Shkruan: Nafi Çegrani, Çegran
Mëngjesi i 28 qershorit 1949 nuk erdhi si ag i zakonshëm në fshatin Rakaj. Drita e tij dukej e bardhë dhe e heshtur, sikur e ndiente tragjedinë që do të ngjizej në orët e para të ditës. Fusha e gjerë, e valëzuar me grurin që po piqej, sikur ruante një qetësi të çuditshme – atë lloj heshtjeje që bie pak para se historia të marrë një kthesë të mprehtë dhe të përgjakshme. Aty, ndër arat e bijave, pranë një përroje të vogël që gjarpëronte si damar i gjallë mes dheut, strehoheshin Avdyl Durra dhe Ramë Beka, dy luftëtarë të betuar në shërbim të lirisë së trojeve shqiptare.
Ishin të lodhur, por jo të thyer. Shpirti i tyre ishte prej mali, i ngurtësuar nga dhjetëra net arratisjeje, pritje dhe luftë. Ndërsa po përgatiteshin për nevojat e mëngjesit, duke e ndarë copën e fundit të bukës me heshtjen që i shoqëronte, Rama u ngrit të mbushte pak ujë nga përroja. Dhe aty, mes shkëlqimit të ftohtë të ujit, i panë sytë e vdekjes: radhë të gjata policësh e ushtarësh, një ushtri e tërë e OZNA-s jugosllave, të cilët mbyllnin rrethin ngadalë, si një gjarpër i zi që afrohet për ta shtërnguar prenë.
Rama u kthye me hapa të shpejtë, as fryma nuk i kishte dalë ende, kur shqiptoi fjalët që i prenë dritën Avdylit:
“Jemi të rrethuar… jemi tradhtuar.”
Tradhtia është gjithnjë arma më e pamëshirshme e pushtuesit. Nuk vret trupin njëherësh – më parë të vret besimin, shpresën, ëndrrën. Njeriu që u kishte premtuar se nga Shkupi do të vinin njerëz të besës, se do të mbahej një takim i rëndësishëm në Gerlicë, në të vërtetë ishte shndërruar në kthinën e errët të historisë – një kodosh i shpirtshitur, një prej atyre që shiten për pak lavdi, për pak frikë, për pak shpëtim personal. Emrat e tyre zakonisht nuk mbahen mend; i përpin harresa, por vula e tradhtisë i ndjek përgjithmonë.
Kur Avdyli dëgjoi lajmin, nuk kishte frikë në sytë e tij. Kishte vetëm qetësi të pronarit të fatit të vet. Ishte vetëm dyzet e ca hapash larg vdekjes, por ai ndjeu
sikur po afrohej me një të vërtetë më të lartë: se njeriu vdes, por ideali jo. Se trupi shuhet, por fjala, besa, shpirti i lirisë ecin më tej.
Të dy u çuan mbështetur pas tokës shqiptare, kësaj toke për të cilën kishin rënë aq shumë burra e djem, nën hije lisash e brinjë malesh. Përballë tyre, një ushtri e tërë – serbë, kroatë, malazezë, por edhe shqiptarë të blerë me shpirt – po ngushtonin rrethin. E megjithatë, këta dy burra, vetëm dy, hapën zjarr me zemër plot këngë, sikur një ushtri e tërë po i mbështeste.
Sepse liria ka zë. Dhe ai zë këndohej atë mëngjes.
Në mesin e zjarrit që përhapej si breshër vere, Avdyli mori plagën e parë. Ai ra në cep të përrockës, aty ku uji i freskët përzihej me gjakun e tij të ngrohtë. Ai nuk lëshoi as britmë, as ankesë – vetëm një rënkim të thellë që dukej sikur dilte nga zemra e krejt Kosovës së robëruar. Pak çaste më vonë, edhe Rama u godit, por qëndroi në këmbë, duke i mbuluar shpinën shokut të tij.
“Terhiqu, Ramë,” – i tha Avdyli me zë që i hapej mes dhimbjes, – “unë jam më rëndë. Ti ke ende frymë. Dil, nëse mundesh… vazhdo.”
