Janë histori që nuk e bëjnë zhurmën e ngjarjeve të mëdha, por kanë peshën e tyre, si ato gurët e vegjël që e mbajnë harkun në këmbë. Dhe pikërisht sepse janë pak të njohura, ndoshta janë edhe më të çmuara: tregojnë se nderi shqiptar nuk shfaqet vetëm në fjalimet e mëdha, por më së shumti në gjestet e vogla, të rrezikshme dhe të padukshme, sepse mbajnë një dritë që nuk shuhet: dritën e njerëzve të zakonshëm që, përballë vdekjes, zgjodhën të shpëtojnë jetë.

Në historinë e vendeve të vegjël ka momente kur dimensioni moral bëhet më i madh se gjeografia. Shqipëria dhe trevat shqiptare gjatë Luftës së Dytë Botërore janë rast i rrallë: një popull i vogël, i varfër, i përçarë politikisht, u përball me pyetjen më të rëndë të asaj epoke

– çfarë bën kur një popull i tërë shpallet i panevojshëm për botën?

– dhe iu përgjigj pa hezitim: e mbron!

Shpesh mjaftohemi me statistikat, fakti se numri i hebrenjve në Shqipëri pas luftës ishte më i madh se para saj, por statistika nuk mbajnë emocion. Nuk tregojnë fytyrat, as frikën, as zgjuarsinë e atyre që u vunë mes vdekjes dhe atyre që duhej të shpëtonin. Prandaj, nganjëherë duhet të zbrazim në detaje. Të shohim jo vetëm çfarë u bë, por si u bë.

Në Tiranën e viteve 1943-44, farmacisti Mehmet Disha ndërtoi një hapësirë të fshehtë mes tavanit dhe çatisë së farmacisë së tij. Vendndodhja ishte paradoksale: sa më pranë kontrollit gjerman, aq më pak dyshim ngjallte. Farmacitë përdoreshin për furnizime ushtarake, prandaj kontrolloheshin shpesh. Pikërisht aty, mbi kokat e gjermanëve, një çift hebrenjsh nga Beogradi jetoi i fshehur për muaj të tërë. Disha u kujdes për ushqimin e tyre, për qarkullimin e ajrit dhe madje për të krijuar një mënyrë komunikimi me trokitje, në rast ndonjë kontrolli të befasishëm. Hebrenjtë e shpëtuar më vonë shkruan: Ai nuk na mbajti si të padukshëm; na mbajti si të tij.

Në Gjakovë, familja Hoti u kërkoi familjarëve lokalë që të pranonin në regjistër dy fëmijë hebrenj nga Novi Sadi si “kushërinj të largët” – t’i futnin si pjesë të fisit. Regjistrat u manipuluan në mënyrë delikate: fëmijët u shënuan si “djem”, megjithëse ishin vajza. Kjo nuk ishte gabim; ishte strategji. Djemtë vëreheshin më pak si të ardhur, dokumentet e tyre kontrolloheshin më butë, dhe askush nuk mendonte të kërkonte nënat apo gjyshërit e tyre biologjikë.

Kjo teknikë e adoptimit dokumentar ishte e rrezikshme: falsifikimi i të dhënave të regjistrit familjar konsiderohej bashkëpunim me të arratisurit dhe dënohej rëndë nga autoritetet gjermane. Por familja shqiptare e bëri gjithsesi.

Detari vlonjat Myslym Shyriu nuk kishte organizatë, as lidhje politike. Kishte vetëm një velierë të vogël peshkimi dhe njohjen e detit. Kur dy familje hebrenjsh kërkuan të iknin drejt bregut italian, ai pranoi, edhe pse deti i Jonit në atë kohë ishte nën patrullim të kombinuar gjerman e italian. Shyriu i mori natën, në heshtje, dhe lundroi pa drita që të mos zbulohej. Dallgët ishin të forta, por ai njihte çdo vijë të bregut, çdo erë, çdo rrymë. Në mëngjes, kur u kthye, njerëzit e lagjes e pyetën: “Ku ishe gjithë natën?” Ai u përgjigj me qetësi: Peshku m’u largua, po e ndoqa.

Në një shkollë femërore në Korçë, gjatë një kontrolli gjerman, tre hebrenj u strehuan brenda bibliotekës së shkollës së Motrave Qiriazi. Kjo hapësirë kishte dy hyrje; njëra u bllokua me intuitë të shpejtë nga dy nxënëse që “diskutonin një mësim”, ndërsa motrat qëndruan pranë derës kryesore që të mos linte përshtypjen se diçka po fshihej. Kontrolli u krye shpejt; gjermanët nuk depërtuan në dhomat e bibliotekës. Kjo nuk ishte thjesht një fshehje: ishte një akt mendjehollësie, një përdorim brilant i një koncepti që gjermanët e respektonin, “hapësira e dijes”.

Gershon Jakoel, një nga të shpëtuarit hebrenj në Shqipëri, përmend se në Korçë, disa vajza hebreje u strehuan përkohësisht “tek një shkollë e grave që drejtohej nga zonja të arsimuara dhe shumë të guximshme”.

Ai tregon: “Na mbronin mësueset. Ato na futën brenda si nxënëse të zakonshme, pa bërë as pyetje, as zhurmë. Askush nuk dyshoi tek ato.” Shumë historianë e identifikojnë këtë “shkollë femërore të grave të guximshme” me institucionin e Qiriazive, sepse në Korçë vetëm ato kishin një shkollë të tillë.

Në Elbasan, një djalë 11-vjeçar zbuloi dy hebrenj të fshehur në hambar. Mund të kishte folur. Mund t’i kishte treguar shokëve nga kureshtja. Mund të kishte folur nga frika. Por nuk foli, as për ditë, as për muaj, as për dy vjet. Më vonë, një prej hebrenjve shpallte në dëshminë e tij: një fëmijë ishte mburoja jonë. Ai kuptoi atë që shumë të rritur nuk e kuptuan.

Në Shkodër, një prift katolik, Dom Anton Harapi, përdori bojë të vjetër liturgjie për të modifikuar certifikata pagëzimi, duke ua dhënë dy familjeve hebreje identitet të ri si katolikë shkodranë. Boja e vjetër ishte truku i tij: dokumentet duken të përdorura, të vjetra, të besueshme. Ato u pranuan, dhe familjet mundën të kalojnë në zonën italiane. Dom Anton Harapi u ekzekutua nga regjimi komunist në 1946 dhe çdo gjurmë e veprimtarisë së tij u fshi, u censurua ose u deformua. Por, gojëdhënat e të shpëtuarit u ruajtën…

Dhe lista e shpëtimtarëve shqiptarë vazhdon tutje prej shqiptarëve të Italisë vazhdon te shqiptarët e Egjiptit, të Turqisë, të Sarajevës, të Rumanisë, të Greqisë dhe deri te shqiptarët e Mandatit Britanik të Palestinës (para ’48)

Këto histori, të ndara në hapësirë e në kohë, kanë një gjë të përbashkët: asnjë prej këtyre njerëzve nuk kishte ndonjë arsye të madhe për të rrezikuar. Nuk kishin as fitim, as garanci, as mbështetje shtetërore. Por morën përsipër diçka më të rëndë se rreziku: përgjegjësinë. Kjo është arsyeja pse tek shqiptarët shpesh përmendet BESA, jo si shpikje folklorike, por si një kod funksional i jetës. Një kod që urdhëronte: po të kërkoi dikush mbrojtje, jepja; po t’u dorëzua dikush në besë, mos e lësho; po të vunë në provë nderin, mos u përkul.