ndërkombëtare dhe proceset integruese, duke theksuar se ribashkimi nuk duhet parë si kundërvënie ndaj tyre, por si pjesë e një procesi më të gjerë të realizimit të të drejtave kombëtare. Megjithatë, theksohet se pa një qasje të qartë dhe të unifikuar të politikës shqiptare, kjo çështje rrezikon të mbetet e pazgjidhur dhe e margjinalizuar. Kështu, përfundimi që del është se ribashkimi, pavarësisht pengesave politike dhe diplomatike, mbetet një kërkesë e qëndrueshme dhe e pashmangshme, e cila kërkon artikulim më të fortë dhe strategji më të mirëfilltë në arenën kombëtare dhe ndërkombëtare.
Në kontekstin e strategjisë integruese të Bashkimit Evropian, çështja e Shqipërisë Etnike shtrohet si një ndërthurje komplekse midis proceseve globale të integrimit dhe të drejtave historike e kombëtare. Vetë projekti evropian, i lindur nga nevoja për paqe dhe bashkëpunim pas Luftës së Dytë Botërore, nuk është thjesht një mekanizëm ekonomik apo politik, por një vizion i ndërtuar mbi parimet e stabilitetit, solidaritetit dhe bashkëjetesës. Megjithatë, për shqiptarët lind dilema thelbësore: a përfaqëson integrimi një mundësi reale për afirmim të plotë kombëtar, apo rrezikon të institucionalizojë gjendjen ekzistuese të fragmentimit territorial dhe politik? Kjo pyetje nuk është thjesht teorike, por lidhet drejtpërdrejt me mënyrën se si historia dhe e drejta ndërkombëtare trajtohen në praktikën e sotme integruese.
Nga një këndvështrim historik dhe politik, është e qartë se Bashkimi Evropian ka evoluar mbi bazën e pajtimit dhe bashkëpunimit midis kombeve që dikur kanë qenë në konflikt, siç dëshmohet nga raporti franko-gjerman. Ky model sugjeron se integrimi nuk përjashton identitetin kombëtar, por përkundrazi e presupozon atë si të konsoliduar më parë. Pikërisht këtu qëndron edhe nyja e debatit shqiptar: nëse integrimi në strukturat evropiane ndodh pa një zgjidhje të plotë të çështjes kombëtare, atëherë ekziston rreziku që ai të funksionojë si një mekanizëm që e zëvendëson, dhe jo që e plotëson, të drejtën e vetëvendosjes. Në këtë kuptim, integrimi nuk mund të shihet si alternativë e zgjidhjes së çështjeve të pazgjidhura historike, por si një fazë që kërkon paraprakisht një ekuilibër më të drejtë politik dhe juridik.
Në përfundim, raporti midis Shqipërisë Etnike dhe strategjisë së Bashkimit Evropian mbetet një sfidë e hapur, ku ndërthuren aspiratat kombëtare me realitetet gjeopolitike të kohës. Integrimi evropian është një proces i pashmangshëm dhe potencialisht përfitues, por ai nuk mund të jetë i qëndrueshëm nëse ndërtohet mbi baza të pabarabarta historike dhe politike. Për këtë arsye, çdo qasje ndaj integrimit duhet të shoqërohet me një reflektim të thellë mbi të drejtat legjitime, mbi parimin e vetëvendosjes dhe mbi nevojën për një zgjidhje të drejtë dhe të qëndrueshme të çështjes kombëtare shqiptare në tërësinë e saj.
Në thelb të këtij kapitulli qëndron një tezë e fortë dhe e drejtpërdrejtë e Prof Dr Mehdi Hyseni, sipas së cilës demokracia nuk është një pikënisje, por një rezultat: “Demokracia nuk e sjell lirinë, as drejtësinë, por liria, vetëvendosja dhe drejtësia e sjellin demokracinë.” Ky formulim përmbys një nga keqkuptimet më të përhapura në diskursin politik bashkëkohor, duke theksuar se pa u garantuar më parë liria dhe e drejta për vetëvendosje, çdo përpjekje për të ndërtuar një rend demokratik mbetet formale dhe e zbrazët. Në këtë kuptim, demokracia nuk mund të importohet apo të imponohet nga jashtë, por lind natyrshëm vetëm në një shoqëri të çliruar nga varësitë dhe padrejtësitë strukturore.