Por Ramë Beka nuk ishte nga ata që largoheshin në orën e fundit. Ai ishte malësor i dinjitetit, njeri i fjalës, besës dhe gjakut. E dinte se trupi mund të thyhej, por nderi jo. Megjithatë, Avdyli ngulmoi – jo nga frika, por nga dashuria për shokun. “Shko, Ramë,” i tha. “E mbaj unë këtë pritë. Deri në fund.”
Kjo nuk ishte thirrje për shpëtim. Ishte amaneti i një trimi që dëshironte t’i jepte jetës së vet kuptimin e plotë: ta mbyllte aty ku ishte hapur – në luftë, në këngë, në betejë, në qëndresë.
Rrethimi u ngushtua si krahët e një nate të zezë. Plumbat binin si shi i rëndë korriku. Por ende dëgjohej zëri i tyre. Kënga e tyre e fundit.
Kur edhe Rama ra, mbështetur në një trung të vjetër, ai nuk ra si fletë, por si gurë themeli. Sikur t’i thoshte botës: “Edhe kur vdesim, ne ndërtojmë.”
OZNA e asaj kohe e dinte se këta burra nuk mund të mposhteshin ndryshe. Prandaj i duhej tradhtia. Duhej errësira e shpirtit të dikujt që shitej për një copë bukë ose një privilegj të vogël komunist. Sepse Avdyl Durra dhe Ramë Beka nuk luftonin për poste, as për tituj, as për hakmarrje. Ata luftonin për një Shqipëri të bashkuar, për
një popull që po zuhej nën çizmen e sllavokomunizmit, për një të ardhme ku fëmijët do t’i thërrisnin njëri-tjetrit me gjuhën e të parëve.
Historia e tyre nuk është vetëm histori pushkësh. Është histori morali. Është histori filozofie të qëndresës. Është histori e mistershme e asaj force që e shtyn njeriun të mos dorëzohet edhe kur përpara ka ushtri të tëra. Sepse kur njeriu ka të drejtën, ai nuk është vetëm.
Avdyli dhe Rama nuk vdiqën atë mëngjes – ata u shndërruan. U kthyen në kujtesë kolektive, në gur varri ku koha shkon të përkulet, në frymë që i kujton popullit se liria nuk dhurohet kurrë, por fitohet. Ata ranë pa gjyq, sepse armiku e dinte se gjykata nuk do të ishte në gjendje t’i dënonte kurrë – faji i tyre ishte shumë i madh: donin liri.
Dhe në këtë tokë, liria gjithnjë ka kërkuar gjakun e më të mirëve.
Sot, përroi ku ranë vazhdon të rrjedhë. Duket i qetë. Por çdo kthesë e tij, çdo gurgullimë, mban ende gjurmën e asaj beteje të fundit. Mban zërin e Avdylit dhe Ramës. Mban aromën e barit të njomë të një mëngjesi kur dy burra, të vetmuar përballë një ushtrie, i kënduan vdekjes si këngë lirie.
Që prej netësh ishin fshehur aty, pranë një përrocke që zbriste butë prej kodrave, duke shpresuar të takonin njerëzit që u ishin premtuar nga Shkupi. E kishin besuar fjalën e njeriut që i kishte thirrur në takim. Nuk e dinin ende se pikërisht ai njeri kishte hapur portën e tradhtisë.
Kishte heshtje të thellë në mëngjes. Edhe zogjtë, sikur intuita e natyrës i paralajmëronte, nuk këndonin.
Rama po vendoste armët pranë një guri. Avdyli me vështrimin e tij të qetë, të mençur, po shihte qiellin.
Rama: — Si mendon, Avdyl, a do vijnë sot njerëzit nga Shkupi? U bë shumë pritje…
Avdyli (buzëqesh lehtë): — Pritja është pjesë e luftës, more Ramë. Luftëtari nuk e mat kohën me orë, por me besë. Po të mos e kishim pritur kaq gjatë, nuk do të ishim këtu sot.
Rama: — Shpresoj të mos jetë rren’ e madhe kjo punë… Dreqi e mori, kemi pare shumë tradhti këto vite.
