Analizë e Sak Mujit mbi librin e Gjergj–Bajram Kabashit «Shqiptarët në luftë me Islamin Global»

I dashur vëlla, mik i penës dhe i së vërtetës historike, Gjergj–Bajram Kabashi! E lexova me vëmendje hyrjen e librit tënd dhe e mora atë jo vetëm si një tekst polemik, por si një përpjekje për të hapur një debat të rëndësishëm mbi historinë, identitetin kombëtar, rolin e fesë, ndikimet politike dhe të ardhmen e shqiptarëve. E lexova edhe si shqiptar që e do historinë e kombit të vet, por edhe si ish-i burgosur politik, i cili, sipas dëshmisë sime personale, kaloi vitet 1981–1990 në burgun e Nishit.

Disa nga pyetjet që shtron ti më prekin thellë, sepse lidhen me përvojën time dhe me një pjesë të historisë sonë që nuk duhet të harrohet.

Ne nuk i kaluam vitet e rinisë në burgjet jugosllave për t’u identifikuar sipas fesë, por për të mbrojtur dinjitetin, gjuhën, identitetin shqiptar dhe të drejtën për liri! Pikërisht për këtë arsye, libri yt meriton të trajtohet me seriozitet. Ai nuk duhet të lexohet vetëm si një sulm ndaj një ideologjie ose si një polemikë kundër ndikimeve fetare, por si një tekst që kërkon të vendosë në qendër një pyetje më të gjerë: si mund ta ruajnë shqiptarët identitetin kombëtar, shtetin laik, kujtesën historike dhe lirinë qytetare në një kohë kur feja, politika dhe ndikimet ndërkombëtare shpesh ndërthuren?

Kjo pyetje kërkon analizë të thellë, dokumente të verifikueshme dhe dallim të qartë ndërmjet fesë si bindje personale dhe fesë si instrument politik.

Paradoksi fillon atëherë kur dikush kërkon ta përdorë fenë si zëvendësim të kombësisë ose si mjet për nënshtrimin e shtetit. Nuk është feja personale e qytetarit ajo që më shqetëson. Është instrumentalizimi i saj për qëllime politike, ideologjike ose gjeostrategjike!

Për këtë arsye, analiza e librit tënd duhet të bëjë dallim të prerë ndërmjet:

• besimit fetar të individit;

• institucioneve fetare;

• islamizmit politik;

• rrjeteve transnacionale;

• financimeve të huaja;

• ndikimit kulturor;

• ndërhyrjes politike;

• përdorimit të fesë për mobilizim ose kontroll shoqëror.

Libri «SHQIPTARËT NË LUFTË ME ISLAMIN GLOBAL» ka një titull të fortë dhe provokues. Ai e vendos lexuesin përballë një teze të madhe: se shqiptarët, si komb, janë përballur dhe vazhdojnë të përballen me forma të caktuara të instrumentalizimit politik të Islamit global. Kjo tezë mund të jetë e rëndësishme për historinë e kombit shqiptar, por vetëm nëse përkufizohet qartë. “Islami global” nuk mund të përdoret si term i përgjithshëm për çdo mysliman, për çdo institucion fetar ose për fenë islame në tërësi. Ai duhet të shpjegohet si një kategori analitike që mund të përfshijë islamizmin politik, rrjetet ideologjike transnacionale, organizatat e caktuara, financimet e huaja dhe projektet që synojnë të ndikojnë në identitetin, politikën ose institucionet shqiptare.