Duke iu referuar realitetit shqiptar në Ballkan, autori argumenton se mungesa e një demokracie të mirëfilltë lidhet drejtpërdrejt me statusin historik dhe politik të shqiptarëve. Sipas Prof Dr Mehdi Hyseni, për sa kohë që një pjesë e konsiderueshme e trupit kombëtar mbetet e fragmentuar dhe e ndikuar nga trashëgimi koloniale apo neokoloniale, demokracia nuk mund të funksionojë si vlerë universale në praktikë. Në këto kushte, përpjekjet për të interpretuar teorikisht demokracinë, pa adresuar realitetin e mungesës së lirisë dhe të barazisë, janë të destinuara të dështojnë. Kjo krijon një hendek të thellë mes diskursit politik dhe përvojës konkrete të qytetarëve.
Në përfundim, ky kapitull artikulon qartë një parim themelor: nuk ka demokraci pa liri, drejtësi dhe barazi reale. Siç nënvizon Prof Dr Mehdi Hyseni, çdo rend që ndërtohet mbi mohimin e këtyre parakushteve nuk mund të quhet demokratik, por mbetet një formë e maskuar e dominimit dhe e pabarazisë. Prandaj, përpara çdo projekti demokratizues apo integrues, duhet të sigurohen kushtet bazë të lirisë dhe të vetëvendosjes, sepse vetëm mbi këtë themel mund të ndërtohet një demokraci e qëndrueshme dhe funksionale.
Në thelb të këtij kapitulli qëndron një tezë e prerë dhe e pakompromis: çështja e gjysmës së Shqipërisë së kolonizuar nuk është problem i jashtëm, as çështje që mund të delegohet apo të trajtohet nga faktorë të tjerë rajonalë, por një çështje thelbësisht kombëtare shqiptare. Siç thekson edhe Prof. Dr. Mehdi Hyseni, çdo përpjekje për ta relativizuar këtë realitet përmes formulave të përgjithshme mbi multietnicitetin, integrimin apo stabilitetin rajonal, mbetet e cunguar dhe e pavlefshme nëse nuk trajton në rrënjë problemin kolonial shqiptar në Ballkan. Sipas tij, pa njohjen dhe zgjidhjen e kësaj çështjeje, çdo diskurs mbi paqen dhe demokracinë mbetet më shumë retorikë sesa realitet i jetueshëm.
Në këtë linjë, kritika e Hysenit drejtohet edhe ndaj vetë politikës shqiptare, e cila – në vend që të riaktualizojë dhe të ndërkombëtarizojë çështjen koloniale – shpesh ka zgjedhur heshtjen, anashkalimin apo edhe margjinalizimin e saj. Ai nënvizon se pas ndryshimeve të mëdha gjeopolitike në Evropë pas vitit 1990, u krijua një moment historik për të rishtruar këtë çështje në arenën ndërkombëtare, por kjo mundësi nuk u shfrytëzua. Përkundrazi, sipas tij, politika shqiptare shpesh ka ndjekur një kurs të gabuar, duke u fokusuar në integrime të pjesshme dhe duke lënë në hije çështjen themelore të vetëvendosjes dhe të ribashkimit kombëtar.
Një tjetër dimension i rëndësishëm që thekson Prof. Dr. Mehdi Hyseni është raporti midis integrimit evropian dhe zgjidhjes së çështjes shqiptare. Ai argumenton se integrimi i vërtetë rajonal dhe evropian nuk mund të ndërtohet mbi padrejtësi historike dhe mbi mohimin e të drejtave themelore të një populli. Në këtë kuptim, ribashkimi dhe riintegrimi i hapësirës shqiptare nuk duhet parë si kërcënim, por si kontribut për stabilitetin dhe paqen afatgjatë në Ballkan. Çdo model integrimi që injoron këtë realitet, sipas tij, rrezikon të mbetet artificial dhe i paqëndrueshëm.
Në përfundim, ky kapitull artikulon një thirrje të qartë për një rishikim të thellë të qasjes politike dhe diplomatike shqiptare. Siç e formulon Hyseni, zgjidhja e çështjes koloniale shqiptare nuk është vetëm një e drejtë historike dhe juridike, por një domosdoshmëri ekzistenciale për vetë kombin shqiptar. Pa këtë zgjidhje, çdo projekt për demokraci, zhvillim dhe integrim mbetet i paplotë dhe i brishtë, ndërsa vetë Ballkani vazhdon të mbetet një hapësirë e tensioneve të pazgjidhura.