Avdyli: — Tradhtia është si hija, Ramë. Nuk zhduket as kur ndizet dielli. Por… mos e mendo. Ne këtë rrugë kemi hyrë për vete, jo për të tjerët.
Rama u ngrit të mbushë ujë nga përroja. Në atë çast, vendi ku uji rridhte qetë u shndërrua në një pasqyrë që reflektoi lëvizjen e dhjetëra helmetave, krismën e çizmeve, fishkëllimen e një komande që po afrohej.
Rama u ngrirë për një çast. Pastaj u kthye me vrap, fryma nuk po i dilte.
Rama (me zë që i dridhej): — Avdyl… janë ushtarë! Polici! Janë shumë… kemi rrethim! — Na kanë tradhtuar!
Avdyli nuk lëvizi për disa sekonda. Pastaj mori frymë thellë, si ai që ishte mësuar t’i shihte sytë e vdekjes pa i trembur.
Avdyli: — Ashtu qenka caktuar. Merr armët, Ramë. Sot nuk dorëzohemi. Jo ne.
Rrethimi po ngushtohej. Avdyli dhe Rama hynë mes drunjëve të hollë të arave, duke marrë pozicione mbrojtëse.
Rama: — Janë shumë, Avdyl… janë qindra!
Avdyli: — Le t’i bëjmë të duken më shumë, Ramë. T’ua rrisim frikën para se të na vrasin.
Krismat shpërthyen si stuhi. Topat e qitjes godisnin tokën. Pluhuri ngrihej mbi kokat e tyre. Rama shkrepte pushkën me ritëm të shpejtë, ndërsa Avdyli qëllonte me qetësi, me saktësi kirurgjikale, si burrat e maleve që janë rritur me pushkë në mur të odës.
Dhe në atë mes, teksa plumbat fluturonin në ajër, Avdyli këndoi një varg të vjetër:
“O moj Shqipni e mjera Shqipni…”
Ai varg u përzie me zhurmën e armëve, derisa u kthye në një kreshpërim të brendshëm që e mbante gjallë shpirtin e tyre.
Plumbi i parë goditi Avdyl Durën në anën e majtë të trupit. Ai ra në tokë, tek vetë përroja që kishte rrjedhur e qetë një orë më parë.
Rama (i tmerruar): — Avdyl! Avdyl, ku je goditur? — Mbahe, more burrë… mbahe!
Avdyli (me zë të ulët): — Mos m’u afro shumë… mos më bëj ujin gjak kot… — Vazhdo luftën, Ramë.
Pak çaste më vonë, edhe Rama u godit në këmbë. Por ai vazhdoi të qëllonte ulur, mbështetur pas një lisi të vogël.
Plumbat binin pandërprerë.
Rama, i gjakosur, rrëshqiti pranë Avdylit.
Rama: — Avdyl… unë s’do të të le vetëm.
Avdyli: — Jo, Ramë, ik. Ti mund të dalësh… — Unë kam mbaruar punë. Po ta them me shpirt: ik! — Njëri prej nesh duhet të jetojë, të tregojë çfarë ndodhi këtu.
Rama (pothuaj duke bërtitur): — Pa ty s’ka jetë, more burrë! Ne bashkë kemi hyrë, bashkë do të dalim!
Avdyli e shikoi drejt e në sy. Ai shikim ishte më i fortë se çdo fjalë.
Avdyli: — Atëherë, le të dalim bashkë… por si burra. Duhet të qëndrojmë deri në fund.
Drita kishte një shuarje të çuditshme, sikur qielli kishte vendosur ta shikonte botën me një sy të lodhur, të trishtuar. Balta nën këmbë ishte e ftohtë, edhe pse qershori zakonisht sjell këto ditë vapë e ndriçim. Por ky mëngjes nuk ishte i zakonshëm. Ishte mistik, paralajmërues, një lloj ante-mortem i tokës.
Avdyl Durra u zgjua i pari. Kishte gjumin e lehtë prej vitesh. Prej vitesh jeta e tij kishte qenë një luftë e pandërprerë, e përbërë nga netë pa gjumë, ditë pa strehë, dhe nga një qetësi e brendshme që vetëm ata që ia kanë parë vdekjes sytë e kuptojnë.