Një libër historik nuk mund të mbështetet vetëm në shqetësime të arsyeshme. Ai duhet të mbështetet në dokumente, emra, data, dëshmi, arkiva dhe krahasime kritike. Pretendimet për bashkëpunimin e individëve të caktuar me UDB-në, për interesa të huaja pas financimeve fetare ose për programe të organizuara asimilimi duhet të shoqërohen me dokumente arkivore, numra dosjesh, datat e dokumenteve, autorët, kontekstin dhe vlerësimin kritik të autenticitetit. Një dokument i vetëm nuk mjafton gjithmonë për të provuar një përfundim të gjerë. Duhet të shqyrtohet nëse dokumenti është origjinal, nëse është i plotë, kush e ka hartuar, për çfarë qëllimi është hartuar dhe nëse përputhet me burime të tjera. [Burime: Arkivi i Kosovës; Arkivi i Jugosllavisë në Beograd; arkivat e shërbimeve të sigurisë, kur dokumentet janë të qasshme ligjërisht; studime akademike mbi UDB-në, islamizmin politik dhe financimet fetare në Ballkan.]

Kjo do ta bënte veprën më bindëse, më të qëndrueshme dhe më të dobishme për historinë e kombit shqiptar. Një nëntitull sqarues do ta ndihmonte lexuesin: «Historia e instrumentalizimit politik të fesë, mbrojtja e identitetit kombëtar shqiptar dhe ndërtimi i shtetit laik» Ky formulim do ta vendoste librin në një kornizë më të gjerë historike dhe do të tregonte se qëllimi nuk është lufta kundër besimtarëve, por analiza e ndikimeve politike që mund të cenojnë lirinë, identitetin dhe sovranitetin qytetar.

Për një shoqëri që ka kaluar diktaturë, represion, luftë dhe administrim të huaj, nuk mjafton vetëm kujtesa. Nevojiten drejtësi, transparencë dhe institucione që funksionojnë. Lustracioni duhet të kuptohet si një proces ligjor, institucional dhe i kontrollueshëm publikisht, që synon të zbardhë përgjegjësitë e personave të përfshirë në aparatet represive, në shërbimet e sigurimit, në persekutimin politik dhe në shkeljet e rënda të të drejtave të njeriut.

Ai nuk duhet të shndërrohet në hakmarrje politike, ndëshkim kolektiv ose përndjekje mbi bazë feje, prejardhjeje apo bindjeje. Lustracioni duhet të mbështetet në prova, vendime gjyqësore, të drejtën e mbrojtjes, verifikim të pavarur dhe respektim të standardeve evropiane të të drejtave të njeriut. Duhet të hapen arkivat, të mbrohen dëshmitarët, të dokumentohen krimet dhe të bëhet dallimi ndërmjet përgjegjësisë individuale dhe fajësimit të një komuniteti të tërë. Drejtësia nuk mund të jetë selektive. Ajo duhet të hetojë krimet e regjimeve të kaluara, dhunën politike, bashkëpunimin me strukturat represive, korrupsionin, keqpërdorimin e pushtetit dhe çdo shkelje të rëndë të të drejtave të njeriut, pavarësisht nga përkatësia e autorit.

Shteti funksionon vetëm kur ligji është mbi individin, partinë, grupin fetar, interesin ekonomik dhe ndikimin e huaj. Kjo kërkon gjykata të pavarura, prokurori profesionale, administratë të depolitizuar, media të lira, zgjedhje të ndershme dhe kontroll demokratik mbi institucionet e sigurisë.

Në këtë kuptim, lustracioni nuk është vetëm çështje e së kaluarës. Ai lidhet edhe me të tashmen, sepse një shoqëri që nuk e njeh të kaluarën e saj mbetet e pambrojtur ndaj manipulimit politik, propagandës dhe rikthimit të strukturave të vjetra në forma të reja.

Shqiptarët kanë të drejtë të synojnë forcimin e shteteve të tyre, bashkëpunimin kombëtar dhe përfaqësimin e përbashkët në Evropë. Nëse në të ardhmen krijohet një shtet i dytë shqiptar në Gadishullin Ilir-Shqiptar, ai duhet të ndërtohet mbi vullnetin demokratik të qytetarëve, respektimin e kufijve dhe marrëveshjeve ndërkombëtare, të drejtën e popujve për vetëvendosje dhe standardet evropiane. Ky projekt nuk duhet të jetë kundër askujt. Ai duhet të jetë në favor të lirisë, zhvillimit, sigurisë dhe bashkëpunimit rajonal.

