Sistemi i drejtësisë në Kosovë, për më shumë se dy dekada, ka prodhuar raste simbolike që flasin jo për forcën e shtetit ligjor, por për kapacitetin e tij për të krijuar iluzionin e drejtësisë. Shumë procese kanë nisur me bujë, me aktakuza të zhurmshme dhe me retorikë reformuese, por kanë përfunduar në harresë, vjetërsim apo lirime të turpshme, duke e bërë drejtësinë një ritual të zbrazët. Pesë dosjet e mëposhtme – të dokumentuara ndër vite – nuk janë vetëm histori individuale, por diagnoza të një sistemi të rrënuar nga procedurat e brishta, hetimet e dobëta dhe mungesa e llogaridhënies funksionale.
Rasti Nuhi Uka – simbol i dështimit procedural
Rasti i ish-kryetarit të Gjykatës Komunale të Prishtinës, Nuhi Uka, është shembulli më emblematik i pafuqisë institucionale. Hetimet dhe akuzat për keqpërdorime në lëndët e pronës – nisur që nga 2012 nën ombrellën e EULEX-it – u zvarritën në procese pa fund. Fundi i historisë ishte i njohur: lirime, skadime dhe mungesë provash, ndërsa sistemi juridik u ekspozua si formë pa përmbajtje. Rasti konfirmoi se edhe kur akuzohen figura të nivelit të lartë, mekanizmi i provimit mbetet i paaftë, i paorganizuar dhe politikisht i ndjeshëm.
Aktakuzat e EULEX-it ndaj gjyqtarëve (2012) – ndërhyrja ndërkombëtare që u shua në mjegull
Kur EULEX ngriti aktakuza ndaj tetë gjyqtarëve dhe zyrtarëve të lartë gjyqësorë në 2012, u krijua përshtypja se po hapeshin dritare të reja të përgjegjësisë. Por rezultati i proceseve – me vonesa, anulime, paqartësi dhe transferime – dëshmoi se edhe mekanizmi ndërkombëtar nuk mund të funksionojë brenda një sistemi vendor që mungesën e integritetit e ka pjesë të strukturës së vet. Ky episod shënoi edhe fillimin e humbjes së besimit ndaj EULEX-it si garantues i reformës juridike.
“Saga e Tokës” – rrëfimi i madh i uzurpimeve të pronave
Rasti i njohur si “Toka”, me implikime në skemat e manipulimeve milionëshe të pronave, e vulosi nocionin se prona publike në Kosovë ishte bërë burim pasurimi për grupe të organizuara brenda dhe jashtë institucioneve. Proceset e pafundme, ndarjet e dosjeve, recidivat procedurale dhe mungesa e vendimeve përfundimtare krijuan bindjen se sistemi nuk ndëshkon strukturat që e kanë kapur vetë atë. As konfiskime reale, as dënime proporcionale. Vetëm një “tempus mortuum” në drejtësi.
Aksionet e vitit 2025 në Agjencinë Kadastrale dhe institucionet publike – media si katalizator
Aksionet e fundit të Prokurorisë, të nisura pas hulumtimeve të KALLXO.com dhe medieve të tjera, treguan se shoqëria civile dhe gazetaria hulumtuese janë ende shtylla të vetme të lëvizjes brenda sistemit. Bastisjet dhe arrestimet për falsifikime dhe transferime ilegale të pronës publike janë vetëm akti i parë – i nxitur nga presioni publik. Akti i dytë – vendimi përfundimtar – mbetet test i vërtetë: a din sistemi të çojë deri në fund një çështje të nisur nga publiku?
Rasti i “IMC” – dëshmi se drejtësia është e mundur
Rasti i zyrtarëve të Komisionit të Mediave, të dënuar për marrje ryshfeti, është një nga të paktët episode ku sistemi funksionoi. Arrestim, hetim, dënim – një cikël i plotë. Megjithatë, ky rast mbetet përjashtim që konfirmon rregullin: drejtësia funksionon vetëm kur provat janë të pakundërshtueshme dhe ndikimet politike minimale.
Çfarë na tregojnë këto pesë raste?
Korrupsioni në sistemin e drejtësisë është i strukturuar, jo spontan.
Dështimet janë procedurale, të qëllimshme dhe të prodhuara nga brenda.
Hetimi i dobët është arma më efektive e mosndëshkimit.
Media dhe shoqëria civile kryejnë punën që institucionet duhet ta bënin vetë.
Drejtësia selektive është bërë normë funksionale.
Këto raste janë simptomat e një sëmundje të vjetër: kapjes politike dhe klienteliste të drejtësisë, e trashëguar nga periudha para-pavarësisë dhe e konsoliduar përmes tranzicionit të pakontrolluar institucional.
Çfarë duhet ndërmarrë? Përvoja e shteteve me demokraci të qëndrueshme
Reformimi i sistemit nuk mund të bëhet me deklarata, por me instrumente të provuara:
Veting i plotë dhe i pavarur – me mandat kushtetues të kufizuar
Ashtu si Shqipëria, Kroacia apo Sllovenia – por me mësimet e nxjerra nga gabimet e tyre – Kosova duhet të ketë:
veting për gjyqtarët dhe prokurorët në tri faza: pasuria, integriteti, aftësia profesionale;
komision të jashtëm me ekspertë ndërkombëtarë;
vendime të ankimueshme vetëm në Gjykatën Kushtetuese.
Divizion special për krimet e pronës dhe korrupsionin e strukturave publike
Modeluar sipas Kroacisë (USKOK) dhe Rumanisë (DNA):
hetime të përqendruara vetëm në abuzimet me pronën;
prokurorë të specializuar;
ekspertë kadastralë dhe financiarë të integruar brenda prokurorisë.
Konfiskim i pasurisë pa aktgjykim – sipas modeleve britanike dhe italiane
Ku prova ndaj pasurisë duhet të jetë më e rëndësishme se prova ndaj individit.
Kjo veçanërisht rëndësishme në rastet e pronave, ku skemat shpesh janë të dizajnuara për të shmangur ndëshkimin personal.
Transparencë radikale e çdo lënde të profilit të lartë
publikimi i akteve procedurale (përjashto të dhënat sensitive);
afate të detyrueshme për vendimmarrje;
mbështetja me raportim të detyrueshëm tremujor për lëndët e ndjeshme.
Mekanizëm i jashtëm i mbikëqyrjes – i ngjashëm me “Judicial Inspectorate” në Afrikën e Jugut
Inspektim i pavarur, me fuqi për të rekomanduar shkarkime, masa disiplinore dhe kallëzime penale kundër vetë gjyqtarëve dhe prokurorëve.
Drejtësia është një strukturë politike, jo thjesht juridike
Rastet Nuhi Uka, EULEX 2012, “Toka”, aksionet e 2025-ës dhe rasti i IMC, së bashku tregojnë se Kosova nuk ka problem vetëm me individë, por me arkitekturën e drejtësisë. Pa ndërhyrje strukturore – jo kozmetike – pesë rastet e sotme do të jenë vetëm paralajmërime për pesëdhjetë raste të tjera në të ardhmen.
Reforma e drejtësisë nuk është akt teknik. Është akt politik, moral dhe shtetformues. Kosova duhet ta ndërmarrë këtë akt tani, para se drejtësia të mbetet vetëm një kujtim retorik i një shteti që nuk arriti të bëhej shtet.