Ai shtriu krahun dhe preku tokën. Ishte një shprehi që e kishte prej fëmijërisë: të përshëndeste dheun çdo mëngjes. “Këtu na mban,” tha me vete, “dhe këtu do të na marrë.”
Rama flinte ende. Kishte fytyrën e qetë, si ai që ëndërron për shtëpinë. Avdyli e shikoi gjatë. E donte si vëlla. Në shumë mënyra, Rama e mbante të gjallë Avdylin – i kujtonte se bota ka ende dritë.
Të dy ishin burra të formuar nga historia, jo nga shkollat. Kishin më shumë plagë se vite. Por ajo që i bashkonte nuk ishte urrejtja ndaj pushtimit, por dashuria për vendin. Dhe kjo dashuri ishte e lindur, jo e mësuar.
Avdyl Durra – i ftohtë si graniti, i qetë, i mençur, i pjekur. Ramë Beka – i zjarrtë, impulsiv, idealist, por me një zemër të butë.
Shpesh netëve të gjata, në mezi të arratisë, kur flinin nën çati të huaja ose në kasolle bari, Rama i fliste Avdylit për ëndrrat. Për fëmijët që donte të shihte të rriteshin në një vend të lirë. Për gruan, që i mungonte si drita e diellit.
Ndërkohë Avdyli i fliste për moralin. Për burrërinë. Për borxhin ndaj brezave të ardhshëm. Ai thoshte shpesh:
“Nuk luftojmë që të na përmendin neve, Ramë. Luftojmë që të mos vdesë Shqipëria.”
Në dokumentet e asaj kohe, Avdyl Durës e Ramë Bekës u vunë etiketa të tmerrshme: “armik”, “reaksionar”, “terrorist”, “element i rrezikshëm për shtetin
federativ”. Por në realitet, ata ishin thjesht shqiptarë që kishin zgjedhur të mos i nënshtronin gjunjët.
OZNA nuk ishte vetëm shërbim sekret: ishte makinë represioni, instrument frike. Ajo kishte rekrutuar dhjetëra kodoshë, informatorë lokalë. Shpesh, mes tyre kishte shqiptarë që, të trembur, të korruptuar ose të shantazhuar, ishin bërë vegla të një pushteti që i përçmonte.
Likuidimi i tyre ishte një aksion tipik: rrethim, eliminim pa gjyq, dhe pastaj shpifje propagande.
— “Pse i vranë?”- pye3snin fshatarët e kësaj ane.
Plaku që rrinte afër u përgjigj:
— “Se nuk deshën të ishin skllevër. E kjo është mëkat i madh sot e gjithë ditën.”
Në familjet e tyre, në shtëpitë ku prindërit prisnin lajme, heshtja u bë varr. Por krenaria nuk u shua kurrë.
Vdekja e tyre nuk mbeti thjesht si një akt i dhunshëm. U shndërrua në simbol. U këndua në oda. U përcoll në tregime. U mbajt në kujtesë.
Avdyli e Rama nuk ishin thjesht dy njerëz të vrarë pa gjyq.
Ata ishin pjesë e një zinxhiri të gjatë rezistence shqiptare, që lidhte pushkën e Haki Tahës, kryengritjet e Dibrës, betejat e Kërçovës, qëndresën e Kosovës, dhe gjithë historinë e një populli që nuk ka pranuar asnjëherë të jetojë pa dinjitet.
Avdyli dhe Rama nuk ishin bërë luftëtarë brenda natës. As nuk kishin hyrë në histori me një të shtënë pushke. Jeta i kishte gdhendur ngadalë, ashtu si era gdhend faqet e shkëmbinjve. Brenda çdo njeriu që lufton, jeton një fëmijëri e plagosur, një rini e zhveshur nga qetësia, një jetë e mbyllur me vite të tëra nën ndjekje e përndjekje.
Aty, pranë përroit të vogël në Rakaj, ndonëse të rrethuar, secili nga ta mbante brenda vetes një univers.