Një shtet shqiptar i së ardhmes duhet të jetë:

• shtet i së drejtës;

• shtet laik dhe neutral ndaj feve;

• shtet i barazisë qytetare;

• shtet i mbrojtjes së gjuhës dhe kulturës shqiptare;

• shtet i drejtësisë tranzicionale dhe lustracionit ligjor;

• shtet i integrimit evropian;

• shtet që respekton pakicat dhe të drejtat e njeriut.

Bashkimi kombëtar nuk mund të ndërtohet mbi urrejtje, përjashtim ose diskriminim. Ai duhet të ndërtohet mbi institucione të forta, ekonomi të zhvilluar, arsim cilësor, drejtësi të pavarur dhe kulturë demokratike. Historia e kombit shqiptar tregon se ndarja fetare nuk ka qenë pengesë e pakapërcyeshme për bashkimin kombëtar. Përkundrazi, Rilindja Kombëtare u përpoq të krijonte një identitet politik dhe kulturor që i tejkalonte dallimet fetare.

Kjo trashëgimi duhet të ruhet, por edhe të analizohet me kujdes, pa romantizim dhe pa mohuar kompleksitetin e historisë.

Synimi ynë duhet të jetë që shqiptarët, kudo që jetojnë, të kenë një zë të bashkërenduar në Evropë. Kjo mund të arrihet përmes një unioni politik, kulturor dhe qytetar të shqiptarëve, i cili do të bashkëpunonte me institucionet e Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë së Veriut, Malit të Zi, Luginës së Preshevës dhe diasporës.

Ky union nuk duhet të zëvendësojë shtetet ekzistuese dhe as të cenojë të drejtat e qytetarëve të tjerë. Ai duhet të shërbejë për:

Ai nuk duhet të ndërtohet mbi përjashtimin e komuniteteve të tjera, por mbi forcimin e shqiptarëve si faktor kulturor, politik dhe evropian.

Republika e Kosovës është shtet laik dhe neutral në çështjet e besimeve fetare. Kushtetuta garanton lirinë e besimit, ndërgjegjes dhe fesë, si dhe barazinë e të gjithë qytetarëve. [Burim: Kushtetuta e Republikës së Kosovës, veçanërisht nenet 8 dhe 38.] Ky parim duhet të zbatohet në praktikë, jo vetëm të mbetet në tekst.

Shteti laik nuk është shtet kundër fesë. Është shteti që nuk i nënshtrohet asnjë feje dhe nuk e diskriminon asnjë besimtar!

Në një shtet laik:

Shteti laik nuk kërkon zhdukjen e fesë nga shoqëria. Ai kërkon që feja të mbetet çështje e ndërgjegjes së lirë dhe që institucionet publike të mos shndërrohen në mjete të ndonjë doktrine fetare. Ky parim është veçanërisht i rëndësishëm për shqiptarët, sepse bashkëjetesa e traditave fetare ka qenë pjesë e historisë sonë. Neutraliteti i shtetit është garancia që asnjë komunitet nuk do të sundojë mbi tjetrin dhe që qytetari do të vlerësohet përpara ligjit si qytetar, jo si pjesëtar i një grupi fetar.

Shqiptarët jetuan për disa shekuj nën sundimin e Perandorisë Osmane, nga përfshirja graduale e trojeve shqiptare në strukturat osmane gjatë shekujve XIV–XV deri te fundi i sundimit osman në pjesën më të madhe të trojeve shqiptare në vitin 1912.

Përvoja nuk ishte e njëjtë në të gjitha krahinat dhe periudhat. Pati institucione fetare e arsimore në gjuhë të ndryshme, si edhe përpjekje të shqiptarëve për arsimim në gjuhën amtare. Formulimi se mësimi në gjuhën shqipe u “kufizua rëndë” duhet të shoqërohet me dallimin ndërmjet politikave osmane, rolit të institucioneve fetare, mungesës së një sistemi të unifikuar shkollor në shqip dhe kufizimeve administrative ndaj botimeve e shkollave shqipe, sidomos në fundin e shekullit XIX.

