Ndalojeni zënken, se po qesh i njejti armatim!

Nga: Sak Muji, Rugovë – Zvicër

(Sylë Mujaj)

Nuk kisha dashur kurrë që në këtë moshë, mbas gjithë atyre viteve burg, dhimbje dhe heshtjeje, të shoh shokët e mi të vjetër — Bardhyl Mahmutin dhe Kadri Kryeziun — të kacafyten si dy pionë të lodhur në një fushë ku loja e vjetër ende komandohet nga hija e Beogradit të djeshëm.

Kadri Kryeziu

Unë i dua të dy: si njerëz që kanë vuajtur, që kanë dhënë për kombin, që kanë djegur rininë në qelitë ku fjala “shqiptar” ishte krim. Por sot, kur lexoj fjalët e tyre, kur ndjej thumbin dhe helmin që ua kanë përzier të tjerët, më duket se po dëgjoj përsëri zërin e UDB-së, që tallazitet pas çdo fjalie, duke qeshur me ne që s’e kemi kuptuar ende se jemi lodra të vjetra të një loje të re. Si mund të jetë e mundur që dy shokë burgu, dy njerëz që kanë kaluar përmes ferrit e kanë dalë me shpirtin në dorë, sot të përdorin gjuhën e inspektorëve serbosllavë për të goditur njëri-tjetrin?

Si mund të jenë kthyer raportet e burgut në “argumente” politike mes nesh, kur të gjithë e dimë se ato ishin vetëm vegla për përçarje?

Bardhyl Mahmuti

E kemi përjetuar në lëkurë, e dimë mirë çfarë do të shkruante sigurimi për secilin nga ne — se njëri ishte “i paqëndrueshëm”, tjetri “nacionalist ekstrem”, tjetri “i rrezikshëm për bashkimin”, dhe kështu me radhë.

Ata e dinin se fjala e tyre do të jetonte gjatë, prandaj e përdorën për të na turpëruar edhe pas vdekjes. Sot, kur i shoh disa prej nesh duke i ringjallur ato fraza, më vjen të them me ironi therëse: UDB-a s’ka vdekur — ajo thjesht e ka ndërruar hostin! Ka kaluar nga bodrumet e Nishit në komentet tona në Facebook.

Ka ndërruar zyrën, por jo stilin: një sharje, një shpifje, një duartrokitje — dhe ndarja u krye! Prandaj ju them troç, me dashuri e dhimbje: Ndalni këtë zënkë të turpshme! Sepse ajo s’ka lidhje as me kombin, as me lirinë, as me drejtësinë — është vetëm një jehonë e mbetur nga dosjet që na përndoqën, një përçapje e vogël për ta mbuluar dritën e madhe që dikur patëm. Sot nuk ka më rëndësi kush ishte komandant, kush ishte student, kush kishte diplomë e kush hanë buke thatë në burg.

Rëndësi ka kush ruan karakterin, kush nuk lejon të përdoret kundër shokut të vet. Rëndësi ka kush nuk e lejon propagandën serbe të bëhet “argument shqiptar”.

Unë, Sak Muji, që i kam parë me sytë e mi të gjitha fytyrat e vdekjes, e di mirë një gjë: Kur dy shqiptarë zihen për idealin që i bashkoi, dikush tjetër numëron përfitimin. E ai nuk është as shqiptar, as idealist — është veç tregtar i shpirtit tonë. Prandaj, në vend të sharjeve, po e mbyll me një lutje ironike: O ju që doni ta përdorni të kaluarën tonë për të fituar lajke — lexoni më mirë tri faqet e librit serbisht që i pohojnë “sjelljen tonë”. Aty do ta kuptoni saktë se çfarë mendonin ata për ne. Dhe ndoshta atëherë do ta shihni qartë: ata fituan vetëm kur ne u zumë! Le të mos ndodhë më.

Le të ruajmë nderin e shokëve tanë, e të heshtim kur s’kemi ç’themë për mirë. Sepse zërat tanë janë më të vlefshëm se çdo dosje që ka mbetur në raftet e errëta të Nishit e të Beogradit. Dëshmia ime personale Kur për mua shkruanin gazetat serbe Politika, NIN e Borba se “Sylë Mujaj nuk është fare në burg, por e kemi parë në Dubrovnik, Tivar e Ulqin duke u rrezitur”, unë isha në të vërtetë në grupin e ashtuquajtur “pojačanog nadzora” — në izolim të përhershëm, për mbi 7 vite e 6 muaj, në errësirën e burgjeve të Nishit, Pejës e Mitrovicës, gjatë dhjetë viteve të dënimit tim 1981–1990.

