Don Fran Sopi, Pejë
Këtë analizë studimore dhe reflektuese mbi veprën e meshtarit, studiuesit dhe hulumtuesit të njohur shqiptar të Kishës Katolike, Don Gaspër Gjinit, e shkruaj në një moment të veçantë kujtese dhe nderimi, në 41-vjetorin e kalimit në amshim të sivllaut tim meshtar, një figure që me jetën dhe veprën e tij u bë pjesë e ndërgjegjes historike të Kishës ndër shqiptarë. Pra, kujtimi i tij nuk lidhet vetëm me një personalitet kishtar apo me një studiues të historisë së Kishës, por me një prift që e jetoi misionin e tij në dy dimensione të pandara: në shërbimin baritor të popullit të Zotit dhe në përkushtimin e palodhur për të ndriçuar historinë e krishterimit në trojet tona. Prandaj reflektimi mbi veprën e tij “Ipeshkvia Shkup-Prizren nëpër shekuj” nuk është vetëm një analizë historiografike, por edhe një akt kujtese shpirtërore për një meshtar që e deshi Kishën dhe popullin e vet deri në fund të jetës së tij.
Libri i Don Gaspër Gjinit përfaqëson një nga studimet më të rëndësishme për historinë e Kishës Katolike në hapësirën e Dardanisë dhe të Kosovës. Ai është një studim i ndërtuar mbi një kërkim të gjatë dokumentar dhe mbi një përkushtim të thellë ndaj historisë kishtare. Në këtë vepër autori nuk synon vetëm të paraqesë historinë e një dioqeze të caktuar, por përpiqet të rindërtojë një panoramë të gjerë të pranisë së krishterimit në këto troje, duke e lidhur atë me historinë e përgjithshme të krishterimit në Ballkan dhe në Evropë.
Që në parathënien e librit (faqe 5), autori e vendos studimin e tij në një perspektivë të qartë historiografike dhe shpirtërore. Ai e sheh historinë e Kishës jo vetëm si një fushë studimi akademik, por edhe si një detyrë morale dhe kulturore për të ruajtur kujtesën historike të komunitetit të krishterë në këto troje. Në këtë parathënie shfaqet qartë ndërgjegjja e autorit se popujt që humbasin kujtesën historike rrezikojnë të humbasin edhe identitetin e tyre shpirtëror dhe kulturor. Prandaj ai e ndërmerr këtë studim jo vetëm si historian, por edhe si meshtar, duke e parë historinë e Kishës si një dimension të rëndësishëm të jetës së popullit shqiptar.
Serioziteti metodologjik i studimit bëhet i dukshëm menjëherë në pjesët që trajtojnë shkurtesat (faqe 7) dhe burimet e literaturës (faqe 11). Këto pjesë, ndonëse në pamje të parë teknike, zbulojnë bazën e gjerë dokumentare mbi të cilën është ndërtuar studimi. Autori mbështetet në një aparat të pasur burimor që përfshin dokumente të arkivave të Vatikanit, akte të koncileve, kronika mesjetare dhe studime historiografike bashkëkohore. Kjo e bën veprën jo vetëm një rrëfim historik, por një studim të mbështetur në dokumente autentike që e vendosin atë në radhën e kontributeve serioze të historiografisë kishtare shqiptare.
Në pjesën e parë të librit, e cila fillon me kapitullin mbi agimin e krishterimit në Dardani (faqe 23), autori përpiqet të rindërtojë fillesat e përhapjes së Ungjillit në këtë rajon të rëndësishëm të Ilirisë së lashtë. Duke u mbështetur në burime historike dhe në studime të ndryshme, ai tregon se Dardania ishte një hapësirë që kishte lidhje të forta me botën romake dhe se përmes rrjetit të rrugëve romake dhe qyteteve të zhvilluara urbane u bë e mundur përhapja e hershme e krishterimit. Në këtë mënyrë, kapitulli mbi agimin e krishterimit dardan shërben si një dëshmi e rëndësishme historike që tregon se krishterimi në këto troje nuk është një realitet i vonshëm, por një traditë që lidhet me periudhën e hershme të Kishës.
Në vijim të kësaj analize, kapitulli mbi fillimin dhe organizimin e Kishës dardane (faqe 29) trajton mënyrën se si komunitetet e para të krishtera u organizuan institucionalisht. Autori shpjegon krijimin e dioqezave dhe vendosjen e strukturave kishtare që mundësuan zhvillimin e jetës kishtare në këto troje. Kjo pjesë e studimit është veçanërisht e rëndësishme sepse tregon se Kisha në Dardani ishte pjesë integrale e organizimit të Kishës në Perandorinë Romake dhe nuk ishte një realitet i izoluar.
Një nga aspektet më domethënëse të këtij studimi paraqitet në analizën mbi pjesëmarrjen e ipeshkvijve dardanë në koncilet e para të përgjithshme të Kishës (faqe 32). Pjesëmarrja e këtyre ipeshkvijve në koncilet ekumenike tregon për përfshirjen e Kishës në këto troje në debatet e mëdha doktrinare dhe teologjike të krishterimit të hershëm. Në këtë mënyrë, Dardania shfaqet si një hapësirë që nuk qëndron në periferi të historisë së krishterimit, por si një pjesë aktive e proceseve që formësuan doktrinën dhe organizimin e Kishës universale.
Autori ndalet gjithashtu edhe te skizmat dhe polemikat teologjike që kanë ndodhur gjatë historisë së hershme të Kishës (faqe 36), duke analizuar qëndrimin e ipeshkvijve dardanë ndaj këtyre debateve. Kjo pjesë e studimit tregon se ipeshkvijtë e këtyre trojeve kanë qenë të përfshirë në konfliktet doktrinare të kohës dhe kanë marrë pjesë në përpjekjet për ruajtjen e unitetit të Kishës.