Nuk ishte një ndalim i pandryshueshëm dhe i njëjtë në çdo kohë e krahinë. Për këtë arsye, historia duhet të shmangë si idealizimin e Perandorisë Osmane, ashtu edhe përgjithësimet e pasakta mbi çdo periudhë dhe çdo krahinë. [Burime: Nathalie Clayer, Aux origines du nationalisme albanais; Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania; Stavro Skendi, The Albanian National Awakening; studime arkivore mbi arsimin dhe botimet shqipe në Perandorinë Osmane.]

Kjo pyetje qëndron në zemër të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Përgjigjja historike duhet të mbështetet në dokumente dhe të dallojë ndërmjet politikave shtetërore, rolit të institucioneve fetare, interesave lokale dhe përpjekjeve të vetë shqiptarëve.

2. Vitet 1877–1878 dhe dëbimi i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit Nishi, Prokupla, Leskovci, Vranja dhe trevat përreth lidhen me dëbimin dhe shpërnguljen e një numri të madh shqiptarësh myslimanë gjatë luftës serbo-osmane të viteve 1877–1878 dhe pas vendosjes së kontrollit serb në këto zona.

Në historiografi përdoren terma të ndryshëm, si dëbim, shpërngulje e detyruar dhe deportim. Termi duhet zgjedhur në përputhje me burimet dhe me kuptimin juridik që synohet. Shifra “mijëra familje” është e besueshme si formulim i përgjithshëm, por për një tekst historik duhet të jepet një interval ose një vlerësim i dokumentuar. Shifrat për të dëbuarit ndryshojnë ndjeshëm sipas burimeve dhe metodologjive. Disa studime flasin për dhjetëra mijëra, ndërsa autorë të tjerë japin vlerësime më të larta.

Nuk duhet paraqitur një shifër e vetme si konsensus pa cituar burimin. [Burime: Justin McCarthy, Death and Exile; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History; dokumente diplomatike britanike, austro-hungareze dhe osmane për luftën e viteve 1877–1878; studime bashkëkohore mbi muhaxhirët e Sanxhakut të Nishit.]

Kjo tragjedi nuk duhet të trajtohet vetëm si një episod demografik.

Ajo lidhet me ndryshimin e strukturës etnike të territoreve, me krijimin e komuniteteve muhaxhire, me kujtesën familjare dhe me marrëdhëniet e mëvonshme shqiptaro-serbe. Pasojat e saj u përcollën ndër breza dhe ndikuan në kujtesën kolektive të shqiptarëve të Kosovës dhe të viseve të tjera.

3. Viti 1887 – Mësonjëtorja e Korçës Më 7 mars 1887 u hap në Korçë shkolla e njohur si Mësonjëtorja Shqipe, e drejtuar nga Pandeli Sotiri. Ajo ishte një shkollë në gjuhën shqipe dhe u bë simbol i rëndësishëm i Rilindjes Kombëtare. Përshkrimi i saj si “laike” duhet të përdoret me kujdes dhe të shpjegohet në kontekstin e kohës.

Rëndësia e saj qëndron në faktin se arsimi në gjuhën shqipe u vendos në qendër të projektit kombëtar dhe nuk u la vetëm në varësi të strukturave fetare ose administrative.

Shkolla u mbyll nga autoritetet osmane në vitin 1902, pas një periudhe funksionimi të ndërprerë dhe nën presione administrative. [Burime: dokumente të kohës për shkollën e Korçës; studime mbi arsimin shqiptar të shekullit XIX; Muzeu Kombëtar i Arsimit në Korçë.] Hapja e saj ishte një fitore e madhe e vetëdijes kombëtare. Shqiptarët kërkonin të mësonin gjuhën e tyre, të shkruanin historinë e tyre dhe të ndërtonin institucione arsimore që u shërbenin të gjithë shqiptarëve, pavarësisht nga përkatësia fetare. 4. Viti 1908 – Kongresi i Manastirit Kongresi i Manastirit u mbajt nga 14 deri më 22 nëntor 1908.