realiteteve historike dhe gjeopolitike. Autori vendos theksin mbi faktin se, edhe pse rrethanat ndërkombëtare kanë ndryshuar me fundin e shekullit XX, logjikat e vjetra të rivaliteteve dhe ndikimeve të fuqive të mëdha nuk janë zhdukur. Në këtë kuadër, Ballkani vazhdon të trajtohet si një hapësirë rikompozimi strategjik, ku çështja shqiptare mbetet e fragmentarizuar dhe e pazgjidhur. Kjo fragmentarizim, sipas autorit, nuk është pasojë e aspiratave destabilizuese shqiptare, por e ndërhyrjeve dhe projekteve të jashtme që kanë ndikuar në copëtimin dhe dobësimin e faktorëve autoktonë.
Një vëmendje e veçantë i kushtohet bashkërendimit historik të politikave greke dhe serbe, të cilat paraqiten si bartëse të një tradite të gjatë ekspansioniste dhe hegjemone në rajon. Duke u kthyer në shekullin XIX dhe në zhvillimet e mëvonshme, autori përpiqet të dëshmojë se këto politika kanë synuar vazhdimisht zgjerimin territorial në dëm të trojeve shqiptare, duke përdorur mjete diplomatike, ushtarake dhe propagandistike. Ngjarjet e viteve ’90, përfshirë krizën greko-shqiptare dhe situatën në Kosovë, interpretohen si vazhdimësi e kësaj qasjeje, ku propaganda ndërkombëtare dhe ndërhyrjet e fshehta kanë synuar të paraqesin shqiptarët si faktor destabilizues, ndërkohë që realiteti, sipas autorit, flet për të kundërtën.
Në përfundim, kapitulli ngre një kritikë të fortë ndaj perceptimeve të shtrembëruara ndërkombëtare, sidomos atyre që e lidhin konfliktin në Ballkan me përplasje fetare apo me rrezikun e “islamizmit”. Autori i hedh poshtë këto teza si konstruksione politike dhe propagandistike, duke theksuar se rrënja e tensioneve qëndron në ambiciet territoriale dhe në trashëgiminë e projekteve kolonialiste në rajon. Në këtë prizëm, shqiptarët paraqiten jo si kërcënim për sigurinë rajonale dhe evropiane, por si një popull që vazhdon të përballet me pasojat e padrejtësive historike dhe me një problem të pazgjidhur kombëtar në zemër të Evropës.
Një lexim më i thelluar i kësaj teze të trajtuar nga Prof. Dr. Mehdi Hyseni nuk qëndron vetëm në kundërshtimin e narrativës serbe për Kosovën, por në përpjekjen për ta zhvendosur të gjithë debatin nga “historia e pretenduar” drejt “legjitimitetit juridik dhe moral”. Ajo që shpesh mbetet e pathënë është se çështja e Kosovës nuk është thjesht një konflikt territorial apo historik, por një përplasje midis dy koncepteve themelore: atij të sovranitetit klasik shtetëror dhe atij të së drejtës së popujve për vetëvendosje. Hyseni, në mënyrë implicite, e vendos Kosovën në këtë të dytin, duke e konsideruar pavarësinë jo si një akt të izoluar politik, por si përmbyllje të një procesi dekolonizues, që në të drejtën ndërkombëtare ka një peshë shumë më të madhe sesa pretendimet historike të një shteti.
Një dimension tjetër që meriton vëmendje është mënyra se si miti kolonizues funksionon si instrument politik afatgjatë. Nuk kemi të bëjmë vetëm me një interpretim të historisë, por me një ndërtim ideologjik që ka shërbyer për të justifikuar politika konkrete shtetërore – nga kolonizimi demografik deri te spastrimi etnik. Ajo që Hyseni nënvizon, por që mund të thellohet më tej, është se ky mit nuk është vetëm serb; ai është toleruar, madje në periudha të caktuara edhe instrumentalizuar nga aktorë ndërkombëtarë për arsye gjeopolitike. Prandaj, njohja e pavarësisë së Kosovës nuk është thjesht një fitore shqiptare, por një çarje në vetë strukturën e miteve historike që kanë mbajtur gjallë rendin e padrejtë në Ballkan. Në këtë kuptim, pavarësia e Kosovës është më shumë një precedent sesa një përjashtim.