Në retroskenë, Avdyli e shihte veten 17 vjeçar, me zemrën që i rrihte si daulle në krahët e xhaxhait të tij, Hajdarit — burrë me këngë në gojë dhe armë në brez.
Hajdari ishte një nga ata që kishin luftuar me Shaban Polluzhën. Ishte kthyer nga malet me sytë e errësuar dhe me bindjen se e vetmja rrugë ishte rezistenca.
Rrjeti i Rezistencës (1945–1950)
Vitet 1945–1950 ishin vite të errëta, por edhe të mbushura me zjarr të brendshëm. Rezistenca shqiptare nuk ishte një trup i unifikuar, por një mozaik: një pjesë e mbetur nga Lëvizja e Polluzhës, grupe të vogla nacionaliste që bridhnin maleve të Sharrit, një pjesë e shkëputur nga forcat e vjetra të Ballit, madje edhe disa komunistë shqiptarë të zhgënjyer nga Tito.
OZNA, shërbimi famëkeq jugosllav, i ndiqte pa mëshirë. Nuk kishte natë pa arrestime. Nuk kishte më kod fshati që të mos ishte thyer. Vëzhgues me laps e fletë, njerëz të rekrutuar me shantazh, oficerë të ardhur nga Serbia — të gjithë punonin që rezistenca të shuhej që në embrion.
Por rezistenca ishte e gjallë. Shaban Mustafa në Opojën e lartë, Hamdi Lladrovci në Drenicë, Hasan Remniku në Anamoravë, Vehbi Hoxha në Kaçanik…
Takimi në Malet e Nerodimes
Një natë pranvere të 1947-ës, diku në pyjet e Nerodimes, Avdyli dhe Nuhiu po takonin dy luftëtarë nga grupet e Polluzhës.
Zjarri i vogël ndriçonte fytyrat e tyre të lodhura.
— “Djem, situata po ngushtohet,” tha njëri prej tyre, Isufi. “OZNA ka marrë lista të reja. Na kanë tradhtuar brenda fshatrave tona.”
Nuhiu shtrëngoi çakmakun me dorë. — “E dimë. Por s’kemi ndërmend të japim dorë. Ne s’jemi nisur të vdesim, por të jetojmë ndryshe.”
Isufi buzëqeshi hidhur. — “Edhe për të jetuar duhet pak fat, vëlla. Këtu fatin ta shkruajnë të tjerët.”
Avdyli i pa në heshtje. Pas disa sekondave foli: — “Nuk jemi këtu për t’u dorëzuar. Ne kemi njerëz që na mbështesin, kemi rrugë që nuk i dinë ata. Sa të kemi shtigje e natë, jemi gjallë.”
Natën e errësuar pa dritë hëne
Tregimi i kësaj nate nuk është vetëm kujtesë, por edhe barrë që brezat e rinj duhet ta mbajnë me respekt. Kur unë — si i ri, isha zyrtar i SDB-së në Shkup, në vitin 1972 kisha njohje personale me Danush Nikën, dhe të cilit kur I trgoje për ato dosje të pluhurosura, ai më rrëfente ngjarjet, ishte sikur historia të hapej përpara si një derë e rëndë druri që çante errësirën. Ai i njihte mirë shtigjet, burrat, kodrat, frikën dhe nderin. Dhe për ju, ato rrëfime u bënë jo vetëm dëshmi, por edhe detyrim për t’i shkruar sot.
Danushi nuk i përzgjaste fjalët. Ato i buronin vetvetiu, si prej një mali që çan veten mes rrëkeve të pranverës. — “E mbaj mend, more Nafi,” ju thoshte, “si të ishte pardje: nata ishte e zezë, por zemrat e tyre ishin më të ndritura se dita.”
Në dosjet që unë kam parë vite më vonë në SDB — dosje të hedhura kot më një qoshe — këto urdhra ishin shkruar me fraza burokratike, por Danushi i dëshmonte me gjuhën e malit:
— “Kishte ardhë koha me ua kputë krahët atyne shqipeve,” ju tha. Dhe ju, atëherë i ri, e shikonit në fytyrë dhe kuptonit: ai nuk po fliste për dy persona, por për një brez të tërë që OZNA donte ta shembte.