Në analizën mbi Vikariatin e Selanikut (faqe 42) dhe mbi Justiniana Prima (faqe 44), autori ndriçon strukturat administrative të Kishës në rajonin e Ballkanit gjatë periudhës së hershme. Vikariati i Selanikut përfaqësonte një strukturë të rëndësishme administrative që siguronte lidhjen ndërmjet dioqezave të rajonit dhe Selisë së Shenjtë. Ndërsa Justiniana Prima, e themeluar nga perandori Justinian, shfaqet si një qendër e rëndësishme kishtare që ndikoi në organizimin dhe drejtimin e jetës kishtare në rajon.
Debati teologjik mbi “Tria Capitula” (faqe 50) përbën një tjetër moment të rëndësishëm në analizën e autorit. Duke trajtuar këtë polemikë doktrinare të shekullit VI, autori tregon se ipeshkvijtë dardanë kanë qenë pjesë e diskutimeve teologjike që kanë përcaktuar drejtimin e mendimit të krishterë në atë periudhë.
Në kapitullin mbi dioqezat dardane dhe ipeshkvijtë (faqe 54), autori përpiqet të rindërtojë strukturën kishtare të rajonit dhe të paraqesë një pasqyrë të organizimit institucional të Kishës në Dardani. Kjo pjesë përbën një kontribut të rëndësishëm për historinë kishtare të rajonit sepse ofron një hartë të qartë të dioqezave dhe të drejtuesve të tyre shpirtërorë.
Në vijim, kapitulli mbi shenjtorët dardanë (faqe 59) i jep studimit një dimension të veçantë shpirtëror. Autori tregon se këto troje nuk kanë qenë vetëm një hapësirë e organizimit institucional të Kishës, por edhe një tokë që ka dhënë figura të shenjta dhe dëshmitarë të besimit. Kjo pjesë e studimit lidh historinë e Kishës me dimensionin e saj shpirtëror dhe me traditën e shenjtërisë që ka ekzistuar në këto troje. Analiza mbi letrat e ruajtura mbi Kishën dardane (faqe 64) përbën një tjetër element të rëndësishëm historiografik, sepse këto dokumente ofrojnë dëshmi të drejtpërdrejta mbi jetën kishtare në këto troje gjatë shekujve të parë.
Pjesa e dytë e librit e zhvendos analizën në një periudhë historike shumë më dramatike që autori e përkufizon si periudha e errësirës dhe e pasigurisë. Me ardhjen e sllavëve në Ballkan (faqe 71), struktura politike dhe etnike e rajonit ndryshon rrënjësisht. Kisha në këto troje përballet me sfida të reja, por komunitetet e krishtera arrijnë të ruajnë vazhdimësinë e besimit, siç dëshmon analiza mbi jetën e të krishterëve në rrethanat e reja historike (faqe 75).
Në analizën mbi gjendjen e katolikëve gjatë sundimit serb (faqe 90), autori përshkruan sfidat që këto komunitete kanë përjetuar në marrëdhëniet me pushtetin politik dhe në përpjekjet për të ruajtur identitetin e tyre fetar.
Një moment vendimtar në historinë e Kishës në këto troje paraqitet me ardhjen e osmanlinjve (faqe 126). Pushtimi osman solli ndryshime të mëdha në strukturën shoqërore dhe fetare të rajonit. Autori analizon me kujdes fenomenin e islamizimit dhe të laramanisë (faqe 130–147), duke e paraqitur këtë dukuri si një nga episodet më të ndërlikuara të historisë fetare shqiptare.
Në këtë kontekst, kapitulli mbi kishat dhe famullitë sipas dokumenteve të Vatikanit (faqe 155) ofron një pasqyrë të jetës së komuniteteve katolike në shekujt XVI dhe XVII. Këto dokumente tregojnë për përpjekjet e Kishës për të ruajtur strukturën dhe jetën shpirtërore të besimtarëve edhe në rrethana të vështira historike.
Një nga pjesët më dramatike të studimit është kapitulli mbi martirët e Karadakut (faqe 189), ku autori përshkruan sakrificën e besimtarëve që kanë mbetur besnikë ndaj fesë së tyre edhe përballë persekutimeve dhe dhunës.
Në pjesët e fundit të librit autori paraqet historinë e ipeshkvijve të dioqezës nga shekulli XVII deri në kohët moderne (faqe 196), duke treguar për vazhdimësinë e udhëheqjes shpirtërore dhe për përpjekjet e Kishës për të ruajtur praninë e saj në këtë rajon.
Libri përfundon me një pasqyrë të gjendjes së tanishme të dioqezës së Shkup-Prizrenit (faqe 209), duke e lidhur historinë e së kaluarës me realitetin e sotëm të Kishës.
Në tërësi, vepra e Don Gaspër Gjinit përfaqëson një kontribut të jashtëzakonshëm për historiografinë kishtare shqiptare dhe për studimin e historisë së krishterimit në Ballkan, sepse ajo dëshmon se historia e Kishës katolike në këto troje është një histori e gjatë e besimit, e qëndresës dhe e shpresës, një histori që vazhdon të jetojë në kujtesën e popullit dhe në jetën e Kishës, dhe që na kujton se puna shkencore dhe shërbimi baritor i një meshtari, si ai i sivllaut tim shpirtëror Don Gaspër Gjinit, nuk është vetëm një kapitull i së kaluarës, por një dritë e gjallë që vazhdon të ndriçojë rrugën e kërkimit të së vërtetës historike dhe të dëshmisë së besimit në Kishën tonë edhe sot e kësaj dite.
Më 7 mars 2026
