(Ish Sylë Mujaj, i burgosur politik 1981–1990)
BEJTUSH PECI–ZHAZHA, BARRIKADAT DHE “SHTËPIA E BARDHË”
Nga revolta e vitit 1974 deri te barrikada e 15 janarit 1990 në Burgun e Nishit
Ka ngjarje që burgu përpiqet t’i mbulojë me mure.
Por kujtesa e të burgosurit është më e fortë se muri.
Në Burgun e Nishit kam kaluar një pjesë të rëndë të jetës sime, nga 9 nëntori 1981 deri më 15 prill 1990. Aty kam njohur qindra shqiptarë, por edhe serbë, boshnjakë, romë, kroatë dhe të burgosur të kombësive të tjera.
Aty pashë frikë.
Pashë torturë.
Pashë qëndresë.
Pashë edhe barrikada.
Dhe pikërisht për këtë, historia e Burgut të Nishit nuk fillon me gjeneratën tonë të vitit 1981.
Ajo kishte gjak shumë më herët.
14 JANAR 1974 – REVOLTA E BEJTUSH PECI–ZHAZHËS
Një nga ngjarjet më të rënda të dokumentuara në Burgun e Nishit ndodhi më 14 janar 1974.
Sipas dëshmisë së ish-të burgosurit Shefqet Ali Dibrani, një grup i madh të burgosurish shqiptarë u organizuan kundër dhunës dhe keqtrajtimit në burg.
Policia ndërhyri me cisterna uji, gaz lotsjellës, plumba gome dhe armë zjarri.
Në atë revoltë u plagos rëndë Bejtush Peci–Zhazha, i cili më pas vdiq nga plagët.
Po sipas këtij rrëfimi, pas përplasjes u ngritën kërkesa politike dhe njerëzore: ndalimi i torturave, kthimi i të burgosurve shqiptarë në Kosovë, ndryshime në drejtimin e burgut dhe prani më e madhe e personelit shqiptar.
Pas negociatave, një pjesë e të burgosurve u transferuan në burgje të Kosovës.
Bejtushi mbeti në kujtesën e burgut si një nga ata që nuk u përkulën.
VITI 1977 – REVOLTA E TJETËR, POR NË POZHAREVC
Për vitin 1977 duhet bërë një dallim i rëndësishëm.
Qe Burimete deshmuara e dokumentojnë një revoltë të madhe të të burgosurve shqiptarë në Pozharevc.
Aty përmenden të burgosur shqiptarë që u përleshën me gardianët dhe me të burgosur serbë, pas së cilës një pjesë e tyre u transferuan në burgje të tjera.
Prandaj, në këtë shkrim kemi mbledhur keto deshmi :
1974 – Nishi.
1977 – Pozharevci.
1990 – përsëri Nishi.
Kjo ndarje është e rëndësishme që historia të mbetet e saktë.
15 JANAR 1990 – BARRIKADA QË NUK HARROHET
Në fund të vitit 1989, pas tronditjeve të mëdha politike në Evropën Lindore dhe rënies së regjimeve komuniste, edhe brenda burgut ndihej se diçka po ndryshonte.
Në Burgun e Nishit, më 15 janar 1990, shpërtheu një nga barrikadat më të rënda që kam përjetuar personalisht.
Këtë datë e kam shënuar edhe në krijimet e mia të burgut:
“Barrikadë shqiptare… Burgu i Nishit, 15.01.1990.”
Ajo nuk ishte barrikadë vetëm e shqiptarëve.
Në ndërprerjen e punës, të bukës dhe në kundërshtimin ndaj administratës morën pjesë shumë të burgosur të kombësive të ndryshme: shqiptarë, serbë, boshnjakë, romë dhe të tjerë.
Ishte revoltë kundër kushteve, dhunës dhe trajtimit çnjerëzor.
Sipas kujtesës sime, për herë të parë u futën në mënyrë masive njësitë speciale.
Ishte dimër i egër.
Temperaturat ishin shumë nën zero.
Në oborrin e burgut u përdorën pompat e fuqishme të kamionëve me ujë.
Uji na godiste trupin me forcë të madhe dhe, në atë të ftohtë të skajshëm, përjetimi ishte sikur të na digjte e ngrinte njëkohësisht.