Ai nuk “shpiku” gjuhën shqipe dhe as nuk e zgjidhi menjëherë çdo çështje alfabetike, por miratoi një zgjidhje të përbashkët praktike, të mbështetur kryesisht në alfabetin latin, duke ndihmuar standardizimin dhe përhapjen e shkrimit shqip.

Alfabeti shqip u bë simbol i fuqishëm i bashkimit përtej dallimeve fetare. Kongresi ishte një ngjarje kulturore e kombëtare, jo një akt që mund të përshkruhet thjesht si refuzim i çdo ndikimi të huaj. [Burime: procesverbalet dhe dokumentet e Kongresit të Manastirit; Eqrem Çabej dhe studime të historisë së alfabetit shqip; Kristo Frashëri, studime mbi Rilindjen Kombëtare.]

Rëndësia e Kongresit qëndron në faktin se gjuha u bë mjet i bashkimit politik dhe kulturor. Shqiptarët e kuptuan se pa një alfabet të përbashkët, pa shkolla dhe pa botime, projekti kombëtar do të mbetej i dobët. Asnjë alfabet i huaj nuk mund të ishte më i rëndësishëm se e drejta jonë për të shkruar shqip! 5. Viti 1912 – Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë Më 28 nëntor 1912, në Vlorë, Ismail Qemali dhe delegatët e Kuvendit Kombëtar shpallën pavarësinë e Shqipërisë.

Pavarësia u shpall në rrethanat e Luftës së Parë Ballkanike dhe u njoh ndërkombëtarisht në mënyrë të pjesshme e graduale. Konferenca e Ambasadorëve në Londër më 1913 përcaktoi kufijtë e shtetit shqiptar, duke lënë jashtë tij shumë treva me shumicë shqiptare, përfshirë Kosovën. Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi dhe shumë atdhetarë të tjerë dëshmuan se projekti kombëtar shqiptar synonte bashkimin politik e kulturor të shqiptarëve përtej dallimeve fetare, megjithëse rrethanat ndërkombëtare dhe vendimet e Fuqive të Mëdha e kufizuan rëndë këtë projekt. Këtu qëndron një nga madhështitë e Rilindjes Kombëtare: ajo u përpoq të krijonte një komb politik shqiptar në një hapësirë ku shqiptarët i përkisnin traditave të ndryshme fetare. Gjergj Kastrioti–Skënderbeu, Pjetër Bogdani, Pashko Vasa, Sami Frashëri, Naim Frashëri, Hasan Prishtina, Isa Boletini, At Gjergj Fishta, Fan Noli dhe shumë figura të tjera nuk mund të reduktohen në një përkatësi të vetme fetare.

Megjithatë, për saktësi historike, duhet pranuar se ata i përkisnin traditave të ndryshme fetare dhe se roli i fesë në jetën e tyre nuk ishte i njëjtë.

Ata janë pjesë e historisë së përbashkët shqiptare.

6. Vitet 1981–1990 – Burgosja politike në Jugosllavi

Lufta e Kosovës e viteve 1998–1999 u shoqërua me krime të rënda, dëbime masive dhe shkelje të të drejtave të njeriut. Ushtria Çlirimtare e Kosovës luajti rol në rezistencën e armatosur shqiptare, ndërsa NATO ndërmori fushatën ajrore kundër Republikës Federale të Jugosllavisë nga 24 marsi deri më 10 qershor 1999.

Pas Marrëveshjes Teknike Ushtarake të Kumanovës dhe miratimit të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së më 10 qershor 1999, forcat jugosllave dhe serbe u tërhoqën dhe në Kosovë u vendos administrata ndërkombëtare e UNMIK-ut, së bashku me praninë e sigurisë të KFOR-it. Prandaj, formulimi “Kosova u çlirua” shpreh një qëndrim politik dhe një përjetim kolektiv, ndërsa në një tekst historik është më i saktë formulimi: “lufta përfundoi me tërheqjen e forcave jugosllave e serbe dhe vendosjen e administratës ndërkombëtare”. [Burime: Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së; Marrëveshja Teknike Ushtarake e Kumanovës; raportet e OSBE-së, UNHCR-së dhe organizatave të të drejtave të njeriut për luftën e viteve 1998–1999.]

