“Në kohë të lashta, shumë përpara se Shkijet të dukeshin në këto anë, kur s’kishte as “i huaj” as “i yni”, sepse sa të shihte syri ishte krejt Iliri — një gjuhë, një gjak, një besë — njerëzit lakmonin jo tokën, por lavdinë për vetvete. Çdokush luftonte për vete: secili kundër secilit!

Në ato kohë burrat kërkonin emrin e tyre në këngë, e gratë e forta ngriheshin krah tyre si motra të stuhisë.

Dhe mes gjithë krahinave të gjera, atje ku shkrepat rridhnin si kocka të tokës së lashtë, rritej një vajzë e cila do të tundte themelet e botës: Kynana, bija e Audatës.”

Në zemër të kësaj bote, nën hijen e lisave të mëdhenj që rrinin si rojtarë përreth, qëndronte Fusha e Stërvitjes. Aty, çdo ditë në ag, dëgjoheshin goditjet e sëpatave, thirrjet e komandantëve dhe shtrëngimi i muskujve në heshtje. Asgjë nuk fliste më shumë për shpirtin ilir se zhurma e një shpatë që bie mbi dru.

Dhe aty, mes djemve e burrave të fisit, me shpatë në dorë gjarpëronte Kynana, bija e Audatës.

Ajo ecte me një qetësi që nuk fshihej pas trupit të saj të latuar nga stërvitjet, por pas një vështrimi që dinte të shponte larg. Flokët i binin të lirë në shpinë, të lidhur vetëm me një rryp të hollë lëkure. Shpatën e mbante në të djathtë, sëpatën në të majtë, dhe me çdo hap lëshonte atë lloj sigurie që kishin vetëm njerëzit që rriten mes trimërisë dhe disiplinës.

Sot ishte dita e provimit. Asnjë njeri nuk i drejtohej Kynanës me zë të lartë; kjo dinte të fitonte respekt pa i kërkuar askujt gjë. Komandanti i stërvitjes bëri me shenjë, dhe ajo u nis pa pritur fjalë — sepse fjala ishte e tepërt për të gjithë ata që e njihnin.

_____

Poligoni e merrte këtë emër prej pyllit të pashkelur të krijuar nga lisa të gjallë por edhe trarë të shtrembër, degë të varura, gurë të ngritur asimetrikisht, dhe shtigje që i përngjanin lëkurës së një gjarpri të trazuar. Askush nuk e kalonte me hap të barabartë; të gjithë duhej të përshtateshin sa herë që hidheshin, përkulnin trupin apo rrëshqisnin nën ndonjë pengesë.

Kynana u fut brenda pa ndonjë përgatitje ceremoniale. Shpata e saj u ngrit lart, gati për të ndihmuar trupin të ruante ekuilibrin. Kthesat e para i kaloi me një lehtësi të tillë që dukej sikur po rrinte pezull mbi tokë. Në një moment, u detyrua të hidhej kacul (galiç) mbi dy trarë që formonin një kënd të mprehtë. Ajri i fërshëlloi pranë veshëve teksa po ngritej e po vërsulej përpara. Mbi kokë, një degë e ulët kërkonte të përplasej me ballin e saj; por Kynana u ul në gjunjë në mes të hapit, rrëshqiti poshtë dhe u ngrit në këmbë pa humbur ritmin.

Kur doli në fund të poligonit, komandanti e p, i stepur pa fjalë— dhe aprovoi me një tundje të lehtë të kokës. Ajo nuk kërkoi lavdi. E dinte se lavdia fshihej në heshtje.

______

Prova e parë dukej e thjeshtë, por ajo varej nga shpejtësia e mendjes, jo e krahut.

Kynana mori në pëllëmbë tre gurë të lëmuar, të ftohtë si uji i lumenjve veriorë. I ndjeu peshën, frymën e gurëve, gati sikur e kuptonin vendimin e saj. Më pas i hodhi një nga një drejt shenjës së gdhendur në trungun e lisit.

Dhe sapo guri largohej nga gishti, Kynana shkrepte menjëherë sëpatën e lehtë. Tehu i saj fluturonte në ajër me një zhurmë të hollë, dhe godiste pikën e shënuar përpara se guri të prekte tokën.

Guri ishte koha.

Guri ishte e ardhmja që po binte.

Dhe ajo… ajo duhej të ishte më e shpejtë se e ardhmja.

Dhe ajo ishte.

Shpata e saj e kaloi gurin si vetëtimë, dhe mësuesi i vjetër tundte kokën ngadalë, me respekt. Kynana nuk shihte vetëm çfarë po ndodhte — ajo shihte çfarë do të ndodhte.

______

Pastaj erdhi prova e dytë: prova e trupit dhe e frikës.

Në fushë ngriheshin rreshta të gjatë trungjesh pishe. Këto nuk ishin pemë të thjeshta. Në bazë kishin nyje të forta lëkure dhe susta të dredhura prej degësh të thata, që krijonin një elasticitet të fuqishëm. Brenda trupit të drurit, mekanizma të lashtë me dhëmbëzorë lëviznin me lëkundjen, duke lëvizur edhe krahët prej druri, shpatën dhe mburojën — si një ushtar i gjallë prej druri.

