Nga: Majlinda Nikçi
Në mitologjinë popullore të Rugovës dhe Malësisë del motivi i dy hyjnive të qiellit, njëri i verbër e tjetri që sheh — të dy zotërues të reve, breshërit dhe rrufesë. Ky motiv është jashtëzakonisht i vjetër dhe i qëndrueshëm në të gjithë arealin ilir, thrako-dak dhe epirot.
Figura binare është e pranishme:
te ilirët (Verbti dhe Shurdhi),
te trakët e dakët (Zibelsurdus / Gebeleizis),
te indoevropianët e tjerë si “dy pasardhës të Zotit të Qiellit” (modeli Dioskouroi).
Në Shqipërinë e veriut referenca ndaj “dy engjëjve” që prijnë breshërit është një kristianizim i vonshëm i dy hyjnive të stuhisë.
—
2. Perëndia / Shurdhi / Zibelsurdusi (Gebeleizisi)
Ky është Zoti i Stuhive, ai që sheh, ai që godet me rrufe të drejtuara, jo të çrregullta.
Etimologjia
Shurdh ← Zurdh / Zurd
Lidhja me Zibelsurdus (Thrakë) dhe Gebeleizis (Dakë) është pothuajse e sigurt.
Në formën ilire të jugut ai del si Perandia, që jep:
perëndi,
perandor,
perëndim (vend i diellit të zbritur – hyjni e qiellit perëndues).
Ka gjasë që Per-andi(a) të jetë një formë e transformuar e hyjnisë qiellore që sundon horizontin, stuhitë dhe dritën.
Funksioni
Zoti i stuhive dhe i rrufeve që sheh.
Zoti që ruan tokat bujqësore duke e shtyrë breshërin në male.
Te trakët ishte zot suprem, shpesh mbi Zeusin helen.
Në këtë perspektivë, Perëndia (Shurdhi) është zoti i dritës qiellore të drejtëpërdrejtë, i ngjashëm me Zeus, Indra, Perkunas.
—
3. Verbti / Enji / Parthi (Ivpiter Parthinvs)
Verbti është hyjnia e verbër — pra fuqia e shfrenuar e zjarrit dhe breshërit që nuk zgjedh vend.
Emrat e tij
Verbti – “i verbri”, që hedh breshër kuturu.
Enji – hyjni e zjarrit, nga e cila rrjedh:
e enjte (dita e Enjit),
emri i poetit latin Ennius (shqiptohet Eni-us),
heroi trojan Aeneas / Eneu,
hyjnesha helene Enyo (lufta, vrasja, rrëmuja – e njëjta energji shkatërruese si zjarri).
Parthin / Parthini – nga Ivpiter Parthinvs, hyjni fatthënëse (“fat i bardhë”), por edhe hyjni e dritës së bardhë të flakës.
Kjo sugjeron se ilirët e lashtë kanë pasur një kult shumë të zhvilluar të zotit të zjarrit, ku zjarri është dhunti që sjell fatin, largon të keqen, por edhe djeg pa dallim.
Funksioni
Hyjni e zjarrit dhe e elementit të flakës.
Hyjni që sundon erën veriore (era e thatë, shpesh e akullt – simbol i fuqisë së tij marramendëse).
Hyjni e martesave, sepse flaka është pastrim dhe bekim i ri-marrjes së jetës.
Andaj martesa “bahej të enjteve”.
Verbti është pra forca e paparashikueshme, fatit, zjarrmës, pasionit, luftës, ndërsa Shurdhi është forca e stuhisë, drejtësisë dhe dritës së ekuilibruar.
—
4. Dualiteti kosmik ilir
Ky është thelbësor për mitologjinë e lashtë shqiptare:
Shurdhi / Perëndia
• dritë e rregullt
• stuhia që sheh
• mbrojtësi i fshatrave
• hyjni qiellore e rendit
Verbti / Enji
• flakë e papërmbajtur
• breshëri i verbër
• hyjni e fatit dhe zjarrmës
• energji e luftës dhe marteses
Këta dy formojnë një binom hyjnor, shumë më të lashtë se ndikimet greke e romake.
—
5. Dita e Enjit – e Enjte
Emri i ditës e enjte është dëshmi gjuhësore që s’ka asnjë lidhje me latinishten (Jovis Dies → e enjten? e pamundur), por është thjesht mbijetesë e kultit të Enjit, hyjnisë së zjarrit dhe fatit tek ilirët.
Prandaj tek ilirët e enjtja ishte dita e:
martesave,
betimeve,
kalimit në një fazë të re të jetës.
—
6. Ritual i vjetër: “Të enjteve lutjuni Enjit!”
Kjo është shumë autentike. Madje disa shtëpi malësore edhe sot e mbajnë si frazë, sidomos në kontekst të:
bekuarjes së vatres,
largimit të syrit të keq,
mbrojtjes nga zjarret e pakontrolluara,
fatbardhësisë në familje.
—
Përmbledhje e shpejtë
Enji (Verbti, Parthin)
• zot i flakës, fatit, martesës, erës veriore, breshërit të verbër
• dita: e enjte
• emra të mbijetuar: Ennius, Eneu, Enyo
• një nga hyjnitë më të vjetra të indoevropianëve
Perëndia (Shurdhi, Zibelsurdus, Gebeleizis)
• zot i rrufesë, i reve, i stuhisë, ai që sheh
• etimologjia e fjalëve: perëndi, perandor, perëndim
• paralel me Zeus, Indra, Perkunas