Në këtë pikë dua ta theksoj edhe rolin tim personal në përpjekjen kombëtare dhe çlirimtare. Përveçse isha i burgosur politik dhe e përjetova drejtpërdrejt represionin jugosllav, kam shërbyer edhe si Koordinator i LKÇK-së për Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës.

Në këtë detyrë kam dhënë kontributin tim në organizimin, koordinimin dhe mbështetjen e përpjekjes së armatosur që çoi në lirinë dhe çlirimin e Kosovës. Ky rol është pjesë e dëshmisë sime personale dhe e përgjegjësisë sime historike ndaj brezave që do të vijnë. Liria e Kosovës nuk erdhi vetvetiu. Ajo u fitua me sakrificën e popullit, me qëndresën e të burgosurve politikë, me veprimtarinë e organizatorëve dhe të luftëtarëve të UÇK-së, me gjakun e dëshmorëve dhe me mbështetjen ndërkombëtare.

Prandaj, kontributi i secilit që punoi për çlirimin duhet të ruhet me emër, me dëshmi dhe me përgjegjësi historike. Kosova u ndërtua si republikë për të gjithë qytetarët e saj, pa dallim feje, etnie ose bindjeje. Republika e Kosovës u shpall më 17 shkurt 2008 dhe Kushtetuta e saj hyri në fuqi më 15 qershor 2008. Kushtetuta përcakton se Kosova është shtet laik dhe neutral në çështjet e besimeve fetare, si dhe garanton lirinë e besimit, ndërgjegjes dhe fesë. [Burim: Kushtetuta e Republikës së Kosovës, veçanërisht nenet 8 dhe 38.] Ky është një parim që duhet mbrojtur.

Ky është një titull i fortë, sfidues dhe që nuk të lë indiferent. Nga hyrja që ke paraqitur, unë kuptoj se ti nuk synon luftë kundër myslimanit si individ, por ballafaqim me instrumentalizimin politik të fesë dhe me ndikime që, sipas analizës sate, kanë cenuar vetëdijen kombëtare shqiptare. Ky dallim është vendimtar! Megjithatë, titulli mund të krijojë përshtypjen se shqiptarët, si bashkësi, janë në luftë me Islamin ose me myslimanët. Për të shmangur një përgjithësim të tillë, libri duhet të shpjegojë qartë se çfarë nënkupton “Islami global”: islamizëm politik, rrjete transnacionale, organizata të caktuara, ideologji të caktuara apo fenë islame në përgjithësi. Këto kategori nuk janë të njëjta dhe nuk duhen përdorur si sinonime. Një libër historik fiton fuqi jo vetëm nga guximi i titullit, por edhe nga dokumentet, emrat, datat, përkufizimet dhe provat e verifikueshme.

Nëse libri synon të jetë një analizë në interes të historisë së kombit shqiptar, ai duhet të trajtojë edhe pyetjet e mëposhtme:

• Si është përdorur feja nga pushtete të ndryshme gjatë historisë shqiptare?

• Si kanë ndikuar institucionet fetare në arsim, kulturë dhe identitet?

• Cilat kanë qenë dallimet ndërmjet besimit tradicional shqiptar dhe ideologjive të importuara?

• Si janë përdorur financimet e huaja për të ndikuar në jetën publike?

• Cilat janë provat për ndërhyrje politike ose shërbime të huaja?

• Si mund të mbrohet shteti laik pa cenuar lirinë fetare?

• Si mund të ruhet identiteti kombëtar pa diskriminuar qytetarët për shkak të besimit?

Këto pyetje do ta shndërronin librin nga një polemikë e fortë në një analizë të rëndësishme historike dhe politike.