Pastaj hynë njësitë speciale.
Na kapnin.
Na tërhiqnin zvarrë.
Na godisnin.
Dhe na çonin drejt bodrumeve të asaj që ne e njihnim si:
“SHTËPIA E BARDHË”
25 QELITË E NGUSHTA
Në bodrumet e “Shtëpisë së Bardhë” kishte qeli të vogla.
Sipas kujtesës sime, shumë prej tyre ishin rreth një metër e gjysmë të gjera dhe afërsisht pesë hapa të gjata.
Në dhoma të tilla futeshim deri në 20 veta.
Njeri mbi tjetrin.
Pa ajër.
Pa vend për t’u shtrirë.
Pa e ditur kush do ta kalonte natën e kush jo.
Ishim si sardele.
Kjo nuk është metaforë.
Kjo është ajo që kemi përjetuar.
Kur e kujtoj sot, nuk më kujtohet vetëm frika.
Më kujtohet edhe pyetja:
Kush do të mbetet gjallë?
SHOKËT QË NUK DUHET TË HARROHEN
Në Burgun e Nishit dhe në sistemin e burgjeve jugosllave kaluan shumë shqiptarë.
Për një pjesë të tyre ekzistojnë edhe lista publike të ish-të burgosurve politikë shqiptarë në Nish.
Në to gjenden emra si Ali Lajçi, Hydajet Hyseni, Gani Koci, Sali Sefa, Bajram Kosumi, Musli Kosumi, Muhamet Rogova, Sejdi Elezi, Bedri Bajrami, Hasan Ukëhaxhaj, Enver Dugolli, Enver Topalli, Selim Zhubi, Ramadan Pllana dhe shumë të tjerë.
Unë dua t’i kujtoj edhe të tjerë që i kam njohur ose që i kam ruajtur në kujtesën time:
Sali Sefa, Sejdi Elezi, Bedri Bajrami, Nasim Haradinaj, Hasan Ukëhaxhaj, Selim Bucolli, Ramadan Nika, Enver Topalli, Xhavit Nuhiu, Ramiz Thaçi, Enver Dugolli, Gani Krasniqi, Sejdi Sopi, Esat Ahma, Selim Zhubi, Afrim Qerimi, Selim Geci, Ramadan Gashi, dhe shumë të tjerë.
Lista nuk mbaron këtu.
Dhe nuk dua të pretendoj se të gjithë këta kanë qenë në të njëjtën qeli, të njëjtin pavijon apo të njëjtën barrikadë.
Secili ka kronologjinë e vet.
Por secili duhet të ruhet me emër.
JOVA – GARDIANI QË MË TREGUAR NJË HISTORI
Mes gjithë gardianëve të Burgut të Nishit ishte njëri që ne e njihnim si JOVA.
Sjellja e tij ishte ndryshe.
Nuk sillej me shqiptarët me atë brutalitet që e shihnim te shumë të tjerë.
Pas shumë vitesh e pyeta:
“Druže komandire, pse ju silleni mirë me ne shqiptarët?”
Ai u ndal dhe më tha se e kishte pritur këtë pyetje.
Sipas rrëfimit të tij, babai i tij kishte qenë i përfshirë në vrasjen e një të burgosuri shqiptar, të cilin ai e quajti Bejtush Zhazha.
Jova tregonte se babai i tij, në pleqëri, përsëriste vazhdimisht:
“Zhazha… Zhazha… Zhazha…”
dhe se para vdekjes kishte pranuar fajin e vet.
Sipas Jovës, ajo histori e kishte rënduar familjen dhe kishte ndikuar që ai vetë të sillej ndryshe me të burgosurit shqiptarë.
Këtë unë e jap si dëshmi personale, jo si fakt të përfunduar arkivor.
Derisa të gjendet dokument që lidh babanë e Jovës me vrasjen e Bejtushit, kjo pjesë duhet të mbetet pikërisht kështu:
rrëfim i dëgjuar drejtpërdrejt nga unë në Burgun e Nishit.
EMIN BEHRAMI – PORTRETI QË MBETI
Në Nish njoha edhe Emin Behramin nga Lushta e Mitrovicës.
Ai kishte kaluar vite të gjata në burg.
