Dr. Sadri Ramabaja, Prishtinë
Në vend të parathënies
Pse e shkrova librin “Shqiptarët në luftë me Islamin Global”?, përgjitgjet në pyetjen time analisti Ramabaja
Mbi instrumentalizimin gjeopolitik të fesë, ndërprerjen e kujtesës historike dhe mbrojtjen e identitetit shqiptar
Që në fillim do të bëjë përpjekje të shpjegojë arsyet reale pse autri i librit “Shqiptarët në luftë me Islamin Global” ju përvesh një pune kaq ambicioze dhe pse kjo pyetje nuk mund të marrë përgjigje bazuar vetëm në rrafshin fetar. Përgjegjia objektive kërkon që çështja të shtrohet në një plan më të gjerë: në atë të historisë politike, të gjeopolitikës, të formimit të identiteteve kolektive dhe të marrëdhënies ndërmjet fesë dhe pushtetit.
Qëllimi i këtij libri nuk është të vërë në gjykim besimin islam dhe as të polemizojë me besimtarët myslimanë shqiptarë. Objekti i tij është instrumentalizimi politik dhe gjeostrategjik i fesë, veçanërisht atëherë kur religjioni shndërrohet në mjet të projekteve perandorake, shtetërore apo identitare që bien ndesh me emancipimin politik dhe kulturor të shqiptarëve.
Kjo është premisa nga e cila duhet lexuar libri.
1. Nga feja te instrumenti i pushtetit
Historia europiane na mëson se religjioni nuk ka qenë vetëm çështje e besimit individual. Në periudha të caktuara, ai është përdorur edhe si instrument i legjitimimit të pushtetit, i organizimit shoqëror dhe i ekspansionit politik.
Në rastin e Perandorisë Osmane, Islami ishte pjesë e rendit politik dhe juridik të perandorisë. Për këtë arsye, raporti ndërmjet pushtimit osman dhe përhapjes së Islamit në trojet shqiptare duhet studiuar jo vetëm si proces fetar, por edhe si proces historik i transformimit të strukturave politike, shoqërore dhe kulturore.
Kjo nuk do të thotë se çdo shqiptar që u konvertua në Islam u bë pjesë e ndonjë projekti antishqiptar. Përkundrazi, historia shqiptare është shumë më komplekse. Shqiptarët myslimanë, katolikë dhe ortodoksë janë pjesë e së njëjtës histori kombëtare. Pikërisht kjo përbën një prej veçorive më të rëndësishme të formimit të identitetit modern shqiptar.
Prandaj, objekt i kritikës sime nuk është myslimani shqiptar, por politizimi i fesë dhe përdorimi i saj si instrument i projekteve që synojnë ta zëvendësojnë identitetin kombëtar me një identitet tjetër politik, civilizues apo gjeopolitik.
2. Pushtimi dhe ndërprerja e kujtesës historike
Një prej pasojave më të rëndësishme të pushtimit osman ishte ndryshimi gradual i strukturave shoqërore dhe kulturore të shoqërisë shqiptare.
Çështja nuk është vetëm se cilat qytete u pushtuan dhe cilat institucione u shkatërruan. Çështja më e thellë është: çfarë ndodh me një popull kur ndërpritet mekanizmi përmes të cilit ai e njeh dhe e transmeton kujtesën e vet historike?
Në këtë pikë duhet kërkuar edhe një prej dramave të historisë shqiptare.
Për shekuj me radhë, shqiptarët u gjendën nën një sistem perandorak që nuk e zhvilloi në mënyrë të barabartë arsimin, kulturën dhe institucionet e tyre kombëtare. Ndërkohë, në pjesë të tjera të Europës po zhvilloheshin proceset që do të çonin drejt nacionalizmit modern, arsimit masiv, shtetit kombëtar dhe institucionalizimit të kujtesës kombëtare.
Kjo mospërputhje historike pati pasoja të mëdha.