Atje ku s’ka diell, s’ka rrezitje — por kishte dritë. Dritën e ndërgjegjes që s’e shuante as errësira e UDB-së. E mbaj mend mirë, sepse në raportet e tyre shkruhej: “Vetëm shqiptari bari e shqiptari sharragji na duhen — të tjerët s’janë për asgjë, sepse kur shqiptari shkollohet, bëhet i rrezikshëm për shtetin.” Kjo ishte filozofia e tyre. Ata donin shqiptarë që punojnë, por jo që mendojnë.

Ata duronin trupin tonë, por kishin frikë nga mendja jonë. E unë them sot, me gjithë dhimbjen e atyre dhjetë viteve të errëta: Nëse dija ime, fjala ime dhe qëndrimi im ishin krim — atëherë le të mbetem përjetësisht fajtor në sytë e tyre! Sepse shqiptari që mëson, që mendon dhe që s’e ul kokën, është arma më e fortë që s’e shkatërron as burgu, as propaganda. Epilog mbi Epiloh Ky tekst botohet si epilog i tri faqeve origjinale në gjuhën serbe nga libri “Të burgosurit politikë shqiptarë në Jugosllavi (1989)”, si dëshmi arkivore dhe thirrje për ndërprerjen e propagandës e për unitet midis ish të përndjekurve politikë shqiptarë.

**

Резиме (фактички, редактификован) — на српском (ћирилица) Наслов и издање: Књига: Тє бурґοcур̏ит политикë шћиптарë нȅ Југославији (1989) — према поверљивим документима Министарства федералне правде и управе. Приредио/превео: Садик Мехмети, Хисен Матоши. Издање: Приштина, 2019. Опис садржаја: Материјал представља зборник/прераду службених докумената и извештаја из архива. Садржи биографске белешке, пресече и извештаје органа дочека и казнено-извршних служби који су вођени у периоду када су политички притвореници осуђивани у тадашњим судовима. Текст приказује како су институције тог времена оцењивале понашање и «политичку рискантност» појединих притвореника. Извод из садржаја (фактичко): На једној страни налази се оцењивање понашања притвореника у установи: бележи се да осуђени није показао жељу за солидарисањем око политички негативних оријентација, да је имао узоран радни положај и да је укључен у стручно усавршавање.

Ипак, извештај упозорава да, док се не утврди стварна промена ставова, ризик од понављања дела не може бити у потпуности искључен. Биографска белешка означена као „Кадри (Мехмет) Кријезиу“ наводи годину рођења (1958), статус студента, судске одлуке и рок службе казне (почетак казне 12. јул 1981 — крај 12. јул 1990, са првобитном осудом и ревизијама судских аката који су наведени као референце). Извештаји затворског надзора напомињу да је осуђени похађао стручну обуку (метално-занатска школа) и да су му у извештајима наводили понашање примера (радне навике), као и да су бележили процене о «политичком ризику» у службеним оценама тог периода. Напомена за јавну употребу: Материјал потиче из архивских/службених докумената периода Југославије.

Пошто су тачке гледишта и квалификације у тим извештајима често биле инструментализоване у појединим историјским околностима, препорука је да се свако даље коришћење ових пасажа прати верификацијом у изворном архиву или код независних стручњака (архивисти, историчари) пре ширења у јавности. Ако желиш, следећи кораци које могу одмах да урадим су (изабери један): Да ти пошаљем овај ћирилични текст као PDF спреман за слање академицима/архивистима. Да прилагодим и проширим ћирилични превод само са јасним, поткрепљеним биографским подацима (на пример: тачан назив судског акта, број пресуде, дати). Да ти припремим пратно обавештење (на српском ћирилицом) које можеш да пошаљеш архивистима/историчарима уз захтев за верификацију оригиналних докумената. Да неколико кључних реченица (биографија и датум) пребацим и у латиничну верзију српског ако ти треба за људе који користе латиницу. Ррезимирам: могу одмах да ти дам редигован, безбедан превод у ћирилици — што је и најпаметније ако желиш да материјал послужи за академско верификовање и не буде злоупотребљен за политичку пропаганду. Ти само кажи: „Направи PDF (опција 1)“ или изабери опцију 2/3/4.

**

Nga Sak Muji (Sylë Mujaj), ish i burgosur politik 1981–1990, grupi i “pojačanog nadzora”, Burgut te Prishtinëes, te Mitrovicës, Burgjet te zi te Nishit 1981-1990