Kynana mori frymë thellë dhe e goditi pishën me shpatë. Trungu lëvizi me forcë, pastaj susta e poshtme e tërhoqi prapa dyfish më të egër. Krahu prej druri iu lëshua drejt fytyrës. Ajo u shmang në të njëjtën sekondë.

Pastaj e priti lëkundjen e dytë.

E kapi ritmin.

E goditi në hapësirën e vetme të zbrazët.

E vuri nën kontroll.

Lëkundja e parë ishte e saj.

E dyta ishte e armikut imagjinar.

Por në duart e Kynanës, armiku imagjinar nuk mbijetonte kurrë.

Në fund, nga trungu rridhnin copa rrëshire, shenja se goditjet e saj kishin rënë saktë. Mësuesit panë njëri-tjetrin. Vajza kishte kaluar provën me një qetësi që nuk i takonte moshës së saj.

______

Tani vinte prova e zemrës, e dashur për të gjithë fiset, por e frikshme për ata që i afroheshin për herë të parë.

Një shkop i gjatë pishe, me majën e mbështjellë me barishte të thata, iu dorëzua Kynanës. Ajo e ndezi, dhe flaka u ngrit si një gjarpër portokalli, që rrotullohej në ritmin e frymës së saj.

Kynana ecte ngadalë, me hap të matur, duke mos lejuar që flaka të lëkundej shumë, as të digjte dorën, as të shuhej. Ishte provë e durimit, jo e forcës.

Pastaj erdhi çasti i hedhjes.

Ajo qëndroi disa hapa larg stivës së drurëve. Sytë i ngushtoi. Llogariti largësinë. Fryu lehtë dhe… hodhi.

Una fluturoi si yll i vogël në muzg.

Ra mu në mes të stivës.

Dhe drurët morën flakë menjëherë, sikur e kishin pritur atë prekje.

Në Iliri, zjarri ishte besë — dhe Kynana sapo kishte treguar se fjala e saj nuk do të thyhej kurrë.

_____

Kynana u ndal para Gurit të Madh, frymën të qetë e qëndrimin të palëkundur. Trupi i saj qëndroi drejt, këmbët në tokë si rrënjë pishash, shpatullat e hapura e gati për sfidë. E ngriti kokën lehtë përpara—jo nga mendjemadhësia, por si dikush që pranon peshën e një rruge që e ka zgjedhur vetë.

Sytë iu ngulën te ai që kishte përballë, të qartë, të patundur, pa sfidë të zbrazët dhe pa frikë. Ishin sy që thoshin: “E di çfarë jam duke bërë.”

Pastaj duart. I ngriti ngadalë, me një lëvizje të qartë e të qëllimshme. Të dy shuplakat i mbajti me sipërfaqen drejt jashtë, anash fytyrës, gishtat të shtrirë drejt e të hapur në formën e shqiponjës që çan ajrin.

Shenja ishte e lashtë: tregonte gatishmëri, nderim dhe kurajë—por edhe kufi. Deri këtu. Jam gati.

Mjekra u shtrëngua pak përpara, fytyra i mbeti pa dridhje. Nuk kishte buzëqeshje, nuk kishte as vrenjtje—ishte ajo qetësi që lind vetëm te njerëzit që e kanë pranuar rrezikun që përpara t’i hapet.

Kur foli, zëri nuk i ishte as i lartë as i ulët, por i prerë:

“Në emër të Besës dhe Gjarpërit.

Frika mbyllet, zemra ndizet.”

Mbaroi dorshenjën duke ulur ngadalë duart, pa ia ndalur as për një çast shikimin kundërshtarit. Ishte një gjest i qartë, i shkurtër dhe i pamposhtur—më shumë se sfidë, një shpallje e vullnetit.

Heshtja u thellua. Vetëm zhurma e lehtë e djegies së shportës së zjarrit ndihej.

_____

Kur u ngrit, e pa Audatën, nënën e saj, duke ardhur nëpër shteg. Ajo mbante në dorë një letër të vulosur.

Audata, gruaja që mbante në supe krenarinë e një fisi të tërë, ia zgjati me qetësi:

— Ka ardhur nga Pellazgjia, Kynanë. Për ty.

Kynana e mori. E njohu vulën që në shikim. Zemra i rrahu pak më fort se zakonisht. E hapi.

“Kynanë,

Gjuetia e Pelagonisë na thërret.

Pa ty, ajo nuk ka dritë.

Eja. Kam nevojë për syrin tënd, për guximin tënd, për hapat e tu që sjellin qetësi.

— Amyntas.”

Sytë e saj mbetën pak të butë sa kohë e lexonte. Futi letrën në brez.

Audata e vështroi gjatë.

— Do të shkosh?

— Po, – tha Kynana. – Jo vetëm për gjueti. Ka gjëra që duhen parë me sytë e mi.

Audata vuri dorën mbi shpatullën e vajzës.

— Shko, bija ime. Por mbaje mend: rruga jote fillon këtu, në këtë tokë. Ajo nuk shkruhet me letër, por me atë që bën.

Kynana tund kokën lehtë.

Dhe kështu, aventura e saj drejt Pelagonisë filloi.

Në epizodin e ardhshëm: a u fejua Kynana? Kush e vrau Ujkun Gojëfarkuar të Pellagonisë?