Kur shqiptarët hynë në shekullin XIX dhe në fillim të shekullit XX në epokën e nacionalizmit modern, ata u përballën me një paradoks: duhej të ndërtonin një vetëdije kombëtare moderne ndërkohë që trashëgimia institucionale dhe arsimore e nevojshme për këtë proces ishte shumë më e dobët se ajo e popujve fqinj.
Kështu, problemi nuk ishte thjesht fetar. Ishte problem i ndërprerjes së modernizimit politik dhe kulturor.
3. Paradoksi i shqiptarëve në epokën e nacionalizmit
Kjo dramë bëhet edhe më e dukshme kur e vendosim çështjen shqiptare në kontekstin e shekullit XIX.
Ndërsa nacionalizmat ballkanikë po konsolidoheshin dhe shtetet fqinje po ndërtonin narrativat e tyre historike, institucionet arsimore dhe projektet territoriale, shqiptarët përballeshin me një mungesë të theksuar të shtetit dhe të institucioneve të tyre kombëtare.
Në këtë kontekst, përkatësia fetare e shqiptarëve u shndërrua edhe në faktor të konkurrencës gjeopolitike.
Shqiptarët ortodoksë u përballën me presione të fuqishme asimiluese nga strukturat kishtare dhe kombëtare greke e serbe, ndërsa shqiptarët myslimanë shpesh kategorizoheshin nga jashtë përmes përkatësisë së tyre fetare dhe administrative osmane.
Kështu, paradoksi shqiptar ishte i dyfishtë: një popull me një gjuhë dhe prejardhje të përbashkët, por i ndarë nga perandoritë dhe projektet nacionaliste fqinje përmes kategorive fetare.
Në rrethana të tilla, rilindësit shqiptarë e vendosën gjuhën, arsimin dhe identitetin kombëtar mbi ndarjet fetare. Formula e tyre e njohur nuk ishte një mohim i fesë, por një përpjekje për ta vendosur kombin mbi përçarjet konfesionale.
Ky është një prej çelësave për ta kuptuar edhe sot çështjen shqiptare.
4. “Faji turk” dhe tragjedia e një populli
Pas shpërbërjes së Perandorisë Osmane, shqiptarët u përballën me një tjetër paradoks tragjik.
Përkatësia e një pjese të madhe të tyre në fenë islame u përdor shpesh nga nacionalizmat fqinjë si argument për t’i paraqitur shqiptarët si element “turk” ose “osman”.
Kështu, një kategori fetare u shndërrua në kategori politike dhe etnike.
Në këtë mënyrë u krijua ajo që mund ta quajmë “paradoksi i fajit osman”: shqiptarët, një popull i pushtuar prej Perandorisë Osmane, në diskursin e nacionalizmave fqinjë shpesh trajtoheshin si trashëgimtarë të pushtuesit vetëm për shkak të përkatësisë fetare.
Pasojat e këtij perceptimi qenë të rënda. Konfliktet, luftërat, dëbimet dhe spastrimi etnik i shqiptarëve nga pjesë të rëndësishme të hapësirës së tyre historike u shoqëruan shpesh me justifikime të ndërtuara mbi kategoritë fetare dhe civilizuese.
Prandaj, historia e shqiptarëve në fundin e Perandorisë Osmane dhe pas saj nuk mund të kuptohet pa analizuar marrëdhënien ndërmjet fesë, nacionalizmit, territorit dhe gjeopolitikës.
5. Arbëreshët si kujtesë e një shpërnguljeje historike
Në këtë kontekst merr kuptim të veçantë edhe ekzistenca e arbëreshëve në Itali.
Prania e tyre përbën një prej dëshmive më të fuqishme të shpërndarjes së shqiptarëve në hapësirën mesdhetare dhe të lëvizjeve të popullsisë të shkaktuara nga tronditjet politike e ushtarake të epokës osmane.
Arbëreshët nuk janë thjesht një diasporë historike. Ata janë edhe një arkiv i gjallë i kujtesës shqiptare.
