Një përmbledhje investigative mbi burimin real të Dhomave të Specializuara nga Agim Vuniqi
Gjykata Speciale për Kosovën nuk është produkt i një legjende urbane, as i një komploti të njëanshëm. Ajo ka gjenezë të dokumentuar, zinxhir institucional dhe vulë kushtetuese. Për ta kuptuar, duhet të ndiqet rruga nga akuza publike, te raporti ndërkombëtar, te hetimi formal, dhe në fund te votimi në Kuvend.
Shkëndija dhe akuza që nuk u mbyllën kurrë
Në vitin 2008, ish-kryeprokurorja e Tribunalit për ish-Jugosllavinë, Carla Del Ponte, publikoi në kujtimet e saj pretendime për krime të rënda të lidhura me individë të UÇK-së. Tribunalit nuk iu paraqitën prova të mjaftueshme për aktakuza, por tema doli nga dosjet e brendshme dhe hyri në diskursin publik evropian. Ajo që ishte rrëfim personal u shndërrua në agjendë politike.
Instucionalizimi i akuzës: Raporti i Këshillit të Evropës
Në janar 2011, raportuesi i Asamblesë Parlamentare të Council of Europe, Dick Marty, paraqiti raportin e tij (Doc. 12462), duke ngritur pretendime për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit.
Rezoluta 1782 (2011) kërkoi hetim të plotë dhe të pavarur.
Ky është momenti kur narrativa politike fitoi status institucional. Nga ky çast, çështja nuk ishte më debat mediatik, por obligim ndërkombëtar për hetim.
Hetimi që kërkoi gjykatë
Bashkimi Evropian krijoi Special Investigative Task Force (SITF). Në korrik 2014, kryeprokurori i saj, Clint Williamson, deklaroi publikisht se hetimet kishin prodhuar prova të mjaftueshme për ngritjen e aktakuzave për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit.
Por kishte një kusht: duhej një mekanizëm i ri gjyqësor, jashtë Kosovës, për shkak të: frikësimit të dëshmitarëve, pamundësisë së garantimit të sigurisë, presioneve politike dhe sociale.
Ky ishte çasti kyç. Hetimi ekzistonte. Aktakuzat po përgatiteshin. Sistemi vendor u konsiderua i papërshtatshëm për t’i përballuar.
Vota që vulosi mekanizmin
Më 3 gusht 2015, Kuvendi i Kosovës miratoi:
ndryshimet kushtetuese (Neni 162),
Ligjin Nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar.
Kjo ishte një votë sovrane, me shumicë të cilësuar. Jo imponim ushtarak, por presion diplomatik i shoqëruar me vendim të brendshëm. Gjykata u dizajnua si pjesë e sistemit juridik të Kosovës, por me seli në Hagë dhe me gjyqtarë ndërkombëtarë.
Pse Haga
Kosovo Specialist Chambers funksionon në Hagë për shkak të marrëveshjes me Holandën dhe për të garantuar:
– mbrojtje maksimale të dëshmitarëve,
– izolim nga ndikimet politike lokale,
– administrim të pavarur procedural.
Vendndodhja është pasojë e krizës së besimit institucional, jo simbol i humbjes së sovranitetit juridik.
Mitet dhe faktet
A u krijua për të gjykuar UÇK-në si luftë?
Jo. Juridiksioni është individual. Gjykohen persona për vepra konkrete.
A është selektive?
Debati politik po. Juridikisht, mandati i saj është i kufizuar në pretendimet e raportit të Këshillit të Evropës.
A është produkt i “mentalitetit tribal”?
Jo si burim juridik. Por përçarjet dhe mungesa e drejtësisë së fortë vendore krijuan terren që mekanizmi të zhvendosej jashtë.
Çfarë tregon kjo histori?
Gjykata Speciale është rezultat i katër hallkave:
Pretendime publike që nuk u hetuan plotësisht nga ICTY.
Raporti zyrtar i Këshillit të Evropës.
Hetimi i BE-së që gjeti bazë për aktakuza.
Vendimi kushtetues i Kuvendit të Kosovës në 2015.
Ajo nuk është as fantazi, as mitologji, as hakmarrje historike. Është kompromis juridiko-politik i një shteti të ri nën presion ndërkombëtar.
E vërteta e pakëndshme
Nëse institucionet e drejtësisë do të kishin hetuar me kohë dhe me guxim çdo pretendim, mekanizmi ndoshta nuk do të ishte zhvendosur në Hagë. Por drejtësia e vonuar krijon mekanizma të imponuar nga rrethanat.
Gjykata Speciale nuk është simbol i dobësisë së luftës çlirimtare. Është pasqyrë e dobësisë institucionale të periudhës pas saj.
Drejtësia që nuk ndërtohet brenda, ndërtohet jashtë.