Së fundi, ajo që mbetet ende e pazgjidhur – dhe që analiza klasike shpesh e anashkalon – është tensioni midis realitetit juridik dhe atij politik ndërkombëtar. Edhe pse Kosova ka përmbushur kriteret themelore të shtetësisë dhe është njohur nga një numër i madh shtetesh, mosnjohja nga disa fuqi të rëndësishme tregon se e drejta ndërkombëtare nuk funksionon në vakum, por në ndërveprim me interesat strategjike. Kjo e bën tezën e “fundit të mitit kolonizues” një përfundim të pjesshëm: miti është goditur, por jo zhdukur. Sfida reale, që shkon përtej analizës së Hysenit, është nëse ky precedent do të konsolidohet si normë universale për rastet e tjera të ngjashme, apo do të mbetet një zgjidhje e veçantë e diktuar nga balancat e fuqisë në një moment të caktuar historik.
Argumenti shkencor i Prof. Dr. Mehdi Hysenit ndërtohet mbi tezën se çështja e shqiptarëve në Malësinë e Madhe nuk mund të trajtohet më si problem i brendshëm i Malit të Zi, por si një çështje e mirëfilltë ndërkombëtare. Ai argumenton se mohimi historik i të drejtave të shqiptarëve – që nga vendimet e padrejta të Kongresit të Berlinit e deri në periudhat moderne – bie ndesh me parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare, sidomos me standardet e vendosura pas Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut. Në këtë këndvështrim, vazhdimësia e diskriminimit politik, ekonomik dhe kulturor përbën jo vetëm shkelje të të drejtës natyrore dhe historike të shqiptarëve autoktonë, por edhe një kundërshtim flagrant ndaj rendit juridik ndërkombëtar që kërkon barazi, liri dhe dinjitet për çdo komunitet.
Në planin juridiko-politik, Hyseni e mbështet argumentin e tij në parimin e ndërkombëtarizimit të të drejtave të njeriut, duke theksuar se këto të drejta nuk janë më kompetencë ekskluzive e shteteve sovrane. Përmes referencave ndaj instrumenteve ndërkombëtare si OKB, Këshilli i Evropës dhe OSBE, ai nënvizon se shqiptarët në Mal të Zi gëzojnë të drejtën legjitime për vetëorganizim dhe rajonizim në kuptimin territorial, ekonomik dhe kulturor. Sipas tij, kërkesa për rajonizimin e Malësisë nuk është akt separatist, por një mekanizëm demokratik dhe evropian për integrim, që synon ruajtjen e identitetit dhe garantimin e të drejtave, në përputhje me praktikat e rajonizimit në Evropën bashkëkohore.
Në dimensionin strategjik, Hyseni argumenton se refuzimi i këtyre të drejtave nga politika zyrtare malazeze jo vetëm që dëmton shqiptarët, por minon edhe vetë procesin e demokratizimit dhe integrimit evropian të Malit të Zi. Ai paralajmëron se vazhdimi i praktikave neokolonialiste dhe i diskursit antishqiptar rrezikon stabilitetin ndëretnik dhe e pengon vendin në rrugën drejt Bashkimit Evropian. Përkundrazi, pranimi i rajonizimit të Malësisë shihet si një zgjidhje racionale dhe progresive, që do të kontribuonte në paqe, bashkëjetesë dhe zhvillim, duke e vendosur Malin e Zi në linjë me standardet moderne të Evropës së re.
Teksti i Prof. Dr. Mehdi Hysenit në këtë kapitull nuk është thjesht një argument politik i drejtpërdrejtë, por një ndërthurje e thellë midis diskursit juridik ndërkombëtar, retorikës historike dhe një nënteksti të fortë të së pathënës—aty ku shqetësimi për fatin e një popullsie shndërrohet në një thirrje normative për ndërhyrje globale. Thellimi i argumentimit shkencor qëndron pikërisht në këtë dyzim: midis asaj që artikulohet qartë dhe asaj që sugjerohet me intensitet të heshtur.
Së pari, në planin teorik, autori e ndërton tezën mbi konceptin e diplomacisë preventive si një instrument i legjitimuar nga e drejta ndërkombëtare. Duke iu referuar normave të Kartës së OKB-së dhe Konventës për Gjenocidin, ai krijon një bazë të fortë juridike që e zhvendos çështjen nga një konflikt lokal në një problem të sigurisë ndërkombëtare. Kjo është një strategji klasike e ndërkombëtarizimit të çështjes: përmes kategorizimit të dhunës si “krim ndërkombëtar”, argumentohet implicit se sovraniteti shtetëror i Serbisë nuk mund të jetë pengesë për ndërhyrje. Këtu, diskursi shkencor nuk është neutral, por normativ—ai synon të prodhojë detyrim moral dhe juridik për veprim.