I dashur Gjergj–Bajram Kabashi!

Ta përgëzoj guximin për të hapur këtë diskutim të vështirë historik. Uroj që libri yt të sjellë sa më shumë dokumente, fakte, dëshmi dhe mendim kritik, që lexuesi të mund të gjykojë vetë mbi historinë dhe përfundimet e tua. Nëse libri arrin të dëshmojë me burime se si janë përdorur ideologjitë, financimet, rrjetet politike dhe ndikimet e huaja për të dobësuar identitetin kombëtar shqiptar ose për të cenuar shtetin laik, atëherë ai do të ketë vlerë të veçantë për historinë e kombit shqiptar.

Por kjo vlerë do të jetë edhe më e madhe nëse libri ruan dallimin ndërmjet kritikës ndaj ideologjive dhe respektit ndaj qytetarëve.

Historia shqiptare nuk ka nevojë për urrejtje të reja.

Ky shkrim nuk duhet të mbetet vetëm një letër vëllazërore, një reagim politik ose një deklaratë atdhetare. Nëse synon të shërbejë si mbështetje e analizës konkrete të librit dhe, më gjerë, si kontribut për kombin shqiptar, ai duhet të mbështetet në një metodë të qartë: çdo pohim duhet të ndahet nga interpretimi, çdo interpretim duhet të lidhet me burimin dhe çdo përfundim duhet të jetë proporcional me provat.

Dëshmia ime si ish-i burgosur politik në Nish gjatë viteve 1981–1990 dhe si ish-Koordinator i LKÇK-së për UÇK-në ka vlerë të veçantë njerëzore dhe historike. Ajo dëshmon për përvojën e një individi, për klimën politike të kohës dhe për mënyrën se si represioni u përjetua nga shqiptarët. Megjithatë, dëshmia personale nuk duhet të paraqitet si zëvendësim i dokumentit arkivor. Ajo duhet të plotësohet me vendime gjyqësore, dokumente administrative, dëshmi të tjera, materiale të organizatave të ish-të burgosurve politikë dhe studime të pavarura. Kjo nuk e zvogëlon dëshminë; përkundrazi, e forcon dhe e vendos në një kornizë të verifikueshme. Dëshmia është kujtesë. Dokumenti është provë. Analiza shkencore duhet t’i bashkojë të dyja.

Të dhënat për përbërjen kombëtare dhe fetare të Kosovës duhet të citohen nga regjistrimet zyrtare dhe të shoqërohen me shpjegim metodologjik. Shifrat e vitit 1981, bojkotimi i regjistrimit të vitit 1991 dhe rezultatet e regjistrimit të vitit 2024 nuk mund të vendosen në të njëjtin plan pa sqaruar dallimet në metodë, mbulim territorial, kategori dhe mënyrën e deklarimit.

Po kështu, përkatësia fetare e deklaruar nuk është e njëjtë me praktikimin fetar, bindjen personale ose orientimin politik. Një analizë e përgjegjshme nuk duhet të nxjerrë përfundime politike vetëm nga një përqindje statistikore.

Për periudhën osmane, Rilindjen Kombëtare, dëbimet e viteve 1877–1878, Kongresin e Manastirit, Pavarësinë e Shqipërisë, represionin jugosllav dhe luftën e Kosovës, duhet të përdoren burime parësore dhe dytësore të kontrolluara. Burime parësore janë dokumentet e kohës: vendime administrative, korrespondenca diplomatike, raporte konsullore, regjistra shkollorë, gazeta, procesverbale, dokumente gjyqësore, arkiva ushtarake dhe dëshmi të datuara. Burime dytësore janë monografitë, artikujt akademikë dhe studimet kritike të historianëve.

Ato duhet të krahasohen, sepse asnjë autor nuk është i pagabueshëm dhe asnjë historiografi nuk është plotësisht e lirë nga këndvështrimi i vet.