Sipas rrëfimit të tij, ishte dënuar rëndë për një vrasje në autobus dhe dënimi kapital i ishte zëvendësuar me burgim të përjetshëm.
Unë e vizatova.
Në vizatim shkrova:
“Emin Behrami nga Lushta – Mitrovicë, Nish ’88.”
Sot ai vizatim nuk është vetëm portret.
Është dokument.
Ashtu siç janë dokument edhe portretet e shumë të burgosurve të tjerë që kam vizatuar gjatë viteve të burgut.
VIZATIMET – ARKIVI IM I BURGUT
Kur sistemi na kthente në numra, unë përpiqesha t’u ktheja fytyrën njerëzve.
Vizatoja.
Shënoja emrin.
Shënoja vitin.
Shënoja burgun.
Në fondin tim kanë mbetur portrete të shumë ish-të burgosurve politikë.
Disa u bënë figura publike.
Disa u kthyen në familjet e tyre.
Disa ranë më vonë në luftë.
Disa vdiqën pa arritur ta tregojnë gjithë historinë e tyre.
Por fytyra e tyre mbeti në letër.
NGA 1974 DERI MË 1990 – NJË VIJË QË NUK DUHET TË KËPUTET
1974-ta kishte Bejtushin.
1977-ta kishte revoltën e Pozharevcit.
1981-ta solli gjeneratën tonë politike.
1990-ta na gjeti sërish në barrikadë në Nish.
Dhe pas nesh erdhën gjenerata të tjera shqiptarësh në burgjet e Serbisë.
Në fund të viteve ’90, gjatë luftës, qindra shqiptarë u transferuan në burgjet serbe, përfshirë Nishin.
Burime të organizatave për të drejtat e njeriut dokumentojnë transportimin dhe keqtrajtimin e të burgosurve shqiptarë në Serbi edhe gjatë viteve 1999–2000.
Prandaj kjo histori nuk është vetëm historia ime.
Nuk është vetëm historia e Bejtushit.
Nuk është vetëm historia e një barrikade.
Është një vijë e gjatë persekutimi.
NJË THIRRJE QË DËSHMITARËT TË FLASIN
Unë sot kërkoj që çdo ish-i burgosur që ka qenë në:
Nish, Pozharevc, Mitrovicë, CZ të Beogradit, Dubravë apo burgje të tjera jugosllave, të japë dëshminë e vet.
Për barrikadat.
Për qelitë.
Për “Shtëpinë e Bardhë”.
Për Jovën.
Për Bejtush Peci–Zhazhën.
Për Emin Behramin.
Për 15 janarin 1990.
Për emrat që sot rrezikojnë të humbin.
Me datë.
Me emër.
Me dokument.
Me fotografi.
Me vizatim.
Me çdo gjë që ka mbetur.
Sepse dëshmitarët po pakësohen.
Por dokumenti mund të mbetet.
Unë kam ruajtur qindra vizatime.
Kam ruajtur fytyra.
Kam ruajtur shënime.
Kam ruajtur kujtime.
Dhe sot dua që ato të mos jenë vetëm fondi im personal.
Dua të jenë pjesë e kujtesës sonë kombëtare.
LAVDI BEJTUSH PECI–ZHAZHËS!
Nderim për të gjithë të burgosurit shqiptarë që kaluan nëpër burgjet e Jugosllavisë.
Nderim edhe për çdo serb, boshnjak, rom, kroat apo tjetër të burgosur që u ngrit kundër dhunës dhe trajtimit çnjerëzor.
Sepse në burg, përballë poshtërimit, njeriu nuk pyet gjithmonë për kombësinë e atij që i zgjat dorën.
Pyet vetëm:
A je njeri?
Dhe më 15 janar 1990, në Burgun e Nishit, shumë prej nesh u përgjigjën me barrikadë.
ish Sylë Mujaj,
I burgosur politik 1981–1990
Nr. i burgut në Nish: 712
Autor i ciklit të vizatimeve të burgut
Për botim do ta mbaja patjetër këtë formulim: 1974 – revoltë e dokumentuar në Nish; 1977 – revoltë e dokumentuar në Pozharevc; 15 janar 1990 – barrikadë në Nish e dëshmuar edhe në krijimet tuaja të botuara më herët.