Por thellësia e vërtetë e këtij kapitulli shfaqet në diskursin e së pathënës. Termat si “terror vertikal”, “regjim i terrorit” apo “kolonializëm serbomadh” nuk janë thjesht kategori analitike; ato funksionojnë si bartëse të një përvoje historike të akumuluar, që nuk artikulohet plotësisht, por nënkuptohet. Autori nuk ndalet gjatë në dëshmi empirike të detajuara—sepse ai supozon një kujtesë kolektive të lexuesit shqiptar. Kjo krijon një komunikim të heshtur, ku argumenti nuk kërkon vetëm të bindë, por të rikujtojë dhe të mobilizojë.
Një nga pikat më interesante është insistimi në terminologji—refuzimi i shprehjes “Lugina e Preshevës” dhe zëvendësimi me “Anamorava e Shqipërisë Etnike”. Kjo nuk është thjesht çështje semantike; është një akt politik dhe epistemologjik. Përmes emërtimit, autori synon të rikonstruktojë realitetin dhe të sfidojë narrativat dominuese. Këtu, diskursi i së pathënës qëndron në faktin se emrat nuk janë neutralë: ata përcaktojnë kufijtë e të menduarit dhe të veprimit politik.
Në kontekst ku studim përfaqëson një shembull të një argumentimi që operon në disa nivele njëkohësisht: juridik, historik, politik dhe simbolik. Forca e tij qëndron në aftësinë për të ndërlidhur normat e së drejtës ndërkombëtare me një narrativë të fuqishme identitare. Megjithatë, për një analizë më të plotë shkencore, do të kërkohej një ballafaqim më i drejtpërdrejtë me kundërargumentet dhe me realitetet aktuale të sistemit ndërkombëtar. Pikërisht në këtë hendek midis asaj që thuhet dhe asaj që mbetet e pathënë, qëndron tensioni kryesor i këtij diskursi—një tension që e bën tekstin njëkohësisht të fuqishëm dhe sfidues për lexim kritik.
Kapitulli XIX i studimit të Prof. Dr. Mehdi Hyseni përbën një ndërhyrje të drejtpërdrejtë dhe sfiduese në diskursin kombëtar, duke problematizuar ashpër atë që autori e quan “simetri e gabuar” politiko-diplomatike mes qëndrimeve të Traian Băsescu dhe akademikut Ylli Popa. Përmes një gjuhe polemike dhe një argumentimi të ngarkuar me referenca historike, juridike dhe politike, Hyseni e sheh këtë paralelizëm si një deformim të parimeve të vetëvendosjes dhe të barazisë kombëtare, duke e vendosur çështjen shqiptare në Maqedoni në një kontekst më të gjerë të padrejtësive historike dhe të trashëgimisë së strukturave post-jugosllave. Edhe pse shpesh i mbështetur në një retorikë të fortë dhe përjashtuese, ky kapitull mbetet i rëndësishëm për debatin, sepse provokon reflektim kritik mbi kufijtë mes kompromisit politik dhe cenimit të të drejtave themelore, duke e bërë “të pathënën” pjesë të një diskutimi të domosdoshëm për vetëdijen dhe orientimin strategjik kombëtar.
Kapitulli XXIII i studimit të Prof. Dr. Mehdi Hyseni ngrihet si një thirrje e fortë kundër asaj që autori e konsideron deformim dhe përvetësim të historisë shqiptare, duke e lidhur këtë shqetësim me një traditë të gjatë polemikash historiografike në Ballkan. Duke iu referuar figurave si Anton Z. Çajupi dhe tezave të autorëve si Robert d’Angely, Hyseni ndërton një narrativë që synon të rikthejë shqiptarët në qendër të trashëgimisë së lashtë ballkanike, veçanërisht në raport me Maqedoninë antike dhe figurën e Alexander the Great. Ky këndvështrim, i artikuluar me tone polemike dhe shpesh sfiduese ndaj historiografive të tjera, synon të zgjojë një vetëdije më të mprehtë kombëtare përballë, sipas autorit, narrativave të huaja përjashtuese.