Autori ka përgjegjësi të dallojë faktin nga opinioni, dokumentin nga thashethemi dhe përgjegjësinë individuale nga fajësimi kolektiv. Lexuesi, nga ana tjetër, duhet të ketë mundësi të kontrollojë burimet, të shohë dokumentet dhe të kuptojë se cilat përfundime janë të drejtpërdrejta dhe cilat janë interpretime të autorit.

Një libër që kërkon të ndikojë në vetëdijen kombëtare duhet të jetë veçanërisht i kujdesshëm. Sa më e madhe të jetë pesha e një teze, aq më e fortë duhet të jetë prova.

Nga analiza e mësipërme del se çështja kryesore nuk është lufta kundër një feje ose kundër një komuniteti fetar. Çështja kryesore është mbrojtja e lirisë së ndërgjegjes, e identitetit kombëtar, e shtetit laik dhe e institucioneve demokratike nga çdo ideologji që kërkon t’i nënshtrojë ato. Kjo vlen për islamizmin politik, por vlen edhe për çdo nacionalizëm ekstrem, autoritarizëm, klerikalizëm, shovinizëm ose projekt të huaj që kërkon të sundojë mbi qytetarin dhe shtetin.

Prandaj, një analizë e drejtë duhet të jetë njëkohësisht kombëtare dhe qytetare, kritike dhe e matur, e vendosur dhe e bazuar në prova.

Historia e shqiptarëve nuk është histori e një ngjyre të vetme. Ajo është histori e gjuhës së ruajtur, e shkollës së kërkuar, e burgut të përjetuar, e dëbimit të mbajtur mend, e luftës së bërë dhe e shtetit të ndërtuar me vështirësi. Ajo është edhe histori e bashkëjetesës së shqiptarëve me tradita të ndryshme fetare.

Prandaj, shqiptaria nuk mund të mbrohet duke e përjashtuar shqiptarin tjetër. Ajo mbrohet duke mbrojtur gjuhën, arsimin, kujtesën, drejtësinë, lirinë dhe barazinë para ligjit.

Nëse libri i Gjergj–Bajram Kabashit arrin të dokumentojë me saktësi ndikimet politike, rrjetet ideologjike, financimet e huaja dhe përpjekjet për dobësimin e identitetit kombëtar ose të shtetit laik, ai mund të bëhet një kontribut i rëndësishëm në debatin shqiptar. Por vlera e tij më e madhe do të qëndrojë nëse ai nuk e ngatërron fenë me ideologjinë, besimtarin me militantin, institucionin fetar me rrjetin politik dhe kritikën historike me përjashtimin shoqëror.

Kombi shqiptar nuk ka nevojë për një armiqësi të re të brendshme.

Ka nevojë për një të vërtetë të dokumentuar, për drejtësi të barabartë, për shtet laik, për arsim cilësor, për kujtesë të ndershme dhe për një vizion evropian.

Ky është edhe vizioni që duhet t’ua lëmë brezave: një Shqipëri dhe një Kosovë ku shqiptari është i lirë të besojë ose të mos besojë; ku askush nuk përndiqet për fenë e tij; ku askush nuk e përdor fenë për të sunduar mbi shtetin; ku historia shkruhet me dokumente; ku dëshmitari dëgjohet; ku krimi hetohet; ku ligji zbatohet; ku identiteti kombëtar nuk përjashton, por bashkon.

Bashkimi i shqiptarëve nuk do të matet vetëm me kufij, flamuj ose deklarata. Ai do të matet me cilësinë e institucioneve, me drejtësinë që u jepet viktimave, me arsimin që u jepet fëmijëve, me dinjitetin e qytetarit dhe me aftësinë për të qëndruar së bashku pa e mohuar lirinë e njëri-tjetrit. Kjo është dëshmia ime. Ky është përfundimi im.

Dhe ky është vizioni im për kombin shqiptar: të bashkuar në gjuhë, në kujtesë, në drejtësi dhe në Evropë; të lirë në ndërgjegje; të barabartë para ligjit; të mbrojtur nga çdo ideologji që kërkon ta zëvendësojë shqiptarinë me nënshtrimin.