Retroskena nga Danush Nika — Shtigjet e Nderit
Danushi e kishte kaluar rininë nëpër ato shtigje: kodrat me rrënjë bliri, pyjet me jehonë të thellë, teposhtat ku mund të fshiheshe një natë, por jo një jetë. Ai ua dinte emrin çdo gurri, çdo burimi dhe çdo rruge të fshehtë.
Në një nga rrëfimet më të ndjera ju tregonte: — “Avdyli e Nuhiu s’kanë qenë veç dy djem. Kanë qenë dy kambana. Kur je afru te ta, të binte zemra ndryshe.”
Ai tregonte se si djemtë ishin kthyer në simbol të shpirtit të paepur të Kaçanikut, të një vendi që e kishte zakon të ngjizej me guxim dhe të lindte qëndresë.
Sipas rrëfimit të Danushit:
— “OZNA ka hy nëpër pyje pa i pa askush. Veç qetësi, veç këmisha që përpëliteshin n’errësinë e natës. Ata e ngushtuan rrethin dalëngadalë, si kur i afrohesh gjahut.”
— “Edhe nata duke si e ngrirë me copa akulli,” tha ai lehtë.
Kishin vetëm dy pushkë dhe tre karikatorë. Por kishin edhe atë që Danushi e quante “forca e malit”.
Në kujtimet e Danushit, çdo sekondë ishte e ngulitur si tatuazh i përjetshëm.
— “Kishin luftu burrnisht. Nuk ishin dy djem, ishin dy rrufe.”
Të shtënat zgjatën rreth 17 minuta. Dheu u përzje me erë baruti, me klithma urdhrash dhe me diafragmën e shqyer të natës.
Sipas Danush Nikës:
— “Avdyli ra i pari, por ra në këmbë. Prej aty u rrëzua. Nuhiu u kthye i fundit kah lindja — edhe pse nata ishte ende e zezë. Pastaj u shtri mbi të vëllanë, mos me e lanë vetëm.”
Kështu mbaroi gjithçka. Jo me britma, por me heshtje. Me atë heshtje të rëndë që mbajnë vetëm malet e Sharrit.
Rrëfimet e gjata të xha Danushit e bënin të qartë gjithë atë histori !
Ajo që më tregonte Danush Nika në vitet ‘70 nuk ishte vetëm histori: ishte dritë, ishte drejtësi, ishte borxh moral.
Dhe sot, në këtë kapitull, ai borxh po shlyhet me fjalë.
Ai më thoshte shpesh: — “Shkruaji, more Nafi, se historia jonë s’ka kush me e shkru tjetër, sepse ti I di gjërat nga arkivat e fshehta, që nuk e ka lehtë kush ti nxjerr në dritën e Diellit.”
Patare në zemër të Kaçanikut
Likuidimi i dy luftëtarëve të rezistencës, Avdyl Durës dhe Ramë Bekës, në pranverën e vitit 1950, nuk është një episod i izoluar. Ai është pjesë e mozaikut të gjerë të represionit të shërbimit sekret jugosllav — OZNA-s (Odjeljenje za Zaštitu Naroda), që më 1945–1946 u integrua në UDBA — që synonte shuarjen e çdo grupi shqiptar të armatosur, çdo lëvizjeje kombëtare dhe çdo individi që përbënte simbol të rezistencës.
Kjo periudhë, 1948–1951, pas prishjes Tito–Stalin, ishte ndër më të përgjakshmet për shqiptarët: OZNA kërkonte “armiq të brendshëm” për të dëshmuar besnikëri ndaj vijës së re politike të Jugosllavisë. Shqiptarët u shpallën automatikisht “rreziku më i lehtë për t’u goditur”.
Kaçaniku një qendër rezistence
Kaçaniku ka qenë gjithmonë një zonë strategjike: – Nyje rrugore, – portë drejt Kosovës jugore dhe Maqedonisë, – terren malor i përshtatshëm për mobilitet gueril.