Gjuha, traditat, emrat, ritualet dhe kujtesa historike arbëreshe dëshmojnë se identiteti shqiptar ka qenë në gjendje të mbijetojë edhe atëherë kur shteti dhe institucionet shqiptare nuk ekzistonin.
Pikërisht për këtë arsye, studimi i historisë së tyre duhet të jetë pjesë e një studimi më të gjerë mbi mbijetesën e identitetit shqiptar.
6. Nga Perandoria Osmane te instrumentalizimi modern
Megjithatë, libri nuk ndalet te Perandoria Osmane.
Pyetja që shtrohet është nëse instrumentalizimi gjeopolitik i fesë përfundoi me rënien e saj.
Historia e shekullit XX tregon se përgjigjja nuk mund të jetë e thjeshtë.
Edhe në periudhën e Mbretërisë së Jugosllavisë dhe më vonë në Jugosllavinë socialiste, çështjet fetare dhe identitare u trajtuan në mënyra që shpesh ndërthureshin me interesat shtetërore, demografike dhe gjeopolitike.
Në rastin e shqiptarëve të Kosovës, kjo duhet studiuar veçanërisht në raport me politikat e shpërnguljes, marrëdhëniet me Turqinë, marrëveshjet jugosllavo-turke dhe përdorimin e kategorive fetare në politikat e identitetit.
Por edhe këtu duhet bërë dallimi metodologjik: nuk mund të barazohet feja me politikën e shtetit që e instrumentalizon atë.
Ky dallim është thelbësor për një analizë serioze.
7. Turqia neo-osmane dhe rikthimi i dimensionit gjeopolitik
Në periudhën bashkëkohore, një problem tjetër kërkon vëmendje: rritja e rolit të Turqisë në Ballkan dhe përdorimi i trashëgimisë osmane si element i politikës së saj të jashtme.
Investimet në restaurimin e monumenteve fetare, ndërtimin e institucioneve fetare, aktivitetet kulturore dhe projektet e bashkëpunimit nuk duhet të interpretohen automatikisht si veprime negative. Por ato meritojnë të studiohen në kontekstin e politikës së jashtme turke dhe të konceptit të soft power-it.
Pyetja qenësore në kët gjendje nuk është nëse një xhami është restauruar apo nëse një institucion fetar është ndërtuar. Por çhtja është se çfarë lloj marrëdhënieje politike, kulturore dhe identitare prodhojnë këto investime në afat të gjatë?
A ndihmojnë ato në ruajtjen e një identiteti shqiptar europian e pluralist, apo krijojnë varësi të reja kulturore dhe politike?
Kjo është qështja që me të drejtë është shtruar në këtë libër.
8. Çfarë nënkupton “Islami Global”?
Pikërisht këtu duhet kuptuar edhe titulli i librit.
Shprehja “Islam Global” nuk duhet lexuar si sinonim i të gjithë myslimanëve, as si një mohim i Islamit si besim fetar.
Ajo përdoret për të shënuar një proces tjetër: kalimin e religjionit nga sfera e besimit dhe komunitetit në sferën e rrjeteve transnacionale, të ideologjisë, të financimit, të politikës së jashtme dhe të konkurrencës gjeopolitike.
Në këtë kuptim, problemi nuk është Islami si fe, por globalizimi dhe politizimi i identitetit fetar.
Një fenomen i tillë mund të shfaqet në forma të ndryshme dhe nuk është ekskluzivisht islam. Historia njeh raste të shumta kur edhe krishterimi, nacionalizmi fetar, ortodoksia apo ideologji të tjera civilizuese janë instrumentalizuar nga shtetet.
Prandaj, kriteri i aplikur nga utori në këtë libër nuk është antireligjioz.
Është antidogmatik dhe antiautoritar.
9. Çështja shqiptare kërkon një identitet politik mbi ndarjet fetare
Shqiptarët kanë një përvojë të veçantë historike pikërisht sepse kanë mbijetuar si komb pavarësisht ndarjeve të tyre fetare.
Kjo trashëgimi nuk duhet parë si dobësi.
