RRUGA E ARSYES NGA BALLKANI I PRAPAMBETUR TEK MODELI SKANDINAV
Për të zvogëluar hendekun për çështje madhore mes pozitës dhe opozitës në Kosovë, duhet të ndodhin disa ndryshime kulturore, institucionale dhe morale në mënyrën se si zhvillohet politika. Ja disa hapa konkretë:
1. Vendosja e një Konsensusi Minimal për Interesat Kombëtare
Të dyja palët duhet të bien dakord për një platformë të përbashkët shtetërore mbi çështje si: dialogu me Serbinë, sovraniteti, integrimi euroatlantik, siguria kombëtare, ekonomia strategjike dhe drejtësia tranzicionale.
Kjo platformë mund të formalizohet përmes një marrëveshjeje ndërpartiake të mbështetur nga Kuvendi.
2. Ndërtimi i Mekanizmave të Koordinimit të Përhershëm
Krijimi i një këshilli të përhershëm të sigurisë dhe interesit kombëtar, me pjesëmarrje të pozitës dhe opozitës, për të marrë qëndrime të harmonizuara për temat kyçe, sidomos ato që kanë ndikim ndërkombëtar.
Të zhvillohen takime periodike informuese të shoqërisë civile me kryeministrin, presidenten dhe liderët e opozitës, në mënyrë që të shmanget dezinformimi dhe spekulimet politike.
3. Depolitizimi i Çështjeve Nacionale
Të ndalohet përdorimi i temave jetike të shtetit si armë për luftë politike të brendshme, sidomos para partnerëve ndërkombëtarë.
Opozita duhet të kritikojë me fakte dhe me përgjegjësi, jo vetëm për përfitim politik, ndërsa pozita duhet të jetë më përfshirëse dhe transparente, jo përjashtuese.
4. Reforma në Kulturën Politike dhe Mediatike
Duhet të rritet etika e komunikimit politik: më pak ofendime personale, më shumë përballje me ide.
Mediat duhet të nxisin debatin substancial mes palëve dhe jo t’i përdorin si instrument për thellim të ndasive.
5. Përfshirja e Shoqërisë Civile si Ura Bashkëpunimi
Organizatat e shoqërisë civile dhe akademikët mund të ndërmjetësojnë në ndërtimin e forumeve gjithëpërfshirëse të politikëbërjes, ku nuk ka vetëm retorikë, por edhe zgjidhje të përbashkëta.
6. Presioni i Qytetarëve për Unitet në Çështje Jetike
Qytetarët, përmes votës dhe zërit të tyre, duhet të kërkojnë unitet për çështjet madhore, jo thjesht për lojëra politike. Ata duhet t’i ndëshkojnë me votë ata që sabotojnë interesin kombëtar për përfitime afatshkurtra.
Pajtimi i vërtetë politik nuk nënkupton heqje dorë nga dallimet ideologjike, por krijimin e një baze të përbashkët për çështje ku kompromisi nuk është dobësi, por domosdoshmëri kombëtare. Vetëm kur Kosova flet me një zë për çështjet e saj jetike, ajo bëhet e respektuar ndërkombëtarisht dhe e qëndrueshme brenda vetes.
Politika e shteteve skandinave – si Norvegjia, Suedia, Danimarka, Finlanda e deri diku edhe Islanda – përbën një model frymëzimi për shumë vende që synojnë ndërtimin e një shteti funksional, të drejtë, dhe me mirëqenie të lartë për qytetarët. Në rastin e Kosovës, një politikë e frymëzuar nga ky model do të përfshinte disa shtylla thelbësore:
1. Qeverisja e bazuar në besim dhe transparencë
Skandinavia është e njohur për qeverisjen e pastër nga korrupsioni, për transparencën institucionale dhe për ndërtimin e një besimi të lartë mes qytetarëve dhe shtetit.
Inspirimi për Kosovën: Krijimi i mekanizmave të pavarur dhe të besueshëm për luftën kundër korrupsionit; qeverisje e hapur, me qasje të lehtë në informacion për qytetarët; publikimi i kontratave publike dhe i vendimeve qeveritare në kohë reale.
2. Shtet social i drejtë dhe inkluziv
Modeli skandinav kombinon tregun e lirë me një shtet shumë të fuqishëm social, që garanton arsim, shëndetësi, përkujdesje për fëmijët, pensione dhe ndihmë për të papunët.
Inspirimi për Kosovën: Investime serioze në shëndetësi publike falas dhe cilësore; shkollim publik gjithëpërfshirës, jo vetëm për elitat; ndihma sociale të targetuara për më të varfrit, dhe sigurime shëndetësore të qëndrueshme.
3. Barazi gjinore dhe përfshirje sociale
Skandinavët janë pionierë të barazisë gjinore dhe përfshirjes së grupeve të margjinalizuara në politikë, ekonomi dhe shoqëri.