Pas vitit 1945, shumë luftëtarë të lirisë u strehuan pikërisht aty. Disa ishin të lidhur me rrethin e Shaban Polluzhës dhe Mehmet Gradicës. Të tjerë kishin qenë pjesë aktive në rezistencën e viteve 1941–1944. Kjo e bënte zonën një plagë të hapur për shtetin e ri jugosllav.
Avdyli dhe Rama ishin vetëm dy nga shumë të tjerë që qëndruan malit me besim se idealet nuk shuajnë.
Dëshmia e Danush Nikës, e vitit 1972, për ne sot ka vlerë të jashtëzakonshme. Ai rrëfente gjatë, me qetësi dhe me dhimbje, si dikush që kishte parë të dyja anët: edhe të drejtën, edhe padrejtësinë.
Ai tregonte se rrjeti i OZNA-s në Kaçanik nuk kishte qenë i madh numerikisht — ndoshta 40–60 informatorë aktivë — por ishte shumë efikas sepse:
ishte i organizuar për hierarki,
secili informator nuk e njihte tjetrin,
raportimet shkonin vetëm tek një oficer lidhës,
dhe çdo fshat kishte të paktën dy njerëz të zyrtarizuar.
Nga Fronti i Sremit në dhomat e torturës: zhgënjimi i madh shqiptar
Shqiptarët u nisën në Frontin e Sremit si aleatë, por u kthyen si të dyshuar.
Në vitet 1944–1945, propaganda jugosllave premtonte “barazi”, “vëllazërim-bashkim”, “lirimin e Kosovës dhe viseve shqiptare”. Qindra e mijëra shqiptarë – shumë prej tyre nga Kaçaniku, Prizreni, Ferizaj, Tetova – u mobilizuan në brigadat partizane dhe u dërguan në Srem, një nga betejat më të përgjakura të Luftës së Dytë Botërore.
Por pas kthimit:
iu mohuan të drejtat,
u arrestuan shumë prej tyre si “elemente nacionaliste”,
dhe u vendosën nën vëzhgim të vazhdueshëm nga OZNA.
Shumë prej tyre ndiheshin si të tradhtuar. Ata kishin luftuar për një ideal që nuk ekzistonte.
Rrëfimet e Danush Nikës – dhe dhjetëra dëshmitarëve të tjerë – e përshkruajnë këtë zhgënjim si fillimin e një epoke të errët: epoka e dyshimit sistemik, e survejimit, dhe e proceseve të montuara.
“Shefki OZNA” i Ferizajt – arkitekti i provokimeve
Ndryshe nga Mehmet Maliqi, Shefkiu ishte më shumë intrigan sesa torturues.
Ai ishte specialist i:
infiltrimit,
provokimit,
fabrikimit të dosjeve,
vendosjes së njerëzve në kurthe,
dhe shkatërrimit të lidhjeve shoqërore.
Përdorte metoda të ngadalta, por shumë të rafinuara:
Shpërndarja e thashethemeve për të krijuar armiqësi
Sipas tij, një popull i përçarë nuk lufton dot.
Përdorimi i shqiptarëve kundër njëri-tjetrit
Krijonte rrjete informale: “ma thuaj këtë, po kuptoje që nuk e dua unë…”. Ata që bashkëpunonin, rrallë e kuptonin se ishin të përdorur.
Rasti i vitit 1949
Menjëherë pas likuidimit të Avdylit dhe Ramës, u arrestuan disa persona nga Rakaj, Elez Han, Gabrrica. Akuza: “mbajtje të armikut”.
Rrugët e Sali Bajrës: udhët e nderit dhe guximit
Sali Bajra, i rritur në Kaçanik, është shembull i gjallë i trashëgimisë morale të rezistencës:
Ecjet e tij në male dhe lugina nuk ishin thjesht lëvizje fizike;
Ato ishin shkolla e lirisë, një rrugë ku secili hap përfaqësonte guxim, nder dhe përgjegjësi ndaj kombit;
Sali shpesh përmendej nga të moshuarit si “djaloshi që mbajti flakën e qëndresës gjatë erërave me ngrica akulli mbi ballin e vegjëlisë shqiptare”.
