Procesi i privatizimit në Kosovë nuk ishte thjesht një tranzicion ekonomik nga pronësia shoqërore drejt tregut të lirë. Ai u shndërrua në një mekanizëm sistematik të transferimit të pasurisë publike drejt një elite të ngushtë politike dhe ekonomike, duke prodhuar pasoja afatgjata për zhvillimin, punësimin dhe kohezionin shoqëror.
Në teori, privatizimi duhej të sillte efikasitet, investime dhe modernizim. Në praktikë, ai u administrua përmes një arkitekture të paqartë ligjore dhe me mbikëqyrje minimale, fillimisht nën administrimin e UNMIK dhe më pas nga Agjencia Kosovare e Privatizimit. Kjo ndërprerje e përgjegjësisë institucionale krijoi një “zonë gri” ku vendimet strategjike u morën pa llogaridhënie reale publike.
Shitja e aseteve dhe iluzioni i zhvillimit
Sipas të dhënave zyrtare të vetë agjencive përgjegjëse, ndërmarrjet shoqërore të Kosovës u privatizuan për rreth 520 milionë euro — një shumë modeste në raport me vlerën reale të tokës, infrastrukturës dhe kapaciteteve prodhuese. Modelet e përdorura, veçanërisht “spin-off”-et, lejuan që fabrikat të kalonin në pronësi private pa obligime të forta për investime, ruajtje të vendeve të punës apo vazhdim të aktivitetit prodhues. Rezultati: shumë objekte industriale u shndërruan në depo, parcela ndërtimi ose thjesht u lanë të shkatërrohen.
Ndërkohë, toka bujqësore — ndër më pjelloret në rajon — u trajtua si mall spekulativ. Autostradat dhe zonat industriale u projektuan shpesh mbi këtë tokë pa analiza të mirëfillta kosto-përfitim, ndërsa vendet fqinje shfrytëzonin fondet e Bashkimi Evropian për zhvillim të qëndrueshëm rural dhe prodhim vendor. Kosova, përkundrazi, humbi bazën e saj agrare pa ndërtuar paralelisht një ekonomi industriale funksionale.
Kapja e territorit dhe simbioza e interesave
Një dimension veçanërisht problematik ishte transformimi i tokës bujqësore në prona rezidenciale dhe komerciale në zona me status administrativ të ndjeshëm, përfshirë territorin e Graçanicë. Këtu u konsolidua një model përfitimi “dyanshëm” serbo-shqiptar: toka blihej si bujqësore me çmime simbolike dhe rishitej pas ndryshimit të destinimit me shumëfishin e vlerës.
Rasti i kompleksit rezidencial Marigona Hill është ilustrues: parcela të blera fillimisht si tokë bujqësore për rreth 200 mijë euro u shndërruan në projekte që qarkulluan vlera dhjetëra milionëshe. Ky nuk është zhvillim urban — është arbitrazh institucional, i mundësuar nga vendime komunale selektive dhe nga mungesa e kontrollit shtetëror.
Roli i fondeve ndërkombëtare dhe narrativa e rreme e “rindërtimit”
Diskursi politik shpesh pretendon se elitat vendore “e rindërtuan Kosovën”. Ky narrativ injoron faktin se një pjesë e konsiderueshme e rimëkëmbjes pasluftës u financua nga donatorë ndërkombëtarë, projekte të OKB-së dhe programe të BE-së, të kanalizuara edhe përmes qindra OJQ-ve. Këto mjete krijuan infrastrukturën bazë dhe stabilitetin fillestar — ndërsa privatizimi, në vend se ta kapitalizonte këtë bazë për prodhim dhe punësim, e devijoi atë drejt fitimit të shpejtë dhe rentës spekulative.
Pasojat strukturore: shëndetësi, arsim dhe ekonomi e dobësuar
Kapja oligarkike e privatizimit prodhoi një shtet me kapacitete të dobëta fiskale. Me një bazë prodhuese të shkatërruar, buxheti publik mbeti i varur nga doganat dhe remitencat, ndërsa shëndetësia dhe arsimi u lanë kronikisht të nënfinancuara. Në vend të investimeve afatgjata në kapital njerëzor, u krijua një ekonomi importuese, e brishtë ndaj krizave dhe e paaftë të absorbojë fuqinë punëtore.
Nevoja për auditim kombëtar dhe drejtësi ekonomike
Privatizimi në Kosovë nuk dështoi rastësisht — ai u projektua dhe u zbatua pa standarde të forta ligjore, pa transparencë dhe pa mekanizma ndëshkues për shkeljet kontraktuale. Sot, një auditim kombëtar i privatizimit, rishikimi i kontratave problematike dhe rikthimi i tokës bujqësore në funksion prodhues nuk janë kërkesa ideologjike, por domosdoshmëri ekonomike.
Pa drejtësi ekonomike nuk ka stabilitet politik. Dhe pa rindërtim të bazës prodhuese, Kosova do të mbetet peng i një modeli ku pasuria publike shndërrohet në kapital privat, ndërsa qytetarët trashëgojnë borxhin social të këtij tranzicioni të deformuar.