Inspirimi për Kosovën: Përkrahje reale për gratë në vendimmarrje; ligje të forta për mbrojtje nga dhuna në familje; promovim të barazisë në paga dhe në mundësi punësimi.
4. Politikë e bazuar në konsensus dhe jo në konflikt
Në Skandinavi, edhe rivalët politikë i japin përparësi konsensusit dhe bashkëpunimit, në vend të polarizimit ekstrem.
Inspirimi për Kosovën: Kalim nga politika e sharjeve dhe përçarjes, drejt një politike të përgjegjshme, që fokusohet në çështjet madhore si zhvillimi ekonomik, sundimi i ligjit, integrimi euro-atlantik dhe ruajtja e sovranitetit.
5. Mjedisi dhe zhvillimi i qëndrueshëm
Skandinavia është kampione në politika mjedisore, duke investuar në energji të pastër, transport publik ekologjik dhe mbrojtjen e natyrës.
Inspirimi për Kosovën: Kalim drejt energjisë së ripërtëritshme, mbrojtje e pyjeve dhe lumenjve nga shkatërrimi, ndalim i ndërtimeve të paligjshme në zona të mbrojtura, dhe ndërgjegjësim ambiental të brezave të rinj.
6. Politika arsimore me vizion afatgjatë
Shkollimi në vendet skandinave nuk është thjesht për të prodhuar diploma, por për të krijuar qytetarë të lirë, të pavarur dhe inovativë.
Inspirimi për Kosovën: Reformë radikale në sistemin arsimor, që vendos theksin në mendimin kritik, kreativitetin, aftësitë teknologjike dhe përgatitjen për tregun global të punës.
7. Institucione të forta dhe jopartiake
Skandinavia ka institucione që funksionojnë mbi baza profesionale dhe jopartiake.
Inspirimi për Kosovën: Çkapje e shtetit nga partitë politike; ndarje reale e pushteteve; emërime në bazë të meritës dhe jo të nepotizmit apo servilizmit partiak.
Sir Piter Ustinov thoshte:
“Nuk ka popull më të egër sesa skandinavët e shekujve të kaluar – por sot janë më njerëzorët. Çfarë ndodhi? U edukuan. U përulën. Dhe u ngritën me dinjitet mbi instinktet.”
Le ta përdorim këtë mësim për të ndërtuar një përgjigje të strukturuar për Kosovën që do ta ringjallte besimin e qytetarit në Politikë.
Por si ?
1. Ta pranojmë se kemi humbur besimin – dhe pse.
Ashtu si vikingët e dikurshëm që nuk mund të bëheshin shenjtorë brenda natës, edhe njerëzit tanë janë zhgënjyer për dekada nga politika që i ka përdorur, mashtruar dhe përçmuar. Besimi nuk mungon sepse qytetarët janë cinikë – por sepse politikanët janë shpesh gënjeshtarë kronikë.
Hapi i parë për ta fituar besimin është ndershmëria brutale me veten si shtet dhe si klasë politike.
2. Politika të bëhet edukim moral, jo instrument manipulimi
Në vendet skandinave, pas epokës së dhunshme, nisi një epokë e re arsimimi, ndërtimi të institucioneve dhe kulturës qytetare. Ata nuk u turpëruan nga e kaluara, por nuk u krenuan me të.
Kosova duhet të edukojë brezat e rinj në etikë qytetare, drejtësi shoqërore, respekt për ligjin dhe për tjetrit, jo vetëm në gramatikë dhe histori.
Arsimimi është arma më e fortë për të shëruar shoqëritë që janë tradhtuar nga politika.
3. Fjalët e politikanëve të përputhen me jetën e tyre
Në Skandinavi, një ministër jep dorëheqje për një biletë treni të paguar gabimisht nga fondet publike. Jo nga frika – por nga ndjenja e përgjegjësisë.
Në Kosovë, kthimi i besimit fillon kur qytetari e sheh se politikanët nuk janë mbi ligjin, se prokuroria nuk fle, dhe se integriteti nuk është opsional.
4. Të kuptohet se pushteti nuk është për privilegj, por për shërbim
Skandinavët e kthyen pushtetin në një përgjegjësi të shenjtë, ku lideri nuk është sundues, por shërbëtor i popullit. Ata lanë pas mentalitetin viking të pushtimit dhe e zëvendësuan me **etikën protestante të punës,
Përfundim:
Në vend që të përsërisim gabimet e Ballkanit – me korrupsionin, nacionalizmin, nepotizmin dhe zhvatjen e shtetit – politika jonë duhet të mësojë nga maturia, urtësia dhe largpamësia skandinave.
Kosova nuk ka nevojë të kopjojë verbërisht asgjë – por të marrë frymëzim nga vlerat që kanë dëshmuar se funksionojnë: drejtësia, mirëqenia, solidariteti dhe përgjegjësia publike.
Nëse politika skandinave ndërtohet mbi dinjitetin e qytetarit, atëherë edhe Kosova e së nesërmes duhet të ndërtohet mbi dinjitetin e qytetarit shqiptar.