Në këtë kapitull (KAPITULLI XXXVII), Prof. Dr. Mehdi Hyseni e trajton ribashkimin kombëtar si një proces historik të pandërprerë, që nga epoka e Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe Kuvendi i Lezhës, duke e vendosur atë në themelet e vetëdijes politike shqiptare. Ai argumenton se ideja e bashkimit nuk është produkt i rrethanave moderne, por një aspiratë e hershme e konkretizuar në momente kyçe të historisë, si edhe më pas në Lidhja e Prizrenit. Në këtë kuptim, ribashkimi nuk paraqitet si utopi, por si një projekt i ndërprerë nga faktorë të jashtëm dhe, sidomos, nga përçarjet e brendshme.
Në vijim, autori kritikon ashpër fragmentarizimin politik dhe intelektual të shqiptarëve, duke e parë atë si pengesën kryesore për realizimin e këtij projekti. Sipas tij, mungesa e një platforme të përbashkët dhe dominimi i interesave individuale, partiake dhe krahinore e kanë lënë çështjen e ribashkimit në një gjendje stagnimi historik. Mesazhi qendror është se ribashkimi nuk mund të jetë pronë e elitave apo e grupeve të caktuara, por duhet të trajtohet si një kauzë gjithëkombëtare, që kërkon unitet real, jo vetëm deklarativ.
Në këtë kapitullin vijues, Prof. Dr. Mehdi Hyseni e zhvendos fokusin nga dimensioni historik te ai juridiko-politik, duke argumentuar se procesi i ribashkimit duhet të jetë një akt sovran që buron nga vullneti i vetë shqiptarëve, e jo nga miratimi i faktorëve të jashtëm, veçanërisht nga Beograd. Duke iu referuar trashëgimisë ideore të Sami Frashëri, ai e paraqet bashkimin si një projekt legjitim dhe të mbështetur në parimet e së drejtës ndërkombëtare, duke kundërshtuar interpretimet që kërkojnë pëlqimin e ish-shteteve kolonizuese për procese të tilla.
Më tej, autori polemizon me qëndrime që e konsiderojnë bashkimin si rrezik për shtetësinë e Kosovës, duke theksuar se pavarësia e saj, e arritur pas luftës kundër regjimit të Slobodan Milošević, e bën atë subjekt të plotë sovran për të vendosur mbi të ardhmen e vet. Në këtë prizëm, ribashkimi shihet jo si cenim i shtetësisë, por si forcim i saj në një kontekst më të gjerë kombëtar. Kapitulli mbetet një tekst polemik dhe provokues, që sfidon leximet restriktive të së drejtës ndërkombëtare dhe nxit debat mbi kufijtë e sovranitetit dhe vetëvendosjes.
Përfundimi i këtij studimi të Prof. Dr. Mehdi Hyseni sintetizon një vizion të qartë politik dhe filozofik mbi çështjen kombëtare shqiptare, të përmbledhur në formulën unifikuese të Koço Danaj: “Një Komb, Një Territor, Një Gjuhë, Një Shtet”. Kjo maksime paraqitet si një projekt gjithëpërfshirës, që synon jo vetëm realizimin e ribashkimit, por edhe ndërtimin e një rendi të qëndrueshëm politik të bazuar në barazi, paqe dhe integrim evropian. Në këtë kuptim, autori e sheh bashkimin jo si qëllim në vetvete, por si mjet për garantimin e stabilitetit dhe zhvillimit afatgjatë të shqiptarëve në Ballkan.
Në të njëjtën linjë, përfundimi shndërrohet në një deklaratë të qartë angazhimi intelektual dhe moral, ku kërkesa për vetëvendosje dhe ribashkim argumentohet si e drejtë natyrore, historike dhe juridike, në përputhje me parimet e së drejtës ndërkombëtare dhe me standardet e Bashkimi Evropian dhe Organizata e Kombeve të Bashkuara. Autori e vendos këtë kërkesë në një kornizë paqësore dhe demokratike, duke theksuar se realizimi i saj nuk bie ndesh me stabilitetin rajonal, por përkundrazi mund të kontribuojë në një ekuilibër më të drejtë politik në Ballkan.
Së fundi, përmes referencës simbolike ndaj amanetit të Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe figurave të Rilindja Kombëtare Shqiptare, përfundimi merr edhe një dimension etik dhe historik, duke e paraqitur ribashkimin si detyrim brezash. Mesazhi përmbyllës është se pa unitet dhe pa një strategji të përbashkët, çdo përpjekje mbetet e paplotë, ndërsa realizimi i këtij vizioni kërkon një transformim të mendësisë politike drejt bashkëpunimit, dialogut dhe orientimit evropian.