Ajo mund të jetë një prej pasurive më të mëdha të identitetit shqiptar.
Katolikët, ortodoksët dhe myslimanët shqiptarë nuk përbëjnë kombe të ndryshme, siç është rasti psh tek serbët, kroatët apo boshnjakët. Shqiptarët e të tri konfesioneve fetare janë pjesë të një historie të përbashkët politike, gjuhësore dhe kulturore.
Prandaj, projekti kombëtar shqiptar nuk mund të ndërtohet mbi luftën kundër një feje.
Ai duhet të ndërtohet mbi shtetin laik, qytetarinë, gjuhën, kujtesën historike, kulturën kombëtare dhe lirinë e besimit.
Kjo është edhe arsyeja, që e shtron autori me të drejtë, pse historia e Gjergj Kastriotit, Pjetër Bogdanit, rilindësve, Lidhjes së Prizrenit dhe luftërave moderne për liri duhet lexuar si pjesë e një vazhdimësie të gjatë të përpjekjes shqiptare për subjektivitet politik.
10. Lufta për kujtesën nuk është luftë kundër fesë
Nëse në kët libër autori përdor fjalën “luftë”, ajo duhet kuptuar në kuptimin intelektual, kulturor dhe historik, jo ushtarak.
Është luftë kundër harresës. Është luftë kundër falsifikimit të historisë. Është luftë kundër instrumentalizimit të fesë për qëllime politike. Është luftë për ta rikthyer në qendër të vëmendjes kujtesën shqiptare.
Dhe mbi të gjitha, është përpjekje për të mbrojtur të drejtën e shqiptarëve për ta interpretuar historinë e tyre nga perspektiva e interesit të tyre kombëtar, pa e mohuar historinë e popujve të tjerë.
Kjo nuk kërkon urrejtje ndaj askujt. Përkundrazi, kërkon një shkallë më të lartë të vetëdijes historike.
11. Përtej kundërvënies fetare
Prandaj, libri Shqiptarët në luftë me Islamin Global nuk duhet lexuar si një libër kundër myslimanëve dhe as si një apologji e një feje tjetër.
Ai është një përpjekje për të hapur një debat mbi raportin ndërmjet fesë, identitetit kombëtar dhe gjeopolitikës.
Në këtë kuptim, shqetësimi themelor I autorit rezulton të jetë shumë më i gjerë se një debat mbi Islamin.
Ai lidhet me pyetjen se: Çfarë ndodh me një komb kur një identitet fetar, politik apo civilizues i importuar fillon të vendoset mbi identitetin e tij kombëtar dhe mbi kujtesën e tij historike?
Kjo pyetje nuk i drejtohet vetëm shqiptarëve.
Ajo është pjesë e një debati europian dhe global mbi identitetin, sovranitetin kulturor, pluralizmin dhe përdorimin politik të religjionit.
Në fund të fundit, shqiptarët nuk kanë nevojë të zgjedhin ndërmjet shqiptarisë dhe fesë.
Ajo që u nevojitet është një rend politik e kulturor në të cilin feja të jetë e lirë, ndërsa kombi të jetë i përbashkët; besimi të jetë çështje e ndërgjegjes individuale, ndërsa shteti të jetë garant i barazisë së të gjithëve.
Kjo është edhe arsyeja e thellë me sa duket pse autori iu përvesh punës prë këtë libër voluminoz e shumëdimensional.
Jo për të luftuar besimin. Por për të kundërshtuar përdorimin e besimit si instrument pushteti.
Jo për të mohuar historinë, respektivisht për ta rikthyer historinë në fushën e debatit kritik.
Jo për të ndarë shqiptarët, por për të kuptuar se si, pavarësisht ndarjeve fetare, ata kanë arritur të mbijetojnë si një bashkësi historike.
Dhe mbi të gjitha, jo për të ndërtuar një identitet shqiptar kundër dikujt tjetër, por për të mbrojtur të drejtën themelore të shqiptarëve për ta njohur veten, historinë dhe vendin e tyre në Europë.
